نشست پيشروي دونالد ترامپ، شي جينپينگ و ولاديمير پوتين در شنژن را بايد فراتر از يك ديدار ديپلماتيك با هدف بررسي بحرانهاي بينالمللي ارزيابي كرد. اهميت اين رويداد بيش از آنكه به احتمال دستيابي به توافقي مشخص ميان سه كشور وابسته باشد، به شرايطي بازميگردد كه ضرورت گفتوگوي مستقيم ميان آنها را افزايش داده است. جهان با وضعيتي مواجه است كه در آن، توزيع قدرت در حال تغيير است، ترتيبات امنيتي پيشين با چالش مواجه شدهاند و رقابت قدرتهاي بزرگ، بدون آنكه به يك تقابل تمامعيار منجر شود، در حوزههاي مختلف اقتصادي، نظامي و فناوري گسترش يافته است. در چنين شرايطي، مساله اصلي نه پايان رقابت، بلكه چگونگي مديريت آن است.
از اين منظر، نشست شنژن را بايد تلاشي براي سنجش امكان ايجاد تفاهمهاي محدود ميان سه قدرتي دانست كه با وجود اختلافات بنيادين، در جلوگيري از گسترش بحرانها و تشديد تنشها منافع مشتركي دارند. با اين حال، همين نقطه اشتراك نيز به معناي همسويي راهبردي آنها نيست، زيرا هر يك از سه طرف، از موقعيتي متفاوت وارد اين گفتوگو ميشود و انتظارات متفاوتي از نتايج آن دارد.
امريكا؛ ديپلماسي در سايه محدوديتهاي داخلي
يكي از متغيرهاي مهم در ارزيابي اين نشست، وضعيت داخلي ايالاتمتحده است. تحولات انتخاباتي و تغيير موازنه سياسي در كنگره، موقعيت دولت ترامپ را در آستانه مذاكرات شنژن پيچيدهتر كرده است. رييسجمهور امريكا در شرايطي به دنبال نمايش ابتكار عمل در سياست خارجي است كه توانايي او براي پيشبرد برخي تصميمات بلندمدت در داخل كشور با محدوديتهاي سياسي و نهادي مواجه خواهد شد. اين مساله به ويژه در توافقهايي كه به تعهدات مالي، حقوقي يا سياسي بلندمدت نياز دارند، اهميت پيدا ميكند. در واقع، ميان توانايي ترامپ براي اعلام توافق با شي و پوتين و ظرفيت دولت امريكا براي اجراي آن تفاوت وجود دارد، زيرا اعتبار و استمرار چنين توافقي به ميزان حمايت نهادهاي داخلي امريكا و امكان حفظ آن در صورت تغيير شرايط سياسي وابسته است. اين مساله با نظريه بازيهاي دو سطحي رابرت پاتنام قابل توضيح است: مذاكرهكنندگان بينالمللي همزمان در دو سطح داخلي و خارجي فعاليت ميكنند و دامنه توافقهاي قابلدستيابي آنها به محدوديتها و ملاحظات هر دو سطح وابسته است.
البته نبايد از اين وضعيت نتيجه گرفت كه سياست خارجي امريكا بهواسطه تغيير موازنه در كنگره فاقد انسجام راهبردي خواهد شد. در موضوعاتي مانند رقابت با چين، اختلافات احتمالي ميان كاخ سفيد و كنگره لزوما به معناي كنارگذاشتن اهداف كلان واشنگتن نيست. ممكن است دولت ترامپ در پي كاهش تنش تجاري و گسترش گفتوگو با پكن باشد، درحالي كه ساختار سياسي و امنيتي امريكا همچنان بر بازدارندگي در شرق آسيا و حمايت از تايوان تاكيد دارد؛ شكافي كه پيوند زدن توافقهاي ديپلماتيك با تعهدات پايدار امريكا را دشوار ميكند.
چين؛ قدرتي كه هم رقابت ميكند و هم
به ثبات نياز دارد
براي پكن، مساله اصلي در مواجهه با امريكا، چگونگي مديريت رقابت بدون پذيرش محدوديتهايي است كه ممكن است مسير رشد و افزايش قدرت چين را مختل كند. چين از يكسو در حوزه فناوري، تجارت و امنيت شرق آسيا با واشنگتن رقابت ميكند و ازسوي ديگر، به ثبات روابط اقتصادي و جلوگيري از تشديد تنشهايي نياز دارد كه باعث افزايش هزينههاي توسعه داخلي و حضور بينالمللي ميشوند. پكن نه از تشديد بيمحاباي تقابل با واشنگتن سود ميبرد و نه تمايلي دارد كه گفتوگو را به سازوكاري براي تثبيت برتري امريكا تبديل كند. از اين منظر، ديپلماسي شي جينپينگ را ميتوان تلاشي براي حفظ فضاي مانور چين دانست؛ فضايي كه در آن امكان همكاري در موضوعات مشخص وجود داشته باشد، بدون آنكه رقابت ساختاري دو كشور كنار گذاشته شود. ميزباني نشست سهجانبه نيز در همين چارچوب قابل بررسي است. چين با گردهم آوردن رهبران امريكا و روسيه در خاك خود، امكان نمايش ظرفيت ديپلماتيك و جايگاه بينالمللياش را فراهم ميكند. اين موقعيت براي پكن اهميت نمادين دارد، اما نبايد آن را به تنهايي نشانه پذيرش مسووليت مديريت تمام بحرانهاي جهاني يا تمايل چين به ايفاي نقش ميانجي در همه منازعات دانست. ميزباني يك نشست، با توانايي ايجاد توافق ميان طرفهاي حاضر تفاوت دارد. در عين حال، چين با يك تناقض مهم مواجه است: هر چه بيشتر خود را به عنوان يكي از كانونهاي اصلي مديريت مسائل بينالمللي معرفي كند، انتظارات از مسووليتپذيري آن درقبال ثبات جهاني نيز افزايش خواهد يافت. پكن نميتواند خواهان جايگاه تعيينكننده در نظم بينالمللي باشد و همزمان در تمام پروندههاي پرهزينه امنيتي صرفا به موضعگيريهاي كلي اكتفا كند.
روسيه؛ بازگشت به ميز قدرتهاي بزرگ
براي مسكو، اهميت نشست شنژن را بايد در پيوند ميان جايگاه بينالمللي روسيه و تلاش اين كشور براي جلوگيري از تثبيت نظمي دانست كه در آن، نقشآفرينياش به سطح يك قدرت منطقهاي محدود شود. جنگ اوكراين، روابط روسيه با غرب را دستخوش تغييرات عميقي كرده و وابستگي اقتصادي و راهبردي مسكو به پكن را افزايش داده است. البته نزديكي روسيه و چين را نبايد معادل همترازي منافع يا شكلگيري يك اتحاد بدون اختلاف تلقي كرد.
روسيه به حفظ روابط نزديك با چين نياز دارد، اما در عين حال نميخواهد جايگاه خود را در معادلات جهاني صرفا از دريچه روابط با پكن تعريف كند. گفتوگوي مستقيم با رييسجمهور امريكا، بهويژه در شرايطي كه جنگ اوكراين همچنان بر روابط مسكو و غرب سايه انداخته، فرصتي براي نمايش استمرار جايگاه روسيه در سطح قدرتهاي بزرگ است. با اين حال، نبايد حضور در چنين نشستي را معادل دستيابي به امتيازات راهبردي دانست. روسيه ممكن است از نظر نمادين از حضور در كنار روساي جمهور چين و امريكا بهره ببرد، اما حل اختلافات با واشنگتن، به ويژه در پرونده اوكراين و مناسبات روسيه با كشورهاي اروپايي، مستلزم عبور از موانعي است كه با يك ديدار سهجانبه برطرف نميشوند. افزون بر اين، پكن نيز الزاما حاضر نيست براي تامين اهداف مسكو، هزينههاي اقتصادي و سياسي گستردهاي در روابط خود با اروپا و امريكا بپردازد. بنابراين، روسيه در شنژن با دو هدف بالقوه روبهرو است؛ حفظ جايگاه خود به عنوان يكي از بازيگران اصلي نظم جهاني و استفاده از ديپلماسي مستقيم براي گسترش فضاي مانور در برابر غرب. تحقق هدف نخست تا حدي به اصل برگزاري نشست وابسته است، اما هدف دوم به نتايج واقعي مذاكرات و ميزان انعطاف طرفهاي مقابل بستگي دارد.
آزمون همكاري سه قدرت
يكي از موضوعاتي كه ميتواند زمينه گفتوگوي سه كشور را فراهم كند، كنترل مخاطرات هستهاي است. با انقضاي پيمان نيواستارت، محدوديتهاي حقوقي موجود بر زرادخانههاي هستهاي امريكا و روسيه عملا پايان يافته است. ترامپ خواهان دستيابي به توافقي جديد و بهروز است كه چين را نيز دربرگيرد؛ اما پكن باتوجه به تفاوت چشمگير ابعاد زرادخانه هستهاي خود با امريكا و روسيه، تمايلي به پذيرش محدوديتهاي مشابهي كه برتري عددي دو قدرت ديگر را حفظ كند، ندارد. از اينرو، دستيابي به توافقي جامع در اين زمينه دور از انتظار است. با اين حال، گفتوگو درباره سازوكارهاي ارتباط اضطراري و كاهش خطر اشتباهات محاسباتي، حتي بدون توافق بر سر محدوديت زرادخانهها، ميتواند به حفظ ثبات راهبردي و جلوگيري از تشديد ناخواسته تنشها كمك كند. در همين چارچوب، استفاده از هوش مصنوعي در سامانههاي هشدار زودهنگام و فرآيندهاي تصميمگيري نظامي نيز ضرورت گفتوگو درباره كاهش خطر خطاهاي مبتني بر فناوري در شرايط بحراني را برجسته ميكند. اختلاف منافع سه كشور در بحرانهاي منطقهاي نيز مانع شكلگيري تفاهمي مشترك درباره نحوه مديريت اين بحرانهاست. جنگ اوكراين، تحولات خاورميانه و تنشهاي شرق آسيا، هر يك با منافع و محاسبات متفاوت اين سه بازيگر پيوند خوردهاند. اختلاف بر سر اوكراين نمونه روشني از اين وضعيت است؛ مسكو خواهان طرح اين پرونده در نشست است، اما ترامپ قصد دارد از مطرحكردن آن در گفتوگوي سهجانبه خودداري كند. در خاورميانه نيز قرار گرفتن جنگ امريكا با ايران در دستور گفتوگوها، لزوما به معناي امكان دستيابي به توافق ميان واشنگتن، پكن و مسكو درباره نحوه مديريت آن نيست؛ هر يك از اين قدرتها ملاحظات امنيتي و ژئوپليتيك متفاوتي دارد. در نتيجه، ظرفيت همكاري اين سه كشور بيش از آنكه در حلوفصل بحرانها يا دستيابي به توافقهاي كلان باشد، در مهار پيامدهاي رقابت و جلوگيري از تشديد ناخواسته تنشها است. اين همان مرزي است كه امكان همكاري محدود را از توافق راهبردي متمايز ميكند.
آيا شنژن، يالتاي ديگري خواهد بود؟
طرح نشست سهجانبه اين نگراني را مطرح كرده است كه سه قدرت بزرگ ممكن است درباره سرنوشت كشورهاي كوچكتر و ترتيبات امنيتي اروپا و آسيا، بدون مشاركت مستقيم بازيگران ذيربط، به تفاهم برسند؛ نگرانياي كه با ارجاع به كنفرانس يالتا در سال ۱۹۴۵ بيان ميشود، جايي كه قدرتهاي پيروز جنگ جهاني دوم درباره ترتيبات پس از جنگ و حوزههاي نفوذ مذاكره كردند. با اين حال، تفاوت ساختار نظام بينالملل امروز، تعدد بازيگران موثر و پيچيدگي وابستگيهاي اقتصادي و امنيتي، امكان تكرار ساده الگوي يالتا را محدود ميكند. اوكراين، تايوان و ديگر بازيگران منطقهاي نيز صرفا موضوع چانهزني قدرتهاي بزرگ نيستند و از ظرفيت كنشگري مستقل برخوردارند، اما نگراني درباره ناديده گرفتن منافع كشورهاي كوچكتر و به حاشيه رفتن متحدان قدرتهاي بزرگ در تصميمگيريهاي امنيتي، كاملا قابل اعتناست. اگر اين سه بازيگر درباره ترتيبات امنيتي مناطق مختلف بدون مشاركت متحدان و كشورهاي ذيربط تصميمگيري كنند، اعتماد اين كشورها به تعهدات قدرتهاي بزرگ تضعيف خواهد شد؛ مسالهاي كه در بلندمدت ميتواند متحدان را به بازنگري در اتكاي امنيتي خود به قدرتهاي بزرگ سوق دهد، بنابراين، مساله اصلي بازگشت به يالتا نيست، بلكه نسبت ميان توافق قدرتهاي بزرگ و حقوق و منافع ساير بازيگران در نظم بينالمللي است.
درنهايت، اين نشست نه لزوما به توافقي جامع درباره نظم آينده جهان منجر ميشود و نه صرف برگزاري آن نشانه تغيير در مناسبات قدرت است، بلكه ميتوان آن را، فارغ از اهداف داخلي چين، روسيه و امريكا، تلاشي براي دستيابي به يك تفاهم بر سر قواعدي دانست كه بدون كنارگذاشتن رقابت، از تبديل آن به تقابل فراگير جلوگيري كند. اگر نشست شنژن بتواند حتي در حوزههايي محدود چنين امكاني را فراهم كند، اهميت آن فراتر از نتايج فوري مذاكرات خواهد بود. در غير اين صورت، اين ديدار نيز به يكي ديگر از جلوههاي ديپلماسي سطح بالا تبديل ميشود كه بيش از آنكه قواعد رقابت را تغيير دهد، صرفا استمرار آن را در قالبي تازه به نمايش ميگذارد.
تحليلگر مسائل بينالملل