«اعتماد» در گفتوگو با فعالان سياسي آخرين جزييات مذاكرات ايران و امريكا را بررسي ميكند
تفاهم بدون تضمين؛ هرگز
مهدي بيك اوغلي
اخبار جسته و گريختهاي كه درباره مذاكرات به بيرون درز كرده حاكي از آن است كه ايران توانسته بخش قابلتوجهي از مطالبات خود را در مذاكرات غير مستقيم با طرف امريكايي استيفا كند. گزارشها و گمانهزنيهاي اخير حاكي از آن است كه ديپلماسي در پشت پرده، با سرعتي بيش از پيش در جريان است و برخي شواهد نشان ميدهد طرف امريكايي در واكنش به شروط هفتگانه ايران، تمايلاتي براي پذيرش بخش عمدهاي از خواستههاي تهران نشان داده است. اين شروط كه پيشتر در تفاهمنامه اسلامآباد نيز مورد بحث قرار گرفته بود، محورهاي كليدي چون رفع محدوديتهاي تجاري و نفتي، لغو تحريمهاي يكجانبه و تضمين امنيت كشتيراني را شامل ميشود. با اين حال، نكته كليدي كه در كانون استراتژي چانهزني ايران قرار دارد، عبور از توافقهاي صرفا كلامي و دستيابي به «تضمينهاي عملي و اجرايي» است. تهران با تكيه بر تجربيات تلخ گذشته و بدعهديهاي مكرر در توافقهاي پيشين، اكنون بهدنبال سازوكارهايي است كه بقا و دوام توافق را در بلندمدت تضمين كند. در همين راستا، نگاهها به نشست قريبالوقوع سران سه قدرت بزرگ جهاني (امريكا، چين و روسيه) در شهر شنژن دوخته شده است. تحليلگران سياسي معتقدند اين ديدار سهجانبه ميتواند نقطه عطفي در معماري امنيتي منطقه باشد. اين گمانه وجود دارد كه از دل اين گفتوگوهاي عاليرتبه، نه تنها موضوع ايران به عنوان يكي از پروندههاي اصلي مطرح شود، بلكه امكان ايجاد يك چتر تضميني بينالمللي نيز براي توافق احتمالي ميان تهران و واشنگتن فراهم شود. در واقع، ورود بازيگران موثري چون چين و روسيه به فرآيند تضمينِ توافق، ميتواند همان حلقه مفقودهاي باشد كه ايران براي اطمينان از پايبندي طرف مقابل به آن نياز دارد. اگر اين همافزايي ميان ميدان نبرد و ديپلماسي در عرصه بينالمللي به ثمر بنشيند، ميتوان اميدوار بود كه مسير براي عبور از بنبستهاي فرسايشي و دستيابي به يك توافق پايدار و معتبر هموار شود.
جوادي حصار: ايران به دنبال
صلح عزتمندانه است
محمدصادق جواديحصار، فعال سياسي اصلاحطلب با تاكيد بر ضرورت دستيابي به تضمينهاي مشخص در هرگونه توافق ميان ايران و امريكا ميگويد: پايداري تفاهم احتمالي، تنها به تعهد دو طرف وابسته نيست و بايد قدرتهاي جهاني، بهويژه چين، روسيه و امريكا، درباره منازعات موجود به يك درك و تفاهم منطقي برسند. او همچنين خواستار ايجاد فضايي شفاف و قانوني براي شنيدهشدن ديدگاههاي موافقان ادامه جنگ و طرفداران صلح عزتمندانه شد. جواديحصار، درباره آخرين تحولات مذاكراتي و تلاش مقامهاي دولتي براي استيفاي منافع ملي ميگويد: «هر تفاهمي به تضمينهاي خاص و لازم نياز دارد. اين تضمينها نيز به ميزان باور طرفين به اين موضوع بستگي دارد كه هيچكدام از طرفها نميتواند طرف ديگر را ناديده بگيرد يا تعهدات خود را بدون هزينه كنار بگذارد.»
او با بيان اينكه طرفهاي درگير بايد به درك مشتركي از مسائل مربوط به جنگ و صلح برسند، افزود: نه جهان ميتواند در عمل پشت سر يك طرف بهطور كامل بايستد و نه يك طرف امكان دارد در برابر همه جهان ايستادگي كند. به همين دليل، بايد پذيرفت كه مناسبات جهاني و معادلات قدرت، اجازه نميدهد يك كشور بدون توجه به ديدگاهها و منافع ديگر بازيگران، تصميمي يكجانبه اتخاذ كند. به نظر ميرسد شرايطي كه در يك سال گذشته شكل گرفته، شايد اين فضا را فراهم كرده باشد كه قدرتهاي برتر جهاني در تعاملات كلان و فرامنطقهاي، هماهنگي بيشتري با يكديگر داشته باشند. اين قدرتها بايد از امكانات و ظرفيتهاي قانوني موجود در سازمان ملل متحد، به شكلي پيشبرنده و در جهت حفظ منافع عمومي مردم جهان استفاده كنند.» اين فعال سياسي اصلاحطلب با اشاره به نقش كشورهاي قدرتمند در ايجاد سازوكارهاي تضمينكننده يادآور ميشود:«چنين تضمينهايي بايد با مشاركت كشورهاي موثر در نظام بينالملل شكل بگيرد. نميتوان انتظار داشت دو كشور صرفا با يكديگر تعهداتي را امضا كنند، اما هيچ پشتوانه جهاني ديگري، ازجمله سازمان ملل متحد و كشورهاي داراي قدرت و نفوذ در شوراي امنيت، در كنار اين توافق قرار نگيرد. اگر سه كشور چين، روسيه و امريكا بتوانند درباره منازعه ميان ايران و امريكا به يك تفاهم منطقي برسند، احتمال پايداري چنين تفاهمي بيشتر خواهد شد. در اين صورت ميتوان اميدوار بود كه شاهد جنگ جديدي ميان ايران و امريكا و حتي اسراييل نباشيم. البته اين موضوع نيازمند آن است كه همه طرفها، به جاي تكيه صرف بر قدرت نظامي و تهديد، به سمت راهحلهاي سياسي و ديپلماتيك حركت كنند.» جواديحصار در بخش ديگري از سخنان خود درباره فضاي داخلي كشور و تاثير آن بر تامين منافع ملي گفت: فضاي داخلي از چند جهت ميتواند مرجعيت داشته باشد؛ يكي از اين موارد، سنجش واقعي ديدگاهها و مطالبات اجتماعي است. اكنون برخي جريانها از ادامه جنگ دفاع ميكنند و برخي ديگر بر ضرورت پايان درگيري و دستيابي به صلح تاكيد دارند. بايد اجازه داد هر دو ديدگاه در فضايي روشن، آزاد و قانوني مطرح شوند. منظور از اين موضوع، الزاما برگزاري يك همهپرسي سراسري و گسترده نيست، بلكه ميتوان نمايندگاني از دو جريان را در يك نشست يا همايش دعوت كرد. براي نمونه، تعدادي از طرفداران ادامه جنگ و تعدادي از منتقدان آن، در يك برنامه مشخص ديدگاههاي خود را ارايه دهند و درباره پيامدهاي هر تصميم با مردم سخن بگويند.» اين فعال سياسي با تاكيد بر اينكه خود به پايان جنگ در هر شرايطي اعتقاد ندارد، ميگويد: «من معتقد نيستم كه در هر شرايطي بايد جنگ را متوقف كرد. موضوع اين است كه اگر بتوانيم صلحي عزتمندانه ايجاد كنيم، دليلي براي اصرار بر ادامه جنگ وجود ندارد. اعتقاد دارم ايران ميتواند در شرايط صلح، قدرتمندتر و درخشانتر از گذشته حركت كرده و منافع ملي خود را با هزينه كمتري دنبال كند. در مقابل، كساني كه معتقدند شرايط همچنان بهگونهاي است كه بايد جنگ ادامه يابد و بايد با آنچه «استكبار جهاني» خوانده ميشود، مقابله كرد يا اسراييل را از ميان برداشت، بايد بتوانند ديدگاههاي خود را در يك فضاي آزاد مطرح كنند. اين ديدگاهها نيز بايد شنيده شود، اما در كنار آن، طرفداران صلح و مخالفان ادامه جنگ هم بايد فرصت برابر براي بيان استدلالهاي خود داشته باشند.» جواديحصار پيشنهاد ميكند:«براي روشنشدن افكار عمومي، يك نظرسنجي يا فرآيند مشاركت عمومي در يك شهر يا چند شهر برگزار شود.» به گفته او، ميتوان در تهران يا در سطح كشور، از گروههاي مختلف مردم درباره ادامه جنگ يا حركت به سمت صلح نظرخواهي كرد. اگر پس از طرح استدلالهاي دوطرف، مردم همچنان بر موضع اوليه خود پافشاري كنند، حاكميت بايد مسووليت تصميمگيري را برعهده بگيرد، زيرا مردم نميتوانند بهطور مستقيم همه ابعاد چنين مساله پيچيدهاي را مديريت كنند. با اين حال، اگر مردم پس از شنيدن ديدگاههاي مختلف به جمعبندي برسند و تصميم مشخصي اتخاذ كنند، حاكميت ميتواند آن جمعبندي را در تصميمهاي خود موردتوجه قرار دهد. به باور من، اگر چنين فرآيندي شفاف، روشن، منطقي و قانوني برگزار شود، بعيد است كه به نتيجه نرسد. اين فعال سياسي با اشاره به امكان اجراي چنين طرحي در يك يا دو شهر ميگويد: «ميتوان به شكل محدود اما واقعي، نظرات مردم را دريافت كرد تا مشخص شود آنچه ازسوي برخي طيفهاي راديكال يا برخي تريبونها شنيده ميشود، صداي اكثريت است يا اقليت. امروز روشن نيست كه مواضع تند درباره ادامه جنگ تا چه اندازه بازتابدهنده خواست عمومي است.» جواديحصار در پايان تاكيد ميكند:«اميدوارم اكثريت عاقل جامعه، ميان دفاع از منافع ملي، حفظ عزت ايران و ضرورت دستيابي به صلح عزتمندانه، نقطه اشتراكي پيدا كنند و در فضايي آرام با يكديگر گفتوگو داشته باشند. هرچه دامنه اين گفتوگو گستردهتر باشد، خلل و سستي كمتري در تصميم نهايي ايجاد خواهد شد. دولتمردان نيز بايد به اين مساله توجه كنند، هرچند ورود به چنين بحثي در شرايط كنوني ممكن است با حاشيههاي فراوان همراه باشد. اين فرآيند ميتواند با مشاركت جريانها و نهادهاي سياسي دوطرف انجام شود؛ به اين معنا كه هر جريان، نمايندگان خود را معرفي كند و مسووليت ديدگاه و موضعي را كه مطرح ميكند، بپذيرد.»
محمود صادقي: نبايد مردم را
در بيخبري قرار داد
محمود صادقي در گفتوگو با روزنامه اعتماد از زاويه متفاوتي به بحث ورود كرده و با اشاره به آخرين گمانهزنيها پيرامون روند مذاكرات و پذيرش شروط ايران ازسوي طرف امريكايي، تاكيد كرد كه مساله اصلي براي ايران دريافت تضمينهاي اجرايي است. او همزمان بر لزوم حفظ منافع ملي در عرصه خارجي و ضرورت افزايش شفافيت و ترميم اعتماد عمومي در داخل كشور تاكيد كرد. صادقي درباره آخرين تحولات مرتبط با روند گفتوگوها ميگويد: «آنچه درباره روند مذاكرات مطرح ميشود، حاكي از آن است كه ايران هفت شرط را مطرح كرده كه با محتواي تفاهم اسلامآباد همسو است. گفته ميشود طرفين به دركي مشترك رسيدهاند و طرف امريكايي نيز شروط ايران را پذيرفته است. با اين حال، مساله اصلي براي ايران چگونگي حصول اطمينان از تضمينهاي اجرايي توافقهاست. اين ارزيابيها فعلا در حد گمانهزني است و نميتوان آنها را قطعي دانست، اما انتظار ميرود كه از دل ديدارهاي احتمالي ميان روسايجمهور امريكا، چين و روسيه، سازوكاري براي حلوفصل موضوع ايران و تعيين تضمينها شكل بگيرد.» او در ادامه تصريح ميكند: «آنچه اهميت حياتي دارد، آن است كه ايران در عرصه بيروني و داخلي بهگونهاي برنامهريزي كند كه منافع ملي كشور حداكثر تامين شود. اميدواريم شواهد و گمانهزنيهاي مطرح شده درست باشد و نتيجه مقاومت ايران به رسميت شناخته شود. البته بايد به مقامها و ديپلماتهاي ايراني حق داد كه باتوجه به الگوي رفتاري طرف مقابل، با احتياط برخورد كنند و در پي تضمينهاي عملي باشند. با درنظر گرفتن تجربه برجام و سابقه دو جنگي كه هر دو در ميانه مذاكرات آغاز شدند، مطالبه تضمين، خواستهاي پذيرفتني و عقلاني است. اين سوابق ضرورت توجه به سازوكارهاي اجرايي را دوچندان ميكند و نشان ميدهد كه اعتماد صرف به وعدهها براي ايران كافي نيست.» صادقي درباره رابطه ميدان و ديپلماسي يادآور ميشود: «نفس تداوم ديپلماسي همزمان با مقاومت در ميدان نبرد، خود نشان ميدهد كه حاكميت ايران برخلاف برخي گمانهزنيها، صرفا بر جنگ پافشاري نميكند. ميتوان اميدوار بود كه ميدان و ديپلماسي در كنار يكديگر حركت كرده و با همافزايي، زمينه تامين منافع كشور را فراهم كنند.» اين فعال سياسي بخش ديگري از سخنانش را به وضعيت داخلي اختصاص داده و ميگويد: «رفتار حاكميت بايد بهگونهاي باشد كه اعتماد عمومي را تقويت كند. مردم با مشكلات متعددي دستوپنجه نرم ميكنند؛ بيثباتي، نگراني درباره آينده، دشواريهاي معيشتي، تورم و كاهش ارزش پول ازجمله مسائلي است كه جامعه را تحت فشار قرار داده است. علاوه بر اين، دشواري روابط با خارج از كشور، محدوديتهاي سفرهاي خارجي و گرفتاريهاي كسبوكارهاي اقتصادي، تجاري و صنعتي، فشارهاي مضاعفي را بر اقشار مختلف جامعه وارد كرده است. حاكميت بايد توجه داشته باشد كه مردم را در بيخبري نگه ندارد و اطلاعات شفاف و درست را تا جايي كه با ملاحظات امنيت ملي تعارض ندارد، دراختيار جامعه بگذارد.» صادقي ميگويد: «اطلاعرساني روشن ميتواند مانع از گسترش فضاي بياعتمادي شود. »