چهار گزينه واشنگتن؛ از مطلوبيت فشار تا ضرورت صلح (۲۳)
تصور كند مسيرهاي ديگر بسته شده‌اند و براي حفظ اعتبار سياسي خود چاره‌اي جز اقدام نظامي ندارد. در چنين وضعيتي، حتي پرهزينه‌ترين گزينه ممكن است به خطرناك‌ترين انتخاب تبديل شود. گزينه دوم، جنگ محدود: واشنگتن ممكن است حملاتي مقطعي عليه برخي تأسيسات دفاعي، انرژي و بندري در جنوب ايران، به‌ويژه سواحل خليج فارس و جزاير ايراني، انجام دهد. هدف احتمالي، كاهش توان ايران در تأثيرگذاري بر تردد دريايي در تنگه هرمز، تضعيف توليد و صادرات انرژي و افزايش فشار بر تهران خواهد بود. مطلوبيت ظاهري اين گزينه، دستيابي به دستاوردهاي مشخص بدون هزينه‌هاي جنگ گسترده است؛ اما پاسخ ايران مي‌تواند دامنه تقابل را افزايش دهد و جنگ محدود را به بحراني منطقه‌اي تبديل كند. حمله به زيرساخت‌هاي حياتي نيز پيامدهاي انساني، اقتصادي و زيست‌محيطي دارد. واشنگتن شايد بتواند زمان حمله را تعيين كند، اما الزاما قادر به كنترل پاسخ ايران و زمان پايان جنگ نخواهد بود. هيچ‌يك از اين دو گزينه براي ايران نيز مطلوب نيست. توان دفاعي و ظرفيت پاسخگويي موثر به معناي تمايل به جنگ تازه نيست. هر دو سناريو مي‌توانند خسارت‌هايي سنگين بر اقتصاد، زيرساخت‌ها و زندگي شهروندان تحميل كنند. توانايي دفاع و بازدارندگي را نبايد با مطلوبيت جنگ يكسان دانست. منافع ملي ايران اقتضا مي‌كند كه ضمن حفظ آمادگي دفاعي، از جنگي ديگر جلوگيري شود. با كاهش مطلوبيت دو گزينه نظامي، دو انتخاب ديگر باقي مي‌ماند كه مطلوبيت يكساني براي تهران و واشنگتن ندارند. گزينه سوم، توافق و صلح، مطلوب ايران است. توافقي متوازن كه ضمن تضمين استقلال و امنيت كشور، به پايان تهديدهاي نظامي، رفع محاصره، كاهش موثر تحريم‌ها و فراهم‌شدن زمينه بازسازي و توسعه بينجامد. ايران پس از تحمل هزينه‌هاي جنگ، به امنيت پايدار، سرمايه‌گذاري، رونق اقتصادي و بازسازي اعتماد عمومي نياز دارد. گزينه چهارم، «نه جنگ و نه صلح»، ظاهرا براي واشنگتن مطلوب‌تر است. امريكا ممكن است محاسبه كند كه بدون تحمل هزينه‌هاي جنگ تازه و بدون پرداخت بهاي سياسي مصالحه، مي‌تواند فشار اقتصادي، تحريم‌ها و تهديد نظامي را حفظ كند و با گذشت زمان، قدرت چانه‌زني ايران را كاهش دهد. البته اين برداشت، فرضيه‌اي درباره محاسبات واشنگتن است، نه سياستي قطعي. اما آنچه براي واشنگتن ممكن است ابزاري براي افزايش فشار باشد، براي ايران به معناي فرسايش فرصت‌هاي توسعه و رفاه است. اين وضعيت، حتي بدون تبادل آتش، نااطميناني اقتصادي، محدوديت تجارت و سرمايه‌گذاري و تعويق بازسازي را تداوم مي‌بخشد. خواست گسترده جامعه ايران نيز پايان اين وضعيت فرسايشي و گشوده‌شدن افقي روشن براي معيشت و آينده است. پرهيز از جنگ تازه را نبايد با رضايت به استمرار شرايط كنوني يكسان دانست. در مقابل، گزينه سوم ظرفيت تبديل‌شدن به بازي بردـ برد را دارد كه برندگان آن تنها ايران و امريكا نيستند. تهران و واشنگتن مي‌توانند از تخاصمي تمام‌عيار به سوي تنش‌زدايي و مناسباتي باثبات حركت كنند. ايران از كاهش تهديدها و گشايش اقتصادي بهره‌مند مي‌شود و امريكا نيز مي‌تواند بدون هزينه‌هاي جنگ يا استمرار بحران، به دستاوردي معتبر در ديپلماسي و امنيت منطقه‌اي برسد. كشورهاي حوزه خليج‌فارس نيز از نخستين بهره‌مندان چنين تحولي خواهند بود. كاهش تنش، امنيت كشتيراني، تجارت دريايي و همكاري‌هاي منطقه‌اي را تقويت مي‌كند. در سطح جهاني، كاهش مخاطرات اختلال در عرضه انرژي به ثبات بازارها و اطمينان كشورهاي مصرف‌كننده كمك خواهد كرد. مردمي كه هزينه‌هاي جنگ را در زندگي خود احساس كرده‌اند نيز از صلح بهره‌مند مي‌شوند. صلح نه امتيازي يك‌جانبه به ايران است و نه عقب‌نشيني امريكا؛ بلكه فرصتي براي تبديل منازعه‌اي پرهزينه به منافع مشترك و پايدار است. اما چگونه مي‌توان گزينه سوم را براي واشنگتن نيز بر گزينه چهارم ترجيح‌پذير ساخت؟ پاسخ در هنر ديپلماسي است. هنر ديپلماسي در به رخ كشيدن ضعف‌هاي طرف مقابل يا واداشتن او به اعتراف به شكست نيست. رجزخواني و نمايش قدرت، كاركردها و متوليان ديگري در سياست و امنيت دارد. ديپلماسي بر دادوستد، تدبير، گفت‌وگو، احترام متقابل و شناخت منافع و محدوديت‌هاي دو طرف استوار است.
اگر هدف تغيير محاسبات واشنگتن باشد، بايد شرايطي فراهم شود كه تصميم‌گيرندگان امريكايي بتوانند توافق را در برابر افكار عمومي و رقباي سياسي خود توضيح دهند و از آن دفاع كنند، بي‌آنكه به ضعف يا تسليم متهم شوند. اين رويكرد به معناي چشم‌پوشي ايران از منافع ملي نيست؛ بلكه بخشي از طراحي توافقي پايدار است. گشودن مسير گفت‌وگوي مستقيم، رودررو و بي‌واسطه ميان تهران و واشنگتن مي‌تواند سوءبرداشت‌ها را كاهش دهد، شناخت دقيق‌تري از خواسته‌ها و خطوط قرمز فراهم آورد و زمينه تقويت منافع مشترك را ايجاد كند. پيش‌تر در يادداشت «ونس و فرصت دوماهه براي گشودن مسير صلح»، بر ضرورت پاسخ روشن و به‌موقع تهران به ابتكار ديپلماتيك معاون رييس‌جمهور امريكا تأكيد شده بود. اكنون، اگر فاصله‌گرفتن ونس از مذاكرات تأييد شود، اين تحول هشداري درباره شكنندگي فرصت‌هاي ديپلماتيك خواهد بود. ديپلماسي موفق نه بر تحقير رقيب، بلكه بر تبديل منافع مشترك بالقوه به دستاوردهاي متقابل استوار است. وظيفه آن تنها جذاب‌تركردن صلح نيست؛ بلكه جلوگيري از وضعيتي است كه جنگ تنها راه باقي‌مانده به نظر برسد. نقطه عزيمت ديپلماسي، اشتراك در پرهيز از جنگ است؛ مقصد آن بايد اشتراك در مطلوبيت صلح باشد. هنر ديپلماسي آن است كه دو طرف، به‌جاي جست‌وجوي شكست ديگري، در تقويت منافع مشترك بكوشند و صلح را براي يكديگر به انتخابي سودمندتر از ادامه تقابل تبديل كنند.