1500 روانگردانجدید بحرانی نو در اعتیاد ایران و جهان
هيچ كشوري، قانوني براي مبارزه با اين مواد ندارد
بنفشه سام گيس
گزارشهاي سازمان ملل نشان ميدهد كه جهان در دو سال اخير از نظر افزايش مصرف مواد اعتيادآور، با تهديد جديتري روبهرو شده است؛ تهديدي به نام NPS كه به روانگردانهاي نسل چهارم يا روانگردانهاي نوظهور معروف شدهاند. روانگردانهاي جديد در حالي همچنان در بازار عرضه و تقاضاي مواد دست به دست ميشوند كه ساختار ناشناخته، سرعت شبكه قاچاق براي تغيير ماهيت شيميايي اين مواد با هدف دور زدن قوانين جرمانگارانه، نامعلوم بودن تاثيرات اين مواد و انفعال شبكه درمان براي كمك به مصرفكنندگاني كه دچار مسموميت ميشوند، دست دولتها براي مقابله با اين مواد را بسته است و هيچ كشوري تا امروز نتوانسته براي اين گروه از روانگردانها و توليدكنندگانش، جرم و مجازاتي تعيين كند در حالي كه طبق اعلام سازمان ملل، تا سال 2025، تعداد روانگردانهاي جديد در جهان، به حدود 1500 نوع رسيده است.
روانگردانهاي جديد؛ افيون جهان
از اوايل سال 2000 ميلادي، مواد جديدي در بازار جهاني مواد اعتيادآور و محرك و توهمزا شناسايي شد كه سازمان ملل، اين مواد را با نام « روانگردانهاي جديد » يا NPS ميشناسد. نمك حمام، خاط (قات) قارچ جادويي و قارچ توهم زا، ادويه، k2، كاتينونهاي مصنوعي، سالويا، كتامين و كانابينوييدهاي سنتزي، تعدادي از انواع روانگردانهاي جديد در گروه گسترده اين مواد هستند.
در گزارش سازمان ملل گفته شده كه مواد روانگردان جديد، چه با پايه گياهي و چه از گروه توليدات كاملا صنعتي و آزمايشگاهي و چه در قالب تركيب چند ماده متفاوت، در فهرست كنوانسيونهاي 1961 و 1971 نيستند با اينكه اغلب اين مواد، از نظر تاثيرات رواني و جسمي، مانند مواد محرك يا افيوني يا توهمزا هستند و حتي ساختارشان، مشابه مواد تحت كنترل و مورد اشاره در كنوانسيونهاي سازمان ملل است. اين نسل جديد مواد روانگردان، ساختار توليد، مواد تشكيلدهنده و تاثيرات رواني و جسمي بسيار گسترده، ناشناخته و متنوع دارند و خطر فراگيري مصرف اين مواد اين است كه دولتها هنوز نتوانستهاند براي جرم انگاري و اتخاذ شيوههاي مبارزه و مقابله با قاچاق اين گروه جديد از نسل روانگردانها، قانوني جديد بنويسند و تنها روش برخورد با توليد و عرضه غيرقانوني اين مواد اين است كه از طريق ماده موثره اين مواد، متوجه ساختار و تاثير اعتيادآور اين ماده شوند و سپس براي شناسايي و برخورد با شبكه توليد و عرضه اقدام كنند.
گزارشهاي ارسالي كشورها براي دفتر مقابله با موادمخدر و جرم ملل متحد UNODC نشان ميدهد تعداد انواع اين مواد، در فاصلههاي زماني كوتاهمدت، با يك سير صعودي رو به افزايش است. طبق گزارشهاي سازمان ملل، تعداد مواد روانگردان جديد در بازار جهاني، در سال ۲۰۲۴ نسبت به سال ۲۰۲۳، با افزايش ۳۰ درصدي به ۷۵۵ نوع ماده رسيده كه اين ميزان افزايش، نسبت به سال ۲۰۱۰ تقريبا 5 برابر شده علاوه بر آنكه بررسيهاي سازمان ملل بر اين گزارشها نشان ميدهد از همين 755 نوع مختلف NPS، 118 ماده براي اولينبار شناسايي شدهاند.
فراگيري عرضه روانگردانهاي جديد، حالا و با گذشت حدود 25 سال از ورود اولين نمونهها به بازار عرضه و تقاضاي مواد اعتيادآور، به بزرگترين نگراني تمام كشورهاي عضو سازمان ملل تبديل شده است. در فاصله سالهاي 2000 تا 2004، فقط حدود 5 كشور، نمونههايي از روانگردانهاي جديد را به سازمان ملل گزارش دادند ولي در فاصله سالهاي 2010 تا 2014، تعداد كشورهايي كه گزارش مشابه داشتند، به 80 كشور و در فاصله سالهاي ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹ به ۱۱۱ كشور رسيد تا اينكه در فاصله سالهاي ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴، در هر سال به طور ميانگين ۸۶ كشور گزارشهايي از شناسايي و كشف روانگردان جديد به سازمان ملل ارائه كردهاند.
در حالي كه طبق گزارش امسال سازمان ملل، در فاصله سالهاي 2019 تا 2024، بيشترين موارد شناسايي و توقيف شده از روانگردانهاي جديد، در شرق و جنوبشرقي آسيا، اروپاي غربي و مركزي، غرب و مركز آفريقا بوده، گزارشهاي دولتها نشان ميدهد كه شناسايي، كشف و توقيف شبكه قاچاق روانگردانهاي جديد با پايه گياهي، بسيار دشوارتر از شناسايي روانگردانهاي توليدشده در آزمايشگاه است چنانكه ميزان كشف و ضبط مواد با منشأ گياهي در فاصله سالهاي ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴، حدود ۶۰ درصد كمتر از ميزان كشفيات سالهاي ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹ بوده است.
در فاصله سالهاي 2020 تا 2024 در مجموع ۷۹ كشور از شناسايي و توقيف مواد روانگردان مصنوعي گزارش دادند اما تعداد كشورهايي كه گزارش از شناسايي و توقيف روانگردانهاي جديد با منشأ گياهي داشتند، از حدود ۵۴ كشور در سالهاي 2015 تا 2019، به ۲۸ كشور در سالهاي 2020 تا 2024 كاهش يافته است.
تنها اميد دولتها و بهخصوص در كشورهاي توسعه يافته براي كاهش خسارات انساني روانگردان جديد اين است كه در سطح جهاني، ميزان مصرف اين گروه از مواد همچنان كمتر از مواد مخدر و محرك و روانگردان و توهمزاي مورد اشاره در كنوانسيونهاي بينالمللي است چنانكه با وجود تنوع قابل توجه نوع اين مواد و به روز رساني سريع در بازار عرضه و تقاضا، طبق گزارش امسال UNODC در ۲۶ كشور جهان، شيوع مصرف روانگردان جديد در جمعيت 15 تا 64 ساله، حدود ۰.۳ درصد بوده و اغلب مصرفكنندگان هم، تمايل به مواد با منشأ گياهي دارند اما تعداد مردان، نوجوانان و جوانان مصرفكننده روانگردانهاي جديد، شمار بالايي دارد.
با اين حال، توان دولتها براي برخورد با شبكه قاچاق روانگردانهاي جديد در پايينترين سطح است چنانكه در 12 سال اخير، فقط ۹۲ نوع از اين مواد تحت نظارت و كنترل بينالمللي قرار گرفته و به نظر ميرسد، كاربرد دوگانه بعضي از اين مواد در حوزه پزشكي، باعث دشواري تصويب قانون مقابله با قاچاق اين مواد شده است. همين ناتواني دولتها كه يك اتفاق بيسابقه در قرن اخير است ، شبكه توليد و قاچاق اين گروه از مواد را آگاهتر و فعالتر كرده و البته به انگيزهاي براي تنوع بخشي به اين گروه از مواد هم تبديل شده است.
وضعيت ايران بابت شيوع روانگردانهاي جديد
سه هفته قبل و در كارگاه كنگره دانش اعتياد، معصومه مشهدي؛ مديركل مقابله در ستاد مبارزه با مواد مخدر، با اشاره به اينكه مواد روانگردان، با تاثير بر سيستم عصبي و مركزي مغز باعث تغيير در كاركرد و عملكرد مغزي ميشوند، با ابراز نگراني از نحوه ساخت روانگردانهاي جديد و امكان توليد يك ماده جديد با تغيير يك مولكول شيميايي گفت: «همين تغييرات، ميتواند سطح و شدت تاثير اين مواد را چند برابر افزايش دهد و متاسفانه، نه در آزمايشگاهها و نه در بيمارستانها و نه مراكز درمان اعتياد، روش واحدي براي درمان بيماران مصرفكننده روانگردانهاي جديد نداريم در حالي كه چرخه توليد اين مواد بسيار سريع است و هر ماده هم بعد از دو سال از بازار عرضه و تقاضا حذف ميشود و بنابراين، در همين دوره اعتبار دو ساله، تا قانونگذاران و دستگاههاي مقابلهاي به مرحله شناخت اين ماده برسند، عمر و اعتبار اين ماده تمام و منقضي شده و ماده جديدي جاي آن را ميگيرد. مخاطب اين مواد، هم جوانان و دانشآموزان هستند و البته قيمت بسيار ارزان، دسترسي آسان و اسامي مستعار اين مواد هم، هيجان و كنجكاوي دانشآموزان را براي تجربه مصرف افزايش ميدهد. »
مشهدي در ادامه صحبتهايش با هشدار درباره دانش بسيار اندك از عوارض باليني و آثار اجتماعي اين مواد گفت كه هنوز حتي در كشورهاي توسعهيافته هم تجزيه و تحليل تمام انواع روانگردانهاي جديد و اطلاعرساني درباره تاثيرات جسمي و رواني اين مواد ممكن نيست آن هم به اين دليل كه تنوع اين مواد بسيار زياد است و البته چرخههاي قانونگذاري هم بسيار عقبتر از مجرمان حركت ميكنند.
مشهدي همچنين به ضرورت تقويت آزمايشگاههاي سمشناسي پليس اشاره كرد و گفت: « آيا واقعا ميتوان شيوع مصرف روانگردانهاي جديد را كنترل كرد ؟ اگر منظور از كنترل، سركوب و بگير و ببند يا تلاش براي توقف توليد اين مواد است، اين واقعا غيرممكن است چون ابعاد پديده اجتماعي اعتياد، با محدود كردن و قوانين سختگيرانه قابل مديريت نيست. ما بايد به مديريت خطر و كاهش آسيب و جلوگيري از بحران مرگبار برسيم. »
محمدرضا كيانسب؛ رييس آزمايشگاه پليس مبارزه با مواد مخدر هم در اين كارگاه با هشدار درباره ساختار ساده اما هوشمندانه روانگردانهاي جديد گفت كه دليل ناتواني قانونگذار براي برخورد با اين گروه از مواد، همين است كه تغيير يك مولكول و گروه عاملي در يك ماده، به سادگي ميتواند اين ماده را به يك روانگردان جديد تبديل كند و البته جاي خالي قوانين جرمانگارانه باعث شده كه توليدكنندگان اين گروه از مواد، بهطور مستمر در حال به روزرساني و توسعه علمي شبكهشان باشند.
كيانسب اشاره كرد كه مواد روانگردان جديد ممكن است به شكل تزريقي، تدخيني و استنشاقي مصرف شوند اما بعضي از اين مواد هم به شكل دمنوش يا حتي در قالب چسبهاي پوستي و از طريق جذب مستقيم مصرف ميشوند و با اعلام اينكه شيوع مصرف اين گروه از روانگردانها در امريكا، زياد است و در اروپا هم به يك بحران تبديل شده، درباره وضعيت مصرف اين مواد در ايران گفت: « شايعترين موادي كه از اين گروه در كشور ما مصرف ميشود، از نوع كانابينوييدهاي سنتزي است كه از نظر ساختاري و فرمولي، شبيه ماده موثره گياه شاهدانه (THC) اما با اثرات 100 تا 800 برابر قويتر از ماده موثره شاهدانه است و در بازار با نام گل، اسپايس يا K2 عرضه ميشود كه با نگاهي به فرمول ساختارش ميتوان متوجه شد كه تفاوت بسيار ناچيزي با گياه شاهدانه دارد. شيوع مصرف اين مواد در كشورما، بسيار كم اما با شيب ملايمي رو به افزايش است. »
رييس آزمايشگاه پليس مبارزه با مواد مخدر در ادامه صحبتهايش گفت كه جرمانگاري و تعريف قانون براي برخورد با اين مواد آنقدر زمانبر است كه، در زمان تصويب قانون، ساختار اين مواد تغيير كرده و برخورد با آنها باز هم غيرممكن ميشود. كيانسب همچنين تصاويري از بعضي كشفيات روانگردانهاي جديد را به نمايش گذاشت؛ بستههايي شبيه بسته بذر گياه و ادويه و البته جذاب كه نقطه مقابل تبليغات و شعارهاي بيروح اطلاعرسانيهاي دولتي درباره مضرات مواد بود.
كيانسب ضمن تاكيد بر اعتيادآور بودن اين مواد، به طيف گستردهاي از تاثيرات اين مواد، شامل تغيير در حس لامسه، سرگيجه، حس سقوط، احساس افزايش يا كاهش وزن، كاهش آب بدن، طپش قلب، درد قفسه سينه، افزايش فشار خون، بيخوابي، اختلال رواني، افزايش دوپامين و سروتونين، جنون، ترس شديد از مرگ و البته مواردي از مرگ مصرفكنندگان اشاره كرد و خطاب به دستگاههاي مقابله با مواد، اين هشدار را داد كه بستهبنديهاي اين مواد عموما توضيحاتي دارد كه ذهن را منحرف ميكند و مثلا به اسم شوينده طلا و جواهرات يا شوينده صفحه موبايل به ايران وارد ميشود و به همين دليل، شناسايي آن دشوار است.
قيمت ارزان و در دسترس در مقابل امكانات اندك براي شناسايي روانگردانهاي جديد
رييس آزمايشگاه پليس مبارزه با مواد مخدر، در همين كارگاه در پاسخ به « اعتماد» تاكيد داشت كه روانگردانهاي جديد و بخصوص، انواع صنعتي و آزمايشگاهي آنها، وارداتي است و معمولا هم توسط مسافران پروازي و از مرزهاي هوايي به ايران ميرسد كه چون بستهبنديهاي متفاوت دارد، قابل شناسايي هم نيست. كيانسب همچنين به « اعتماد » توضيح داد كه هنوز فراگيري اين مواد به يك استان محدود نشده ولي طبق گزارشهاي دريافتي، در اغلب استانها به صورت پراكنده در حال عرضه است.
يك منبع آگاه در دستگاههاي مقابله هم، در گفتوگو با « اعتماد» تاييد كرد كه غير از مواردي از گياهان با خاصيت توهمزايي كه در داخل كشور به صورت محدود كشت غيرقانوني دارند، بسياري از روانگردانهاي جديد، از كشورهاي ديگر و توسط مسافران به ايران وارد ميشوند و لازم است كه در نقاط مرزي ايران، سيستمهاي شناسايي و كشف اين مواد، مجهزتر و پيشرفتهتر باشد اگرچه كه حتي در كشورهاي پيشرفته هم به ندرت، شناسايي اين مواد امكانپذير است.
اين منبع آگاه تاكيد داشت كه آزمايشگاههاي پليس مبارزه با مواد مخدر، تنها آزمايشگاه مرجع براي آناليز انواع مواد اعتيادآور است كه 34 شعبه آزمايشگاهي هم در استانها دارد اما در جنگ 40روزه، تعداد زيادي از اين آزمايشگاهها كه در ساختمان پليس قرار داشتند، هدف حمله قرار گرفتند و دچار آسيب يا تخريب شدند. اين منبع آگاه به « اعتماد » گفت كه يكي از وظايف مهم دستگاههاي مقابله با مواد، ردگيري مصرف روانگردانهاي جديد است به اين معنا كه بايد در گزارشها مشخص شود كه آيا كتامين يا قرص K2 كه در استان خراسان رضوي مصرف شده، همان كتامين و قرصي است كه در استان خوزستان يا اصفهان و فارس و آذربايجان هم مصرف شده يا ساختار و تركيبات و ميزان ماده موثره اين مواد با يكديگر متفاوت است چون از طريق شباهت يا تفاوت ساختار و ماده موثره ميتوان به اين هم پي برد كه مبدا واردات، كدام نقطه از كشور است.
اين منبع آگاه در ادامه پاسخهايش به « اعتماد » اشاره داشت كه بسياري از روانگردانهاي جديد، حتي در قالب پكيجهاي تجاري و مثلا به اسم محلول شست و شوي سراميك، وارد كشور ميشود و البته، قابليت رصد و كنترل صددرصدي هم ندارد و تاكيد كرد: « از نظر جرمشناسي، فعالان تجارت غيرقانوني هميشه چند قدم از پليس و دستگاه مقابله جلوترند. به عنوان نمونه، در اين 7 ماه، تنگه هرمز و مرزهاي دريايي جنوب و شرق بسته شده ولي شبكه قاچاق مواد كه تا پيش از اين، از مسير دريا به ايران وارد ميشد، مسير ترانزيت را تغيير داده و مسير دريايي در اولويت شبكه قاچاق نيست بلكه از مسير زميني و از پاكستان يا از كشورهاي شمالي وارد ميشود. پيش از اين 7ماه، محمولههاي قاچاق مواد از منشأ افغانستان، به جاي ورود از سيستان، از مرز دريايي به هرمزگان ميآمد ولي حالا با بسته شدن مرز دريايي، شبكه قاچاق اين خلاقيت را داشته كه مسير ترانزيت را تغيير داده. تا وقتي بازار مصرف مواد و تقاضاي مصرف هست، شبكه قاچاق به هر نحو ممكن اين مواد را به مصرفكننده ميرساند. در طول يك سال اخير، دستگاههاي مقابله تلاش بيشتري براي مبارزه با ورود محمولههاي قاچاق از افغانستان داشتند ولي با اين حال، شاهد تغيير مسيرهاي ترانزيت و حتي تغيير محتواي محمولههاي قاچاق بودهايم. »