«اعتماد» در گفت‌وگو با نوذر شفيعي بررسي مي‌كند
كاخ سفيد در برزخ
حديث روشني
تحركات ديپلماتيك براي يافتن راهي به منظور پايان دادن به تقابل نظامي ايران و امريكا، درحالي همچنان با اختلافات جدي ميان تهران و واشنگتن همراه است كه نگراني از احتمال اقدام يك‌جانبه اسراييل و بازگشت دوباره منطقه به چرخه جنگ، بر چشم‌انداز مذاكرات سايه انداخته است. روزنامه «تايمز اسراييل» به نقل از مقام‌هاي آگاه مدعي است كه مذاكره‌كنندگان امريكايي و ايراني و همچنين مقام‌هاي قطري به شدت نگرانند بنيامين نتانياهو، نخست‌وزير اسراييل با تاييد يا بدون تاييد دونالد ترامپ، دست به اقدامي بزند كه به ازسرگيري درگيري‌هاي نظامي منجر شود. براساس اين گزارش ادعايي، تماس‌هاي تقريبا روزانه نتانياهو با ترامپ و تلاش او براي متقاعد كردن رييس‌جمهور امريكا به ازسرگيري حملات، به يكي از نگراني‌هاي اصلي حاميان ديپلماسي در واشنگتن تبديل شده است. در همين حال و به باور برخي ناظران، اگرچه ترامپ در مقاطع مختلف ميان گزينه نظامي و دستيابي به توافق تغيير موضع داده، به نظر مي‌رسد در مقطع كنوني حفظ وضعيت موجود، يعني تداوم محاصره دريايي و تشديد فشارهاي اقتصادي عليه ايران، در اولويت دولت امريكا قرار گرفته است. در سوي ديگر، تهران نيز ضمن تاكيد بر مواضع خود همچنان نسبت به رويكرد آژانس بين‌المللي انرژي اتمي انتقاد دارد. اسماعيل بقايي، سخنگوي دستگاه ديپلماسي كشورمان با انتقاد از گزارش اخير مديركل آژانس بين‌المللي انرژي اتمي، ادعاهاي گروسي را يك‌سويه و متأثر از نفوذ امريكا و برخي كشورهاي اروپايي دانست و تاكيد كرد تا زماني كه آژانس مسووليت حملات امريكا و اسراييل به تاسيسات هسته‌اي ايران را به‌صراحت نپذيرد، نمي‌توان انتظار تحول در همكاري‌هاي تهران و اين نهاد بين‌المللي را داشت. او همچنين درباره مطالبه برخي جريان‌ها براي خروج ايران از معاهده منع گسترش سلاح‌هاي هسته‌اي (NPT) تاكيد كرد كه تصميم‌گيري در اين زمينه بايد در چارچوب فرآيندهاي قانوني انجام شود و ايران تا زماني كه عضو اين معاهده است، به تعهدات خود پايبند خواهد بود. همزمان، گزارش وال‌استريت ژورنال درباره برآورد اطلاعاتي امريكا از باقي ماندن ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ موشك در زرادخانه ايران، بار ديگر موضوع توان دفاعي و موشكي تهران را به يكي از محورهاي محاسبات امنيتي واشنگتن تبديل كرده، به‌ويژه آنكه به نوشته اين روزنامه، ايران همچنان روند بازسازي بخشي از توان موشكي خود را ادامه مي‌دهد. در همين چارچوب، گزارش بلومبرگ درباره بازنگري محدود در كاهش نيروهاي امريكايي مستقر در اروپا نيز حائزاهميت است. براساس اين گزارش، نيازهاي عملياتي واشنگتن در خاورميانه و تداوم بحران ايران، در تصميم امريكا براي حفظ بخش عمده نيروهاي خود در اروپا نقش داشته است. در تهران نيز محمدباقر قاليباف، رييس تيم مذاكره‌كننده ايراني با اشاره به رونمايي از شهر موشكي جديد، تاكيد كرده ايران در وضعيت نه جنگ و نه صلح باقي نخواهد ماند و پذيرش هفت شرط اعلام شده ازسوي تهران مي‌تواند مسير توافق را باز كند؛ در غير اين صورت، جغرافياي نبرد را توان و اراده نيروهاي مسلح ايران تعيين خواهد كرد. مجموع اين تحولات نشان مي‌دهد كه پرونده ايران همچنان ميان دو مسير فشار و ديپلماسي در نوسان است. از يك‌سو، واشنگتن با حفظ محاصره و تقويت ظرفيت نظامي خود مي‌كوشد هزينه‌هاي ادامه مقاومت را براي تهران افزايش دهد و ازسوي ديگر، اختلافات بر سر مطالبات هسته‌اي، تنگه هرمز و پيامدهاي جنگ، دستيابي به توافق را با موانع جدي روبه‌رو كرده است. با اين حال، متغير اسراييل و احتمال اقدام خارج از چارچوب محاسبات ديپلماتيك، عاملي است كه مي‌تواند هرگونه تلاش براي مهار بحران را با مخاطره مواجه كند. در چنين شرايطي، تداوم وضعيت نه جنگ و نه صلح و تشديد فشارهاي متقابل، يكي از محورهاي اصلي معادلات
پيش روي تهران و واشنگتن خواهد بود؛ وضعيتي كه نه تضميني براي جلوگيري از جنگ دارد و نه مسير بازگشت به توافق را به طور كامل مسدود مي‌كند. در همين راستا روزنامه اعتماد با هدف ارزيابي تحولات پيش رو با نوذر شفيعي، عضو هيات علمي دانشگاه تهران گفت‌وگو كرده است.
تغيير اولويت‌هاي واشنگتن از پرونده ايران تا انتخابات آينده
نوذر شفيعي، استاد دانشگاه در پاسخ به پرسش نخست «اعتماد» درباره پيامدهاي تغيير تيم مذاكره‌كننده امريكايي و فراتر از آن عدم تمايل امريكا به مذاكره حداقل در مقطع كنوني گفت: به باور من كناره‌گيري جي‌دي ونس از روند مذاكرات تهران و واشنگتن، حاوي يك پيام سياسي ازسوي ترامپ بود و آن، پايان دادن به مذاكرات است، به‌ويژه اينكه در مذاكرات اخير به ميزباني قطر، عملا اختلاف ديدگاه‌ها بسيار زياد بود. به نظر مي‌رسد ترامپ به اين نتيجه رسيد كه مذاكرات راه به جايي نمي‌برد. در نتيجه، معاونش را نيز از انتظارات خوش‌بينانه‌اي كه نسبت به مذاكرات وجود داشت، منصرف و به او تفهيم كرد كه اين خوش‌بيني‌ها شايد صرفا يك سراب باشد. به گفته شفيعي بنابراين، به نظر مي‌رسد مذاكرات با ايران تا اينجا به نتيجه‌اي نخواهد رسيد و ترامپ احتمالا از ونس خواسته بيش از اين بر موضوع مذاكره اصرار نكند. اين استاد دانشگاه در ادامه خاطرنشان كرد: البته اين يك بخش از ماجراست و در سوي ديگر، موضوع مهم ديگري وجود دارد و آن شكست جمهوري‌خواهان در برابر دموكرات‌هاست. شفيعي در ادامه گفت‌وگوي خود با «اعتماد» تشريح كرد: در شرايط كنوني وضعيت جريان «ماگا» نيز اهميت يافته است. به باور من، ماموريت جديدي كه به«جي‌دي ونس» واگذار شده، معطوف كردن توجه او از مسائل خارجي به مسائل داخلي امريكاست. لذا چندان نمي‌توان شكافي ميان ونس و ترامپ مشاهده كرد. درست است كه ترامپ فردي تندرو و جي‌دي ونس چهره‌اي ميانه‌روتر است؛ ترامپ صلح از طريق قدرت را دنبال مي‌كند و جي‌دي ونس بر صلح از مسير مذاكره تاكيد دارد. اين تفاوت ديدگاه‌ها وجود دارد، اما اين اختلافات بيشتر در حوزه روش و تاكتيك است. به هر حال، هر دو عضو حزب جمهوري‌خواه هستند و در طيف راست‌گراي اين حزب قرار مي‌گيرند؛ بنابراين، خط‌مشي كلي آنها مشخص است.
ديپلماسي معلق ميان تهديد نظامي و فشار اقتصادي
شفيعي در پاسخ به ديگر پرسش «اعتماد» درباره سناريوهاي احتمالي بعد از بستن روزنه ديپلماسي توسط ترامپ گفت: سناريوي نخست، ورود دوباره به مذاكرات است. به اعتقاد من، اين سناريو پيش‌تر در جريان بود، اما به شكست انجاميد. دليل اين شكست نيز تفاوت فاحش در انتظارات ايران و امريكا بود؛ به‌گونه‌اي كه هيچ‌يك از طرفين حاضر به تعديل خواسته‌هاي خود نشدند. بنابراين، عملا باتوجه به اظهارات ترامپ مبني بر اينكه ديگر پيگير مذاكرات نباشد و به مسائل داخلي بپردازد، به نظر مي‌رسد اين گزينه فعلا از دستور كار خارج شده است. به گفته شفيعي، البته اين بدان معنا نيست كه مذاكرات براي يك دوره بلندمدت به طور كامل منتفي شده باشد. در حوزه علوم انساني و مسائل سياسي، نمي‌توان يك اتفاق يا تصميم مقطعي را لزوما مبناي ارزيابي بلندمدت قرار داد. براي مثال، ديدار شي جين‌پينگ، ترامپ و پوتين در چين و همچنين ديدارهاي ديگر در سطح بين‌المللي، ممكن است زمينه‌هايي را براي ازسرگيري مذاكرات فراهم كند. شفيعي در ادامه به «اعتماد» گفت: سناريوي دوم، آغاز جنگ عليه ايران است. اين احتمال حتي پيش از انتخابات امريكا نيز مطرح بود. در آن مقطع گفته مي‌شد اگر ترامپ در انتخابات شكست بخورد، ممكن است براي جبران اين شكست و آنچه نوعي تحقير سياسي تلقي مي‌كند، به ويژه در فاصله برگزاري انتخابات تا اعلام نتايج و استقرار نمايندگان جديد در كنگره، دست به يك عمليات نظامي عليه ايران بزند. با اين حال، در حال حاضر و با توجه به مواضع مختلف ترامپ، به نظر مي‌رسد اين سناريو تا حدودي كمرنگ شده است. اين تحليلگر روابط بين‌الملل در ادامه به «اعتماد» گفت: براي مثال، او اعلام كرده در صورتي كه تغييري در وضعيت تنگه هرمز مشاهده نكند، عمليات نظامي انجام نخواهد داد. همچنين اظهارات ديگري در اين زمينه مطرح كرده كه نشان‌دهنده تداوم ابهام درباره تصميم نهايي واشنگتن است. شفيعي در ادامه خاطرنشان كرد: سناريوي سوم، تداوم و تشديد وضعيت نه جنگ و نه صلح كنوني است. در اين چارچوب، احتمالا امريكايي‌ها به سمت تشديد تحريم‌ها در حوزه‌هاي دريايي، زميني و حتي هوايي حركت خواهند كرد. همچنين بايد انتظار داشت فشارهاي زيادي بر كشورهايي مانند عراق، پاكستان، تركيه و ساير كشورهايي كه ايران با آنها مبادلات اقتصادي دارد، وارد شود. به باور من، اين سناريو نيز در دستور كار امريكايي‌ها قرار دارد.
آرايش نظامي امريكا
اهرمي براي حفظ وضعيت حاكم
اين عضو هيات علمي دانشگاه در پاسخ به ديگر پرسش «اعتماد» مبني بر ارزيابي‌اش از آرايش نظامي منطقه در مقطع كنوني و استقرار گسترده تجهيزات نظامي امريكا گفت: اين آرايش نظامي را مي‌توان از دو منظر موردتوجه قرار داد؛ نخست، نمايش قدرت. گاهي كشورها به‌جاي اعمال قدرت، به نمايش آن روي مي‌آورند. در واقع، اين نمايش قدرت مي‌تواند مكمل محاصره دريايي ايران و سياست فشار حداكثري عليه كشور و بيانگر اراده جدي امريكا براي اعمال فشار بر ايران باشد. به باور شفيعي به هر حال، چنين آرايش نظامي ممكن است هزينه‌هاي روزمره‌اي را به نيروهاي نظامي امريكا و خزانه اين كشور تحميل كند، اما در هر صورت، وضعيتي ميان ورود به جنگ و ترك صحنه است. به عبارت ديگر، معناي اين آرايش نظامي را مي‌توان در همين چارچوب ارزيابي كرد. اين استاد دانشگاه در ادامه گفت‌وگويش با «اعتماد» تاكيد كرد: نكته دوم اين است كه نبايد لزوما اين تحركات را صرفا نمايش قدرت تلقي كنيم، بلكه بايد احتمال آمادگي براي ورود به جنگ را نيز درنظر بگيريم. همان‌طور كه در سناريوهاي قبلي نيز اشاره كردم، اين احتمال وجود دارد، هر چند تا‌حدودي از ذهن دور است. به تعبير دوستاني كه در حوزه سناريونويسي و آينده‌پژوهي فعاليت مي‌كنند، سناريوي مرجح يا سناريوي اصلي، تداوم وضعيت فعلي و تشديد آن است؛ در‌حالي‌كه سناريوهاي احتمالي ديگر مي‌توانند به سمت جنگ يا شكل‌هاي ديگري از رويارويي حركت كنند. به باور شفيعي در عين حال، به نظر مي‌رسد اين نيروها براي بلندمدت در منطقه باقي بمانند، چراكه حضور آنها ممكن است از نگاه امريكا براي تشديد فشار حداكثري عليه ايران ضروري باشد.