چرايي حذف ونس از پرونده ايران
مرتضي مكي
تصميم ترامپ در كنار گذاشتن جي‌دي ونس از پرونده ايران نشانه تغيير در تعريف واشنگتن از «راه پايان جنگ» است. ترامپ در حالي ونس را از مسير مذاكره كنار گذاشت كه او در حال تبديل شدن به مهم‌ترين كانال دولت امريكا براي تماس با تهران بود. كنار گذاشتن ونس در واقع حاصل برخورد سه محاسبه در واشنگتن است: هزينه انتخاباتي جنگ، رقابت بر سر آينده سياست خارجي دولت ترامپ و تلاش رييس‌جمهور براي حفظ اهرم فشار پيش از هرگونه توافق با تهران. اهميت ماجرا از آنجا بيشتر مي‌شود كه اين تصميم درست در زماني اعلام شد كه ونس در حال باز كردن يك كانال تازه براي گفت‌وگو با تهران بود.
اهميت تصميم ترامپ زماني روشن‌تر مي‌شود كه ترتيب تحولات را كنار هم قرار دهيم. وال‌استريت ژورنال از بررسي امكان گفت‌وگوي مستقيم ونس با يك مقام ارشد امنيتي ايران خبر داد. آكسيوس نيز از تلاش‌هاي فشرده ونس براي باز كردن مسير مذاكرات تازه سخن گفت. قطر، پاكستان و ديگر ميانجي‌ها در اين روند فعال بودند و ونس، ويتكاف و كوشنر در تلاش براي يافتن راهي براي توقف درگيري‌ها مشاركت داشتند. مقامات كشورمان البته انجام ديدار مستقيم ونس با محسن رضايي را تاييد نكردند. بنابراين مساله، نه يك توافق قطعي، بلكه شكل‌گيري يك كانال در حال آزمون بود. كانالي كه مي‌توانست در صورت موفقيت، مهم‌ترين ابتكار ديپلماتيك واشنگتن پس از جنگ باشد.
ترامپ دقيقا در همين نقطه وارد شد و گفت: امريكا به توافق با ايران نيازي ندارد. اين جمله فقط رد يك پيشنهاد مذاكره نبود. رد اين ايده بود كه واشنگتن براي پايان بحران به يك توافق فوري نياز دارد. ترامپ مي‌خواهد ايران ابتدا فشار امريكا را احساس كند و سپس درباره توافق تصميم بگيرد. تفاوت اين دو رويكرد بنيادي است. ونس مذاكره را وسيله‌اي براي خروج از جنگ مي‌ديد؛ ترامپ مي‌خواهد مذاكره، در صورت وقوع، محصول فشار باشد. اين تفاوت البته جديد نيست. ونس از آغاز جنگ نسبت به منطق عمليات نظامي ترديد بيشتري داشت. پس از انتخابات ميان‌دوره‌اي نيز اين اختلاف را علني‌تر كرد و جنگ ايران را يكي از عوامل شكست جمهوري‌خواهان دانست. اين اظهارنظر در شرايط عادي مي‌توانست صرفا يك ارزيابي انتخاباتي تلقي شود، اما در ساختار دولت ترامپ معناي سياسي بزرگ‌تري داشت. ونس ديگر فقط درباره يك عمليات خارجي اظهارنظر نمي‌كرد، او درباره آينده راهبردي دولت سخن مي‌گفت.
نتايج انتخابات نيز به اين بحث وزن داد. جنگ ايران تنها دليل شكست جمهوري‌خواهان نبود و نبايد شكست انتخاباتي را به يك عامل تقليل داد. تورم، هزينه زندگي، تعرفه‌ها و نارضايتي از عملكرد دولت نيز نقش داشتند. با اين حال، هزينه انرژي و پيامدهاي جنگ به بخشي از محاسبات راي‌دهندگان تبديل شده بود. به همين دليل، سخنان ونس درباره جنگ از سطح اختلاف كارشناسي فراتر رفت و به يك پرسش سياسي تبديل شد: آيا ادامه جنگ مي‌تواند به قيمت از دست رفتن آينده جمهوري‌خواهان تمام شود؟
ترامپ پاسخ متفاوتي دارد. او نمي‌تواند پس از يك جنگ پرهزينه، ناگهان به توافقي تن دهد كه در افكار عمومي امريكا به عنوان عقب‌نشيني از اهداف اعلام‌شده جنگ معرفي شود. چنين توافقي براي ايران ممكن است پايان فشار باشد، اما براي ترامپ بايد اثبات‌كننده موفقيت فشار باشد. همين تفاوت در تعريف «پيروزي» است كه ونس را از مركز پرونده ايران دور مي‌كند. از اينجا نقش ماركو روبيو اهميت پيدا مي‌كند. اگر ونس مذاكره‌كننده‌اي بود كه مي‌كوشيد ميان فشار و توافق پل بزند، روبيو نماينده ساختاري است كه مي‌تواند فشار را به ابزار اصلي مذاكرات تبديل كند. روبيو توافق با ايران را رد نكرده، اما توافقي را كه از نظر واشنگتن ضعيف باشد نيز نمي‌پذيرد. موضع او درباره خواسته‌هاي تهران براي رفع فشارها و دريافت تضمين، نشان مي‌دهد وزارت خارجه امريكا در پي توافقي است كه ابتدا امتيازهاي راهبردي مورد نظر واشنگتن را تثبيت كند.
به همين دليل، انتقال پرونده ايران به حوزه نفوذ بيشتر روبيو را بايد جدي گرفت. اين انتقال مي‌تواند بخشي از تلاش ترامپ براي بازگرداندن سياست خارجي به ساختار رسمي وزارت خارجه باشد، ساختاري كه در ماه‌هاي نخست دولت با حضور ويتكاف و كوشنر تا حدي از مسيرهاي سنتي ديپلماسي فاصله گرفته بود. اگر اين روند ادامه پيدا كند، ونس تنها قرباني آن نخواهد بود. ويتكاف و كوشنر نيز ممكن است بخشي از نقش ويژه خود در پرونده‌هاي خارجي را از دست بدهند.
با اين حال، يك تفسير ديگر نيز وجود دارد و آن رقابت سياسي بر سر انتخابات سال ۲۰۲۸ است. ونس و روبيو هر دو در فهرست چهره‌هاي آينده حزب جمهوري‌خواه قراردارند. ترامپ نيز در سال‌هاي پاياني رياست‌جمهوري خود ناگزير است ميان دو مساله تعادل برقرار كند: حفظ قدرت شخصي خود و تعيين جانشيني كه ميراث سياسي او را ادامه دهد. ونس با موضع ضدجنگ مي‌تواند بخشي از جمهوري‌خواهان خسته از مداخلات خارجي را جذب كند. روبيو در مقابل مي‌تواند نماينده تداوم سياست خارجي سختگيرانه‌تر باشد. بنابراين پرونده ايران به‌طور طبيعي به بخشي از رقابت بر سر آينده حزب تبديل مي‌شود. هرچه ونس بيشتر به عنوان چهره مذاكره با ايران شناخته شد، ترامپ بيشتر بر نقش شخصي خود در تعيين مسير سياست ايران تاكيد كرد.
اين موضوع در مساله تنگه هرمز اهميت بيشتري پيدا مي‌كند. ترامپ در پيام خود مدعي شد امريكا «تنگه» ايران را در اختيار دارد. ترامپ مي‌خواهد نشان دهد كه حتي بدون جنگ تمام‌عيار، مي‌تواند اقتصاد ايران و مسيرهاي انرژي را تحت فشار قرار دهد. اما همين نقطه، بزرگ‌ترين ضعف اين راهبرد نيز است. تنگه هرمز فقط اهرم فشار عليه ايران نيست. هر اختلال طولاني در آن، بازار انرژي، كشورهاي عرب خليج‌فارس، اقتصاد اروپا و حتي متحدان آسيايي، امريكا را تحت فشار قرار مي‌دهد.
الكس واتانكا از موسسه خاورميانه در واشنگتن دقيقا بر همين مساله تاكيد كرده است. به اعتقاد او، ادامه وضعيت موجود مي‌تواند كشورهاي منطقه را به سمت تفاهم‌هاي مستقل با ايران سوق دهد. يعني راهبردي كه قرار است ايران را منزوي كند، ممكن است در نهايت كشورهاي منطقه را به سمت تعامل بيشتر با تهران سوق دهد. اين يك تناقض كلاسيك در سياست فشار است: فشار بيش از حد مي‌تواند ائتلاف مورد نظر اعمال‌كننده فشار را تضعيف كند. براي كشورهاي خليج‌فارس مساله حتي پيچيده‌تر است. آنها همزمان از ايران و امريكا نگراني دارند. از يك سو نمي‌خواهند تهران از فشارهاي اقتصادي و نظامي رهايي يابد. از سوي ديگر نمي‌خواهند با شروع جنگ ديگري زيرساخت‌هاي انرژي و امنيت خود را در معرض آسيب و ويراني ببينند. به همين دليل، ادامه وضعيت «نه جنگ و نه صلح» براي آنها ممكن است در كوتاه‌مدت مطلوب به نظر برسد، اما در بلندمدت به يك كابوس راهبردي تبديل مي‌شود.
در اين شرايط، كنار گذاشتن ونس يك پيام دوگانه به تهران مي‌فرستد. پيام نخست اين است كه واشنگتن هنوز حاضر نيست براي توافق امتيازهاي اوليه بدهد. پيام دوم اين است كه كانال مذاكره كاملا بسته نشده است. قطر، پاكستان و روسيه همچنان مي‌توانند نقش ميانجي را ايفا كنند. بنابراين ترامپ در واقع ديپلماسي را نابود نكرده است، او ديپلماسي را از حالت ابتكار ونس خارج كرده و دوباره زير كنترل مستقيم خود قرار داده است.
اين تفاوت مهم است. مذاكره با ونس مي‌توانست به عنوان مذاكره با بخشي از دولت امريكا تلقي شود كه به پايان جنگ علاقه‌مند است. مذاكره‌اي كه مستقيما زيرنظر ترامپ پيش برود، معناي ديگري دارد. هر امتيازي كه تهران بدهد، ترامپ مي‌تواند آن را نتيجه فشار امريكا معرفي كند. هر امتيازي كه واشنگتن بدهد، نيز بايد به‌گونه‌اي تنظيم شود كه شكست سياست فشار تلقي نشود.
در نتيجه، بحران اكنون وارد مرحله‌اي شده است كه در آن هر دو‌طرف مي‌خواهند بدون عقب‌نشيني آشكار به توافق برسند. واشنگتن مي‌خواهد ايران ابتدا تحت فشار قرار گيرد و سپس توافق كند. تهران مي‌خواهد ابتدا تضمين و رفع فشار را ببيند و سپس درباره تعهدات جديد تصميم بگيرد. اين همان بن‌بستي است كه ونس تلاش مي‌كرد با ديپلماسي مستقيم‌تر آن را بشكند. اما ترامپ مسير ديگري را انتخاب كرده است.
او ونس را از پرونده كنار گذاشت تا نشان دهد هيچ مذاكره‌كننده‌اي در دولت امريكا اختيار مستقل براي تعيين مسير رابطه با تهران ندارد. پرونده ايران در نهايت بايد به تصميم شخص رييس‌جمهور ختم شود. اين تصميم براي ترامپ مزيت سياسي دارد، اما هزينه راهبردي نيز دارد، زيرا وقتي تمام مسير ديپلماسي به اراده يك نفر وابسته شود، فاصله ميان مذاكره و جنگ مي‌تواند با يك پيام در شبكه اجتماعي از ميان برود.
از همين رو، كنار گذاشتن ونس بيش از آنكه پاسخ به يك اختلاف شخصي باشد، نشانه يك انتخاب راهبردي است. ترامپ فعلا نمي‌خواهد ميان فشار و توافق يكي را انتخاب كند. او مي‌خواهد فشار را ادامه دهد تا توافق را با شرايط خود تعريف كند. ايران نيز جنگ را تجربه كرده، هزينه داده و توافقي كه از موضع ضعف تحميل شود، نمي‌پذيرد. در چنين وضعيتي، گزينه‌اي كه ترامپ انتخاب كرده نه صلح است و نه جنگ تمام‌عيار. محاصره، فشار، تهديد و مذاكره همزمان است. اين راهبرد ممكن است براي خريدن زمان مناسب باشد، اما براي پايان دادن به بحران كافي نيست. همان‌طور كه شماري از تحليلگران منطقه‌اي هشدار داده‌اند، واشنگتن مي‌تواند جنگ را متوقف كند، اما بدون يك توافق سياسي پايدار نمي‌تواند پيامدهاي آن را مديريت كند.
بنابراين پاسخ به اين پرسش كه «چرا ترامپ پرونده ايران را از ونس گرفت؟» يك پاسخ واحد ندارد. ونس به هزينه سياسي جنگ رسيده بود، ترامپ هنوز به ضرورت حفظ دستاوردهاي جنگ باور دارد. ونس مذاكره را راه خروج مي‌ديد، ترامپ مذاكره را زماني مي‌خواهد كه فشار امريكا بيشترين قدرت را داشته باشد. ونس در حال ساختن يك مسير ديپلماتيك مستقل بود، ترامپ نمي‌خواست ابتكار پايان جنگ از كنترل كاخ سفيد خارج شود.
در نهايت، خطر اصلي در همين نقطه نهفته است. واشنگتن اكنون ميان جنگ و صلح، گزينه سومي را تجربه مي‌كند: محاصره بدون توافق، مذاكره بدون مذاكره‌كننده و تهديد نظامي بدون اعلام بازگشت به جنگ. اين وضعيت ممكن است از نظر تاكتيكي براي ترامپ مطلوب باشد، اما از نظر راهبردي شكننده است، زيرا همان‌گونه كه خالد الجابر، مدير اجرايي شوراي خاورميانه در امور جهاني قطر هشدار داده است، امريكا مي‌داند چگونه جنگ را آغاز كند، اما مساله دشوارتر اين است كه چگونه پيامدهاي آن را كنترل كند و چگونه به آن پايان دهد؟ كنار گذاشتن ونس، بنابراين الزاما نشانه پايان ديپلماسي نيست، نشانه پايان يك مدل از ديپلماسي است. ترامپ اكنون مي‌خواهد مذاكره از موضع محاصره انجام شود. اما ايران نيز مذاكره از موضع فشار را نمي‌پذيرد. فاصله ميان اين دو محاسبه، همان شكافي است كه مي‌تواند به نقطه آغاز جنگي تازه تبديل شود.
كارشناس ارشد روابط بين‌الملل