«‌ یدالله‌» چشم آنها بود

پيمانكاران معادن زغال‌سنگ كشور، دست به كار حذف نمايندگان معترض و مطالبه‌گر شده‌اند. كارگراني در معادن زغال استان‌هاي كرمان و گلستان به خبرنگار «اعتماد» گفتند كه ظرف 6 ماه اخير، چند نفر از نمايندگانشان كه آنها هم از كارگران بخش تونلي معدن زغال‌اند، به صورت ناگهاني حكم بازنشستگي و پايان كار گرفته‌اند. كارگران مي‌گويند، اگرچه كه بازنشستگي همكارانشان خلاف قانون نبوده اما اين گلايه را دارند كه نمايندگاني با حكم بازنشستگي از معدن خارج شده‌اندكه  در ايام كار، بيشترين اعتراضات را بابت حق صنفي همكارانشان داشتند.

بيش از 110 معدن زغال‌سنگ در كشور فعال است و حدود 15 هزار كارگر در اين معادن كار مي‌كنند. چند معدن زغال در استان‌هاي كرمان، خراسان‌جنوبي و گلستان، به دليل رگه‌هاي وسيع و ضخيم زغال، معادن مادر محسوب مي‌شوند و حدود 5000 كارگر در اين معادن كار مي‌كنند.  طبق قانون كار، هر كارگاه با بيش از 35 كارگر، بايد شوراي كارگري داشته باشد و در هر كارگاه با بيش از 50 كارگر، بايد انتخابات كارگري براي تعيين نماينده كارگران برگزار شود. در 11 معدن زغال استان كرمان، بيش از 2500 كارگر، در معادن زغال طبس در استان خراسان جنوبي، بيش از 1500 كارگر،  در معدن زمستان يورت غربي در استان گلستان بيش از 450 كارگر در بخش استخراج و پيشروي و تونل و خارج از محوطه معدن كار مي‌كنند. طبق اطلاع «اعتماد»، معادن زغال طبس، اصلا نماينده يا شوراي كارگري ندارد و كارگران، بايد مطالبه يا اعتراض شان را به پيمانكار بگويند. 11 معدن زغال استان كرمان، در مجموع حدود 26 نماينده دارد كه ظرف 6 ماه اخير، دو نفر از فعال‌ترين‌هاي‌شان حكم بازنشستگي زودهنگام گرفته‌اند. معدن زغال زمستان يورت غربي هم تا يك ماه قبل، دو نماينده داشته كه يك نفرشان، براي پيگيري حق كارگران، فعال‌تر بوده و حالا با حكم بازنشستگي زودهنگام، از نمايندگي بركنار شده است.

پيگيري حق؛ از مزد معوق تا پرداخت براي اضافه كاري

يدالله و مهدي، نمايندگان معادن زغال استان كرمان بودند كه شهريور و مهر امسال و حداقل، 6 ماه زودتر از موعد قانوني، حكم بازنشستگي گرفتند. يدالله، هم نماينده بود و هم رييس شوراي كارگري و 28 سال در تونل و كارگاه‌هاي استخراج معادن زغال كرمان كار كرد. يدالله قرار بود دي امسال بازنشسته شود ولي 9 شهريور حكم بازنشستگي گرفت. با اين حكم بازنشستگي، 57 ميليون تومان مستمري مي‌گيرد؛ حداقل 30 ميليون تومان كمتر از كارگراني كه اسفند پارسال بازنشسته شدند.

 «از خرداد 1378، به معدن زغال رفتم. در منطقه ما، غير از معدنكاري، شغلي نبود. 28 سال در كارگاه‌هاي تاريك و سياه معدن كار كردم ولي با 22 سال و 256 روز سابقه بازنشسته شدم.»

يدالله، دو نوبت به عنوان رييس شوراي كارگري 11 معدن زغال كرمان انتخاب شد. انتخابات نماينده و شوراي كارگري، با راي مستقيم كارگران است اما اعتبار اين انتخابات هم، بايد از طرف مديران مجموعه زغالي تاييد شود. مهم‌ترين دليل كارگران معادن زغال براي انتخاب يك نماينده اين است كه اين آدم، مثل خودشان زحمتكش باشد و رنج معدنكاري را با پوست و گوشت و استخوانش لمس كرده باشد. كارگران معادن زغال‌سنگ، از آن گروهي هستند كه در انتخاب نماينده‌شان به هيچ اجباري تن نمي‌دهند. يدالله، از جنس خودشان بود. كارگر استخراج و پيشروي بود و خيلي خوب مي‌فهميد چرا كارگر بعد از 4 ساعت پيكور زني به رعشه مي‌افتد وقتي در كارگاهي كه ارتفاعش، از يك متر كمتر است، پيكور 5 كيلويي را به دست مي‌گيرد و لايه عمودي زغال را سوراخ مي‌كند. يدالله رنج بي‌پولي را خيلي خوب مي‌فهميد. بارها با همكارانش به جاده زده بود و در اعتراض به تعويق 4ماهه و 6 ماهه مزد، مسير تردد مديران معدن را بسته بود. يدالله، معناي گرسنگي را خيلي خوب مي‌فهميد چون مثل همكارانش، وقتي مزد ماهانه، دو ماه و سه ماه عقب مي‌افتاد، در سفره يدالله هم جز نان خالي، چيز ديگري پيدا نمي‌شد.

 «سال 97، مشغول كار در دويل معدن بودم كه سقف كارگاه ريزش كرد و كمرم شكست. تنها شانسم اين بود كه كلاه ايمني، برگشت روي صورتم و اكسيژن، توي گودي كلاه موند و تا چند دقيقه بعد كه رفقام، آوار زغال رو از روي كمرم برداشتن، همين اكسيژن، از خفگي نجاتم داد.»

    مهم‌ترين كاري كه براي همكارانت انجام دادي چه بود؟

يدالله در جوابم، يك جمله مي‌گويد؛ يك جمله كه دامنه‌اي گسترده و عميق از تلاش براي احقاق حق كارگران را توصيف مي‌كند.

 «من براي برقرار شدن عدالت اجتماعي تلاش كردم.»

تا سال 1398، سخت و زيان‌آور بودن شغل معدنكاري، در فيش حقوق و مزاياي شغلي كارگران معادن زغال كرمان محاسبه نمي‌شد. نمايندگان كارگران معادن زغال كرمان، آن‌قدر به دنبال اجراي اين الزام دويدند تا بالاخره مزاياي سخت و زيان‌آوري معدنكاري، براي 2500 كارگر برقرار شد. كارگران زغالي كرمان، مرخصي كامل نداشتند و ساعت كارشان، خيلي بيشتر از الزام قانون شغل‌هاي سخت و زيان‌آور بود. نمايندگان كارگران، آن‌قدر به دفتر فرماندار و استاندار و اداره كار استان رفتند و اعتراض كردند تا بالاخره مديران معادن پذيرفتند كه هر كارگر تونل، سه روز در ماه مرخصي داشته باشد و ساعت كار در هفته هم از 36 ساعت بيشتر نباشد. با تلاش نمايندگان كارگران كه خودشان هم كارگر استخراج و پيشروي بودند، اعضاي كميته مشاغل سخت و زيان‌آور به معدن آمدند تا از نزديك، اين هوايي كه بوي گوگرد و گازوييل مي‌داد را نفس بكشند و رطوبت نشت داده از سينه كوه زغال، تا آخرين لايه‌هاي پوستشان را خيس كند و ترس تعليق ميان مرگ و زندگي در عمق 500 متري و 800 متري زمين، اعصاب مغزشان را بلرزاند و آن وقت، پاي برگه التزام مديران به محاسبه ارزش جان آدم‌ها امضا زدند.

 «كارگر معدن، بيمه تكميلي نداشت. حق بيمه اجتماعي، كمتر از پايه مزد پرداخت مي‌شد كه صددرصد به ضرر كارگر بود و زمان بازنشستگي، مستمري تونلي بهش نمي‌دادن بلكه حقوقش به اندازه كارگر ساده تعيين مي‌شد. مديران معادن رو مجبور كرديم بيمه تكميلي براي كارگر درست كنن و معادل رقم مزد پايه، حق بيمه اجتماعي پرداخت كنن. از سال 98 قرارداد امضا نكرديم و به پيمانكار گفتيم شغل ما، دايم و مستمره و قرارداد هم بايد مستمر باشه.»

تلاش‌هاي مهدي و يدالله و بقيه نمايندگان كارگران باعث شد كه مواد ۹۲، 52، 64 و 7 قانون كاردر اين 11 معدن اجرا شود.

ماده 92 درباره الزام كارفرما به تشكيل پرونده پزشكي و معاينات دوره‌اي و سالانه در شغل‌هاي پرآسيب و خطرساز مثل معدنكاري و الزام بازرسان وزارت كار به بازديد كارگاه و تاييد شرايط ايمني محل كار است.

ماده ۵۲ درباره ممنوعيت اشتغال در شغل سخت و زيان‌آور بيش از 6 ساعت در روز و بيش از 36 ساعت در هفته است.

ماده ۶۴ درباره مجزا شدن روزهاي تعطيل از مرخصي استحقاقي كارگران است.

ماده 7 درباره الزام كارفرما به عقد قرارداد مرتبط با ماهيت كار و تعيين مزاياي قانوني طبق قانون كار است.

از يدالله مي‌پرسم در اين سال‌هاي كار در معدن، چند نفر از همكارانش در حوادث معدن كشته شدند. اين سخت‌ترين سوال براي كارگر معدن است و يدالله جواب تلخي داشت براي اين سوال. از كدامشان بايد اسم مي‌برد؟ از چند نفر؟ از چند صاحب شناسنامه باطل شده بايد اسم مي‌برد كه حقي از آن يكي و اين يكي ضايع نشده باشد؟

 «حداقل 50 نفر توي معدن كشته شدن. اسم همه شون رو دارم. از كدومشون تعريف كنم؟ از حسن كمساري بگم كه بچه شو نديد و واگن زغالي كه هل مي‌داد، از سيم جدا شد و لهش كرد؟ يا از يوسف اسلامي بگم كه بچه شيرخواره داشت و رفت زير زغال؟ ما با اين بچه‌ها نون و نمك خورديم. پاي سفره ناهار با هم مي‌نشستيم. يادمه يكي از بچه‌ها رو كه ظهر توي معدن با هم ناهار خورديم و قرار بود شب بريم خونه‌اش. دعوت‌مون كرده بود، ما هم به خونه‌اش رفتيم ولي خودش نيومد چون زير زغال له شد. توي كارگاه كار مي‌كرد و چوب زير سقف مي‌زد كه سقف ريزش كرد و كلاف چوب روي كمرش افتاد. نتونستيم از زير آوار زغال تكونش بديم. الوار آورديم و زير آوار زديم ولي فشار لايه زغال انقدر زياد بود كه نصف تنش زير زغال له شد.»

 تا زمستان سال 1400، وقتي معدنكارها در حوادث معدن كشته مي‌شدند، فقط يك پايه حقوق به خانواده و بازماندگان پرداخت مي‌شد. مثلا اگر پايه مزد 5 ميليون تومان بود و معدنكار، هر ماه با اضافات سابقه و اضافه كار و تعطيل كاري و حق اولاد، 10 ميليون تومان مزد مي‌گرفت، سازمان تامين‌اجتماعي فقط همان 5 ميليون تومان را به حساب بازماندگان واريز مي‌كرد. زمستان 1400، يدالله آمد تهران،آمد وزارت كار و آمد به دفتر وزير و كف زمين اتاق وزارت، نشست به گريه كردن.

 «به وزير گفتم اين بچه‌هايي كه زير آوار معدن كشته شدن، يك سال تا بازنشستگي‌شون مونده بود. گفتم اين بچه‌ها، همگي كارگر استخراج بودن و سخت‌تر از استخراج معدن، شغلي نيست. گفتم حالا فقط زن و بچه كارگر استخراج زنده است كه غذا و لباس مي‌خواد ولي فقط مزد پايه به دست خانواده مي‌رسه. گفتم حداقل اجازه بدين كه مستمري خانواده به اندازه همون مزدي باشه كه زمان زنده بودنشون به دستشون مي‌رسيد.»

يدالله، روزي را به ياد مي‌آورد كه استاندار كرمان به معدن زغال آمد تا از شرايط شغل معدنكاران بازديد كند.

 «به استاندار گفته بوديم كارگاه زغال مثل يك قبر دراز مي‌مونه. يك قبر دراز و تاريك و سياه كه بايد مثل مار، توي كارگاه بخزي و پيكور بزني. استاندار اومد به معدن. مهمون ما بود و نمي‌تونستيم جاي بد ببريمش. استاندار رو برديم به بهترين كارگاه؛ كارگاهي كه 150 سانت ارتفاع داشت. استاندار پرسيد كارگر چطور داخل اين كارگاه ميره؟ گفتيم ما مثل روباه، دل كوه رو سوراخ مي‌كنيم. استاندار وقتي از همون كارگاه 150 سانتي اومد توي تونل، گفت قانونگذار بايد بياد همين‌جا زير اين دويل، قانون معدن زغال رو بنويسه. به استاندار گفتم، يكي از رفقاي ما، كارگر همين معدن زغال بود كه الان زير خاكه و با 19 سال و سه ماه سابقه كار توي همين كارگاه‌هايي كه شما ديدي، الان به زن و بچه‌اش ماهي 16 ميليون تومن مستمري ميدن. وقتي استاندار وارد معدن شد، يك كلاه ايمني بهش داديم. وقتي از معدن بيرون مي‌رفت، گفتيم كلاه ايمني رو از ما به يادگار نگه‌دار و يادت بمونه كه توي همين معدن، از همين كارگرايي كه الان ديدي، بدبخت‌تري هم هست كه توي كارگاه‌هايي كار مي‌كنه كه شما نمي‌تونستي داخل اون كارگاه بري.»

از يدالله مي‌پرسم آيا اين حرفي كه به استاندار گفت، شوخي بود يا جدي؟

 «وضع من از تمام كارگراي معدن بهتره و وضع تمام كارگراي معدن شركت زغال سنگ كرمان از تمام كارگرايي كه توي معدن خصوصي كار مي‌كنن، بهتره. همين الان، در معادن خصوصي، كارگري رو داريم كه هر سه ماه يك‌بار، 25 ميليون تومن مزد مي‌گيره و صداي اعتراضش به هيچ جا نمي‌رسه. همين الان در معادن خصوصي، كارگري رو داريم كه سال 1402 زير آوار معدن كشته شد و كارفرما تا همين الان هم بدهي مزد اين كارگر رو به خانواده‌اش نداده.»

حتي گير افتادن زير آوار زغال و حتي بيرون كشيدن تن بي‌جان كارگر از زير آوار زغال و حتي دفن شدن زير آوار زغال، بدترين خاطره معدنكاران نيست. بدترين خاطره معدنكاران، اشك‌هاي آن كارگر معدن زغال است كه به دليل 5 ماه معوق ماندن مزد و چون مزد و عيدي آخر سالش را نداده بودند، نتوانست براي بچه 4 ساله‌اش لباس عيد بخرد و جلوي چشم بقيه كارگرها، از اين شرمندگي به گريه افتاد. بدترين خاطره معدنكاران، خاطره اشك‌هاي آن معدنكاري است كه تا دو هفته بعد از باز شدن مدرسه‌ها، نتوانست براي دختر 15 ساله‌اش لباس مدرسه بخرد و دخترش هر روز با گريه به خانه برمي‌گشت و مي‌گفت همكلاسي‌ها مسخره‌اش مي‌كنند كه سال تحصيلي را با كهنگي شروع كرده است.

 «زندگي خودمون هم مثل همين بچه‌ها بود. از ما نبايد بپرسي چي نتونستيم براي خانواده‌مون بخريم. بايد بپرسي چي تونستيم بخريم. من سه تا بچه دارم. هيچ‌وقت نتونستم يك دوچرخه براي بچه هام بخرم. بعد از سال‌ها، همين چند وقت قبل تونستم يك تلويزيون رنگي بخرم. سال‌ها با سه تا بچه توي يك اتاق زندگي كرديم. يك اتاق سيماني كه فقط سفيد كاري شده بود. اين واقعيت زندگي تك‌تك ما زغال‌سنگي‌هاست. سرمايه زندگي‌مون، جووني و عمرمون بود كه توي تونل و كارگاه زغال خرج كرديم به اين اميد كه وقتي پير شديم، بتونيم سرمون رو جلوي زن و بچه بالا بگيريم كه به اين هم نرسيديم.»

آقاي شفيعي، يكي از همان صدها كارگري است كه يدالله و مهدي براي احقاق حقش در راهروهاي فرمانداري و استانداري و اداره كار مي‌دويدند. آقاي شفيعي، دو فرزند دانشجو دارد و تا سال 1397، كارگر معدن زغال بود. يك روز تعطيل و معروف به «تعطيل كاري» كه براي جبران كسري مزدش به معدن رفته بود تا رقم اضافه‌اي براي خانه ببرد، سقف تونل روي كمرش ريخت و ستون فقراتش شكست و آقاي شفيعي، تا پايان عمر، قطع نخاع شد.

   روز تعطيل، براي چند تومن به معدن رفته بودين؟

 «براي 250 هزار تومن. سال 97، حقوق‌مون دو ميليون تومن بود و براي هر تعطيل كاري، 200 هزار و گاهي 250 هزار تومن مي‌دادن.»

سال 97، فرق زيادي با سال‌هاي قبلش نداشت. سال 97 هم كارگران معادن زغال كرمان، در اعتراض به 4ماه و 5 ماه عقب‌افتادگي مزد و تعويق پرداخت حق بيمه اجتماعي، دست از كار مي‌كشيدند و جاده‌هاي زغالي كرمان را مي‌بستند و كارگران معترض، اخراج مي‌شدند و آقاي شفيعي هم يكي از همين كارگراني بود كه حقوق ماهانه‌اش، چند ماه عقب مي‌افتاد و حق بيمه‌اش پرداخت نمي‌شد و خطر اخراج بود و ترس بيكاري. سال 97، همان زماني بود كه بعد از مرگ يا از كار افتادگي كارگر، فقط مزد پايه و حداقل مزد، دست خانواده را مي‌گرفت و نه هيچ چيز بيشتر. سال 97، آقاي شفيعي 18 سال سابقه معدنكاري داشت و حالا ماهانه 24 ميليون تومان و معادل حداقل دستمزد را از تامين اجتماعي مي‌گيرد. آقاي شفيعي، الان، دو يا سه نوبت در هفته، مسافري از معدن به شهر مي‌رساند و بابت اين مسافركشي، حدود 7 يا 8 ميليون تومان در ماه درآمد دارد. همسرش هم هفته‌اي دو يا سه ساعت در مدرسه درس مي‌دهد و بابت اين تدريس ساعتي، هر ماه حدود 8 ميليون تومان به خانه مي‌آورد.

 «وقتي سنگ زغال از سقف روي كمرم افتاد، پرت شدم و دست چپم هم شكست و فقط يك پوست روي استخوان موند. همون لحظه حس كردم پام رو از دست دادم. واحد امداد و نجات معدن، تعطيل بود. يكي از كارگرا براي كمك اومد. معدن، هيچ وسيله ايمني نداشت. برانكارد حمل مصدوم نداشتيم. اون كارگر، من رو پشت شونه‌اش سوار كرد، با همون دست شكسته، دست راستش رو گرفتم و دندونام رو به يقه پيراهنش قفل كردم كه بتونه من رو از چاه كارگاه بيرون بكشه. سه ساعت طول كشيد تا من رو با واگن به بيرون تونل معدن كشوندن. من رو توي آمبولانس معدن خوابوندن. راننده آمبولانس گفت ماشين، بنزين نداره. براي سوخت‌گيري بايد به پمپ بنزين دشتخاك مي‌رفتيم. بيمارستان تامين اجتماعي، 50 كيلومتر دورتر بود. تا دو روز، پرستار و پزشك بيمارستان مي‌گفتن اين كارگر مي‌ميره. بعد از روز دوم، من رو معاينه كردن و گفتن قطع نخاع شدي.»

سال 97 كه آقاي شفيعي قطع نخاع شد، با سال‌هاي بعدش هيچ فرقي نداشت. كارگران معادن زغال كرمان مي‌گفتند پيمانكارها، هر ماه، چند جاي خالي در ليست بيمه نگه مي‌دارند براي كشته شده‌هاي حوادث معدن. آقاي شفيعي مي‌گفت كه سال 97، مزد معدن فقط جواب خوراك خانواده‌اش را مي‌داد و الان هم سرجمع مستمري تامين اجتماعي و همان 15 يا 16 ميليون توماني كه از مسافركشي و تدريس ساعتي به درآمد خانواده اضافه مي‌شود، فقط جواب خوراك 4 نفر را مي‌دهد و نه هيچ بيشتر....

مهدي، افول آرزوهاي خانواده معدنكاران كرمان را بيشتر از آقاي شفيعي شاهد بود چون 8 سال بيشتر از آقاي شفيعي در تونل‌هاي معدن كار كرد. مهدي يكي ديگر از نمايندگان و عضو شوراي كارگران 11 معدن زغال‌سنگ كرمان بود و مي‌توانست تا آخر امسال در معدن بماند ولي اول مهر ماه، حكم بازنشستگي برايش صادر شد. اگر حكم بازنشستگي مهدي، آخر اسفند امسال صادر مي‌شد، رقم مستمري‌اش به حدود 70 ميليون تومان مي‌رسيد ولي حالا قرار است هر ماه كمتر از 60 ميليون تومان به حسابش واريز شود.

مهدي، 22 سال در بخش استخراج كه سياه‌ترين بخش معدنكاري است، كار كرد و حافظه چشم‌هايش، پر است از كارگراني كه چه ساده، زير آوار معدن زغال تلف شدند.

 «سال 85 كارگاه استخراج ريزش كرد و يوسف، توي كارگاه گير افتاد. ريزش كارگاه بند نمي‌اومد. يوسف، از پشت آوار فرياد مي‌زد و مي‌گفت پام رو با اره ببرين و من رو بكشين بيرون ولي هيچ كسي دلش نمي‌اومد دست به اره ببره. انقدر آوار توي كارگاه ريخت كه بالاخره صداي يوسف قطع شد. هيچ كاري نتونستيم براي نجاتش انجام بديم. فقط كف تونل نشستيم و گريه مي‌كرديم.»

 مزد ناكافي و حداقل دستمزد براي 8 ساعت استخراج زغال، تعويق 3 ماهه و 6 ماهه مزد، پرداخت نيمي از مزد ماهانه آن هم بعد از تعويق 3 ماهه و 6 ماهه، اجبار كارگران به قرض گرفتن همه‌ چيز به دليل تعويق 3 ماهه و 6 ماهه مزد، اينها خاطره مشترك معدنكاران همان 11 معدن زغال شمال كرمان است كه مهدي هم در واقعيت اين خاطرات، شريك بود.

 «خيلي از خانواده‌ها به خاطر همين عقب افتادگي مزد از هم جدا شدن. براي اين منطقه، 3 ماه و 4 ماه بي‌پولي خيلي سخت بود. سفره‌ها خالي بود. به پيمانكار مي‌گفتيم مزد ما خيلي كمه. طبق قانون كار، در شغل سخت و زيان‌آور، اضافه كار ممنوع بود ولي ما تا 8 ساعت و حتي گاهي تا 24 ساعت توي تونل كار مي‌كرديم و تعطيلي پنجشنبه نداشتيم و به پيمانكار مي‌گفتيم بايد ساعت كارمون كمتر از 8 ساعت باشه. به پيمانكار مي‌گفتيم سفره ما آب رفته. هيچ دريافتي بابت اضافه كار و تعطيل كاري نداشتيم و اگر روز تعطيل، كار مي‌كرديم هيچ اضافاتي به حسابمون نمي‌اومد. انقدر دوندگي كرديم تا تونستيم اين آيتم‌ها رو براي كارگراي معدن درست كنيم. براي صحبت درباره سختي كار و مشكلاتمون تا تهران هم اومديم.»

مهدي، نماينده كارگران بود و چند بار كه مزد ماهانه، 4ماه و 5 ماه به تعويق افتاد، به خانه كارگران مي‌رفت تا از وضع زندگي‌شان به پيمانكار بگويد. يكي از اين بازديدها را خيلي خوب به ياد دارد؛ بازديدي كه به ايثاري تلخ اما ارزشمند منجر شد.

 «يكي از كارگرا، 6 تا بچه داشت. از ما خواست كه بريم و وضع زندگيش رو ببينيم. موفق شدم مديرعامل معدن رو هم راضي كنم كه همراه ما بياد. رفتيم به خونه اين كارگر.خانواده، به دليل فقر به وضع بسيار بدي رسيده بود. وقتي به معدن برگشتم، براي بقيه كارگرا اونچه ديدم رو تعريف كردم. تا چند ماه، همگي اضافه كار مي‌كرديم و پول اين اضافه كاري رو جمع مي‌كرديم و به اين خانواده مي‌داديم تا بتونه زندگيش رو كمي بهتر بگذرونه.»

مهدي هم مثل بقيه كارگران معدن زغال، سال‌هاي جواني را در شيب 30 درجه چاه‌هاي متصل به تونل‌هاي معدن خرج كرد و در كارگاه‌هاي استخراجي كه ارتفاعش فقط به اندازه‌اي بود كه كارگر، بايد روي زمين مي‌خزيد تا بتواند لايه زغال را بتراشد و پيش برود و به لايه بعدي برسد. اگرچه كه مهدي و يدالله و باقي نمايندگان كارگران معادن زغال كرمان، تلاش كردند پيمانكاران را وادارند كه حق قانوني كارگران در تمام ابعاد شغلي و از ساعت كار تا رقم پرداختي بابت اضافه كار رعايت شود ولي اين الزام هيچ ضمانتي نداشت. مهدي روزهاي متوالي بعد از سال‌هاي 97 و 98 را به ياد دارد كه بارها و بارها، به دليل ريزش كارگاه يا هر اتفاق ديگري و حتي گاهي به دليل خالي ماندن واگن‌ها يا ضرورت استخراج لايه‌اي، مجبور بود تا 9 ساعت هم كار كند درحالي كه حين پيكور زدن به لايه سياه و سخت زغال، ممنوعيت كار بيش از 6 ساعت در شغل سخت و زيان‌آور و زيرزميني را در مغزش زمزمه مي‌كرد.

 «بعد از 22 سال معدنكاري، كاري با من كردن كه حتي نمي‌خوام از خونه بيرون برم. حتي نمي‌خوام كارگر معدن رو ببينم. حتي نمي‌خوام حرفي از معدن زغال بشنوم.»

 عليرضا، كارگر يكي از معادن زغال طبس است؛ معدني با حدود 200 كارگر اما بدون نماينده و شوراي كارگري. عليرضا مي‌گويد هيچ كارگري حق اعتراض به وضعيت شغلي ندارد و به محض اعتراض، پيغامي از پيمانكار به كارگر مي‌رسد كه «اگر نمي‌خواي، مي‌توني از معدن بري.»

عليرضا مي‌گويد كه ايمني معدن زغال، هيچ وضعيت بهتري نسبت به قبل نداشته و حتي به دليل گران‌تر شدن قيمت چوب خيس، چوب خشك براي زيرسازي و جداركشي استفاده مي‌شود درحالي كه چوب خشك، هم سبك‌تر است و هم در برابر وزن لايه زغال، مقاومت كمتري دارد. عليرضا، كارگري است كه از استان همسايه به معدن طبس مي‌آيد و مثل بقيه غيربومي‌ها، دو هفته كار و دو هفته استراحت دارد.

 «پايه حقوق ما، 25 ميليون تومنه. عيدي و سنوات رو در طول سال روي حقوق مي‌ريزن كه رقم دريافتي‌مون، زياد به چشم بياد و با اينكه تمام كارگرا مخالف بودن، ولي اين رويه تغيير نكرده و هر ماه، يك ميليون تا دو ميليون تومن بابت عيدي و سنوات واريز ميشه و پايان سال هم فقط مزد اسفند رو مي‌گيريم. امسال بايد تمام آيتم‌هاي مزد 45درصد اضافه مي‌شد ولي در اين معدن، فقط پايه مزد رو 45درصد افزايش دادن. پارسال بابت هر متر اضافه كار، 150 هزار تومن مي‌دادن و امسال بايد 70 هزار تومن به اين عدد اضافه مي‌كردن ولي بابت هر متر اضافه كار، 190هزار تومن مي‌گيريم.»

 ساعات كار در اين معدن، خلاف قانون كار است. كارگران تونلي غير بومي اين معدن، به مدت دو هفته، 8 ساعت كار و 8 ساعت استراحت دارند در‌حالي‌كه طبق قانون كار، اشتغال بيش از 6 ساعت در بخش استخراج و پيشروي معدن ممنوع است. هيچ كدام از كارگران اين معدن، قرارداد ندارند و غير از فيش حقوقي، هيچ سند ديگري به دستشان نمي‌رسد. پيمانكار معدن، وعده صبحانه را حذف كرده و براي كارگران غيربومي، فقط ناهار و شام توزيع مي‌شود. عليرضا، فيش حقوقي شهريور ماه را برايم مي‌خواند؛ 48 ميليون تومان بابت 4 متر استخراج موظف و حق اولاد و حق مسكن و اضافه كار و سنوات و عيدي و اين بالاترين رقم مزد در اين معدن است چون كارگراني كه خارج از تونل كار مي‌كنند، شهريور ماه 37 ميليون تومان مزد گرفته بودند. حالا به دهه سوم آبان رسيده‌ايم و عليرضا مي‌گويد هنوز پيامك مزد مهر ماه را دريافت نكرده است.

 «مديرعامل فقط حجم زغال روي نوار نقاله رو نگاه مي‌كنه ولي با جمله‌هاي قشنگ به ما ميگه من راضي نيستم حتي يك قطره خون از انگشتتون بياد. جرات نداريم از مديرعامل بپرسيم اگر اين حرف شما واقعيه، چرا براي زيرسازي كارگاه چوب خشك به ما ميدين ؟ طبق دستور پيمانكار، عرض پيشروي زغال، از 80سانت به يك متر رسيده. عرض يك متر، با زيرسازي چوب خشك، غيراستاندارده و براي كارگر خطر جاني داره ولي به نفع پيمانكاره. اگر استاندارد 80 سانتي رعايت مي‌شد، بايد در طول 15 روز، 12 متر زغال تحويل مي‌داديم ولي حالا با عرض خطرناك و غيراستاندارد يك متري، 15 متر زغال تحويل مي‌ديم درحالي كه مزدمون هم بيشتر نشده و فقط هر ماه دو ميليون تومن بابت اضافه كار به حسابمون واريز ميشه.»

يكي از دوستان عليرضا، در يكي ديگر از معادن طبس كار مي‌كند؛ معدني با حدود 1400 كارگر كه در 4 شيفت 6 ساعته مشغول كارند. دوست عليرضا، 20 سال سابقه كار در اين معدن دارد و مي‌گويد كه كارگران اين معدن، نه نماينده دارند و نه شوراي كارگري و در اين 20 سال، حتي يك‌بار هم انتخابات كارگري در اين معدن برگزار نشده و اگر كارگران، مشكل و اعتراضي دارند، بايد به پيمانكار معدن بگويند.

650 كيلومتر دورتر از اين معدن، «زمستان يورت» است؛ تنها معدن زغال سنگي كه تا 9 سال قبل، برخلاف قوانين ايمني معادن، بدون دستگاه تهويه كار مي‌كرد و 13 ارديبهشت 1396 به دليل انفجار گاز متان منفجر شد و 43 كارگر اين معدن به دليل خفگي و سوختگي و شدت پرتاب با موج انفجار، كشته شدند ... نصرت، يكي از نماينده‌هاي كارگري معدن زمستان يورت است كه دو هفته قبل، بعد از 25 سال سابقه استخراج زغال و 4 سال مطالبه حق 450 كارگر، حكم بازنشستگي و پايان كار گرفت درحالي كه طبق اعلام پيمانكار، قرار بود آخر امسال، مراحل اداري بازنشستگي نصرت انجام شود. آخرين مزد نصرت، 35 ميليون تومان بود كه پيامك واريزش، مهر ماه ارسال شد.  كارگران معدن زمستان يورت مي‌گويند نصرت به دليل زبان درازي بركنار شد. حالا هم معدن، دو نماينده دارد ولي كارگران مي‌گويند اين دو نفر، سر نترس نصرت را ندارند. 9 سال از انفجار معدن زمستان يورت گذشته و معدن، هنوز هم خيلي چيزها ندارد. معدني با 450 كارگر، هنوز يك سالن غذاخوري ندارد. دارد ولي حدود دو كيلومتر دورتر از معدن. كارگران تونلي كه فقط يك ساعت فرصت استراحت دارند، غذا را در ظرف‌هاي يكبار مصرف و كف كارگاه و راسته تونل مي‌خورند. معدن، هنوز حمام ندارد. دارد ولي تا حدود دو كيلومتر دورتر از معدن. كارگران تونلي، بعد از ساعت كار، فقط به شستن دست و صورتي اكتفا مي‌كنند و با تني آغشته به گرد زغال، به سمت خانه مي‌روند.

 تونل اصلي معدن، بعد از دهانه اصلي، تا حدود 3 كيلومتر در سينه زغالي كوه پيشروي كرده و از تونل اصلي، كارگاه‌هايي متصل به چند تونل موازي تا عمق حدود 800 متري زمين حفر شده و نصرت مي‌گويد در گودترين كارگاه‌ها، گرد زغال با رطوبت آب مخلوط شده و كارگراني كه در اين تكه معدن كار مي‌كنند، هر روز بعد از پايان كارشان انگار كه سر و دست و صورت را با گرد زغال شسته‌اند. اين سر و دست و صورت شسته شده با گرد زغال، بخشي از اجبار ناخواسته زندگي در منطقه‌اي است كه به قطب كشاورزي معروف بوده ولي حالا شاليزارهايش، بيشتر از 10 كيسه 70يا 80 كيلويي برنج بار نمي‌دهد و شغلي در سرتا ته آزادشهر نيست كه مردها را دل خوش كند و پس، همگي راه معدن زغال را در پيش مي‌گيرند؛ خوشبخت‌تر، آنهايي هستند كه پايشان به «زمستان يورت» مي‌رسد و بدبخت‌تر، آنهايي كه سهم‌شان، معادن خصوصي است؛ معادني متروك، ناامن، بدون مزد و مزايايي قابل دفاع، بدون هيچ ياوري كه صداي اعتراضشان را به گوش محكمه‌اي برساند.

آذر پارسال، يكي از مديران كشوري به آزادشهر آمده بود تا از وضعيت شهرستان بازديدي داشته باشد. نصرت، در يكي از ديدارهاي مردمي اين مدير كشوري، حاضر شد و رو به مدير گفت: «شما كه الان در اين اتاق روشن نشستي، ياد مرگ نمي‌افتي. برو به عمق دو هزار متري معدن، توي اون تونل سياه و تاريك، مرگ رو مي‌بيني. كارگري كه توي عمق دو هزار متري معدن كار مي‌كنه، 14 ميليون تومن حقوق مي‌گيره. شما مي‌توني با 14 ميليون تومن زندگي كني؟»

    توضيح«اعتماد»:

روزنامه اعتماد آماده است تا نظرات يا پاسخ احتمالي صاحبان معادن زغال كرمان،طبس و زمستان يورت را بشنود و منتشر كند.