خاورميانه مملو است از داستانهاي تكراري؛ از شعر و ادبيات و روايتهاي عاشقانه تا داستانسازي در مورد زيرساختهايي كه قرار است زير موشكهاي امريكايي قرار بگيرد. داستانهايي كه در عراق و سوريه گفته شده بود حالا با روايتهاي جديد و بدون مستند درباره زيرساختهاي ايران در حال روايت است. هدف روايتسازي اما از هرچيزي روشن است؛ زمينهسازي براي حمله و مشروعيت بخشي به افكار عمومي دنيا از طريق داستاننويسي. داستان حالا به سدهاي ايراني رسيده و گزارش نيويورك تايمز صداي انتقاد را از داخل و خارج ايران بلند كرده است. روزنامه امريكايي نيويوركتايمز دوشنبه ۲۵آبان ۱۴۰۵، گزارشي با عنوان «جنگ ممكن است معماي ديرينه سدهاي ايران را كه بدون دليل روشني ساخته شدهاند، پاسخ دهد» به قلم صنم ماحوزي و اريكا سولومون منتشر كرد. نويسندگان گزارش با طرح اين پرسش كه چرا ايران در دهههاي گذشته تعداد زيادي سد، تونل و خطوط انتقال آب در مناطق مختلف ساخته است، مدعي شدند كه بخشي از اين پروژهها با تأمين نيازهاي زيرساختي تأسيسات نظامي و شهرهاي موشكي ارتباط دارد. استدلال اصلي گزارش، شباهت جغرافيايي محل استقرار برخي سدها با مناطقي است كه در حملات هوايي امريكا و اسراييل به مراكز مشكوك نظامي هدف قرار گرفتهاند. نيما شكري، متخصص امنيت آب در دانشگاه صنعتي هامبورگ آلمان ۵۳۳ سد را در ايران شناسايي كرده و مدعي شدند كه « در جريان حملات نظامي به ايران، نقشهاي از محل حملات به مراكز مشكوك موشكي ديده كه الگوي پراكندگي نقاط آن از شمال تا جنوب كشور، شباهتي به نقشه سدهاي ايران داشته است». گزارش همين شباهت جغرافيايي را مبنا قرار داده و اين پرسش جهتدار را طرح كرده كه « آيا برخي پروژههاي آبي ميتوانستهاند براي پشتيباني از تأسيسات نظامي ساخته شده باشند». مصاحبهشوندهها در اين گزارش نيز اسامي قابلتوجهي دارند؛ دني سيترينوويچ، رييس پيشين بخش ايران در اطلاعات نظامي اسراييل، در اين گزارش ميگويد ايران انگيزه دارد مجتمعهاي موشكي خود را به شبكه عمومي زيرساختهاي كشور وابسته نكند. نكته مهم آن است كه نيويوركتايمز خود نيز ارتباط ميان سدسازي و برنامه موشكي ايران را اثباتشده نميداند و آن را در حد گمانهزني توصيف ميكند. حتي نيما شكري، پژوهشگري كه بخش مهمي از دادههاي گزارش به بررسيهاي او متكي است، پس از انتشار مطلب تأكيد كرد كه نزديكي سدها به اهداف نظامي نه دليل ساخت آنها را ثابت ميكند و نه حمله به اين زيرساختها را توجيه ميكند. او يادآوري كرد كه بسياري از سدهاي ايران وظايف ضروري غيرنظامي، از جمله تأمين آب شرب، آبياري و توليد برق را بر عهده دارند و با هرگونه حمله به زيرساختهاي غيرنظامي آب مخالف است. واكنش كاوه مدني، رييس موسسه آب، محيط زيست و بهداشت دانشگاه سازمان ملل متحد، صريحتر و سريعتر از همه بود. او در شبكه اجتماعي ايكس در پاسخ به گزارش نيويوركتايمز نوشت: «كمتر مزخرف بگوييم. حدس و گمان، مدرك نيست. نزديكي جغرافيايي دو متغير، دليلي بر وجود رابطه علت و معلولي بين آنها نيست.» مدني همچنين تأكيد كرد حتي كساني كه به ايران حمله كردهاند نيز چنين ادعايي درباره ارتباط سدها و موشكها مطرح نكردهاند. او اين روايت را تقليلگرايانه و جنجالآفرين خواند و درباره پيامدهاي خطرناك آن براي زيرساختهاي غيرنظامي آب هشدار داد. محمدباقر قاليباف رييس مجلس شوراي اسلامي، در واكنش به گزارش نيويورك تايمز درباره كاربرد دوگانه سدها در ايران، در شبكه اجتماعي ايكس نوشت: «در حال زمينهچيني براي دور بعدي حملات به زيرساختهاي غيرنظامي، «كارشناسان» آنها به نيويوركتايمز ميگويند: «سدهاي نزديك به سايتهاي موشكي ايران، كاربري دوگانه (نظامي-غيرنظامي) دارند.» بسيار خب. قانون جديد: هر سد، بندر يا نيروگاهي كه در نزديكي يك پايگاه امريكايي يا اسراييلي قرار دارد، داراي كاربري دوگانه است.ما فقط منطق خودتان را به همان شكل و بدون دخل و تصرف به كار ميبريم.» اسفنديار باتمانقليچ، بنيانگذار انديشكده بورس و بازار، با اشاره به اينكه از بيش از ۵۰۰ سد ايران كمتر از ۵۰ سد داراي توربين توليد برق هستند، اين پرسش را مطرح كرد كه چگونه ميتوان فرضيه تأمين برق مراكز موشكي از طريق سدها را به كل شبكه سدسازي تعميم داد. او همچنين احتمال داد شباهت جغرافيايي مورد اشاره، ناشي از استقرار همزمان بسياري از زيرساختها و تأسيسات در مناطق كوهستاني باشد؛ مسالهاي كه در تحليل آماري به متغير سوم معروف است. در واقع، بحث بر سر سدهاي ايران صرفا اختلافي ميان چند كارشناس درباره نقشههاي جغرافيايي نيست. مساله از جايي آغاز ميشود كه يك فرضيه اثباتنشده درباره كاركرد نظامي زيرساختهاي آب، در رسانهاي با مخاطبان جهاني منتشر ميشود؛ آن هم در شرايطي كه تهديد حمله به زيرساختهاي ايران پيشتر در ادبيات سياسي واشنگتن مطرح شده است. سابقه اين دست از گزارشها و البته واكنشها نشان ميدهد كه طرح چنين فرضيهاي بدون شواهد قطعي، ميتواند مرز ميان تأسيسات نظامي و امكانات حياتي زندگي غيرنظاميان را در افكار عمومي مخدوش كند.
كاوه مدني: بايد نگران روايتسازيهاي غلط درباره ايران باشيم
فارغ از حفرههاي علمي و باگهاي اطلاعاتي در اين گزارش، روح حاكم بر اين نوشته و انگيزه انتشار آن نيز اهميت دارد. اتمسفري كه اين سوال مهم را ايجاد ميكند: « چه ميشود كه توحش بشر به مرحلهاي ميرسد كه در درگيريهاي سياسي نابودي محيط زيست براي شكست دشمن به يك تارگت تبديل ميشود» كاوه مدني، مدير ايراني موسسه آب، محيطزيست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد و برنده جايزه آب استكهلم در سال ۲۰۲۶ در اين باره به «اعتماد» ميگويد: شايعات و اطلاعات غلط در هنگام جنگ و بحرانها توزيع و در جوامع پخش ميشود و اين اتفاق عجيب نيست اما رسانهها در اين ميان وظيفهاي متفاوت از فضاي مجازي و مردم دارند و نبايد اشاعهدهنده اين مطالب غلط باشند. او با بيان اينكه «گزارشهاي تحقيقي حتما بايد متكي بر اطلاعات علمي و شواهد كافي باشد»، تاكيد ميكند: خيلي از گزارشها توسط خبرنگاران نوشته ميشود اما هرگز منتشر نميشوند چرا كه تحقيقات مرتبط با گزارش هرگز به نتيجهاي قابل قبول نميرسد. تعجببرانگيز است كه اين گزارش در يك رسانه معتبر بر اساس مطالبي منتشر شده كه حتي بتوان گفت محققاني كه به آنها ارجاع داده شده است هم نتيجهگيري قطعي درباره موضوع نداشتند و صرفا نظريهاي و رفتار آماري دو متغير را طرح كردند. مدني همچنين ميگويد: اينكه رسانهاي اين موضوع را در گزارشي منتشر كرده و از آن براي پشتيباني روايتي استفاده كند، بهشدت خطرناك است. علت اين مساله نيز روشن است؛ سوابقي نگرانكننده در اين زمينه وجود دارد. لازم نيست به دوران گذشته يا سوابق تاريخي برگرديم، در همين قرن هم ديديم كه حمله به زيرساختها در جنگهاي منطقه خاورميانه اتفاق افتاده است. در جنگ اخير به تعداد زيادي زيرساخت آبي در ايران حمله شد كما اينكه در كشورهاي ديگر نيز اين موضوع مسبوق به سابقه بوده است. مدير ايراني موسسه آب، محيطزيست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد همچنين درباره مساله تهديد به حمله به زيرساختهاي ايران در جنگ اخير ميگويد: تهديد حمله به زيرساختها بخشي از اين جنگ بوده و بهطور علني اين اتفاق رخ داده است، پس وقتي همه اين شواهد را كنار هم ميگذاريم بايد نگران چنين روايتسازيهايي باشيم. اگر حتي در شرايط غيرجنگي قابل طرح و بررسي باشد در شرايط جنگي، رسانهها در قبال آنچه منتقل ميكنند مسووليت دارند. مدني با اشاره به حجم بالاي اخبار نادرست درباره ايران در دوره جنگ ميگويد: متاسفانه ايران از كشورهايي است كه گزارشهاي غيرمستند درباره آن منتشر ميشود. در مورد ايران به دليل تمركز توجه بر آن و شرايط خاصي كه در آن قرار داريم، ضد اطلاعات و اطلاعات غلط در حجم زيادي طرح ميشود. اين اولينبار نيست كه چنين ادعاهايي طرح ميشود و در طول جنگ نيز شاهد اين دست از روايتها بوديم؛ روايتهايي برگرفته از خرافات و روايتهاي غلط توسط گروههاي سياسي مختلف كه اهداف خاصي را دنبال ميكردند طرح شده و اين موضوع بهشدت نگرانكننده است. برنده جايزه آب استكهلم در سال ۲۰۲۶ همچنين در پاسخ به تاثير اين دست از گزارشها براي مشروعيت بخشي به حملات نظامي عليه زيرساختهاي ايران تاكيد ميكند: «من در جايگاهي نيستم و تخصص اين را ندارم كه اين گزارش را در قالب «مساله جنگيم تحليل كنم و بگويم كه اين حتما يك سيگنال تهديد يا حمله هست يا نيست اما ميدانم كه تا امروز هم تهديدها و هم حملات به زيرساختها اتفاق افتاده است بنابراين به عنوان يك كارشناس در اين حوزه درباره انتشار اين دست از مطالب احساس نگراني ميكنم».
مقاله نيويوركتايمز فاقد روايت
استنباطي از مرجعهاي قابل قبول است
مدني در ادامه درباره وزن تحقيقي و علمي گزارش نيويورك تايمز نيز تاكيد ميكند: « حتي مطالبي در اين مقاله به آنها ارجاع شده براي ترسيم قالب و روايت استنباط شده، به هيچوجه كافي نيستند . من اين پديده را اتفاق بسيار عجيبي ميدانم اما از آن عجيبتر شايد بعضي از واكنشها به اين مقاله باشد كه نشان از ناآشنايي برخي مخاطبان يا حتي بعضي از اينفلوئنسرها يا اين شخصيتهاي اثرگذار يا سلبريتيهاي مجازي مرتبط با سيستم روزنامهنگاري در خارج از كشور است. وي ادامه ميدهد: مثلا به من در اين مقاله ارجاع داده شده و حتي برخي من را نويسنده مقاله عنوان كردهاند در حالي كه 7 ماه پيش من در مورد موضوع ديگري صحبت كرده بودم، درباره موضوعي كه در زمان جنگ مطرح و گفته شد كه محيط زيستيهاي بازداشت شده به اطلاعات نظامي دست پيدا كرده بودند و در آن مورد من صحبت و تاكيد كردم كه بيگناهان بايد از دوطرف ضربه بخورند و تحت فشار دوطرف باشند. اين موضوع را من در دوره جنگ طرح كردم». مدني همچنين درباره ارتباط نام خود با اين مقاله و طرح برخي موضوعات در فضاي مجازي در اين باره توضيح ميدهد: «برخي بعد از انتشار گزارش نيويوركتايمز مدعي شدند كه من اين مقاله را نوشته يا دستاندركار تهيه آن بودهام و قبل از چاپ بايد مخالفت خود را ابراز ميكردم. اين دست از صحبتها نشان ميدهد كه صاحبان اين واكنشها چقدر با فضاي روزنامهنگاري تحقيقي ناآشنا هستند و اين موضوع نيز در جاي خود نگرانكننده است. البته بخشي از واكنشها و ادعاها نيز به سوءاستفاده گروهها براي پيش بردن اهداف و پروپاگانداي خودشان باز ميگردد.»
وظيفه رسانهها پاسخگويي
و پاسخگو كردن است
مدني همچنين در پايان درباره روند تهيه گزارشهاي تحقيقي و مصاحبه كارشناسان موضوع مرتبط با گزارش با رسانهها نكته ديگري را تشريح ميكند: «در روزنامهنگاري تحقيقي با كساني مصاحبه ميشود كه لزوما اين افراد خبر ندارند قرار است چه نتيجهاي از گزارش حاصل شود. در فرآيند مصاحبه براي اين گزارشها نيز افراد مختلف تصور ميكنند بايد مصاحبه كنند تا بتوانند جلوي انتشار اطلاعات غلط را بگيرند با اين وجود رسانهها در نهايت ميتوانند هرچيزي كه ميخواهند را منتشر كنند اما وظيفه رسانههاي ديگر در اين ميان، پاسخگويي و پاسخگو كردن است.»
بمب كثيف
سناريوي تازه تهديدسازي عليه ايران
مورد ديگر علاوه بر گزارش نيويوركتايمز گزارش تازه سيانان درباره احتمال حمله ايران به مقامهاي ارشد دولت دونالد ترامپ در واشنگتن است كه بار ديگر نام سلاحهاي غيرمتعارف را وارد فضاي تقابل تهران و واشنگتن كرده است؛ گزارشي كه به نقل از هفت مقام امريكايي، از بررسي گزينههايي چون استفاده از «بمب كثيف» راديواكتيو يا سلاح شيميايي سخن ميگويد، اما همزمان حاوي ترديدهايي جدي درباره توانايي و اراده ايران براي اجراي چنين عملياتي است. سيانان اين گزارش اختصاصي را ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر كرد. بر اساس روايت اين شبكه، اطلاعات جديد دستگاههاي اطلاعاتي امريكا حاكي از آن است كه ايران در حال بررسي سناريوهايي براي هدف قرار دادن مقامهاي ارشد دولت ترامپ در واشنگتن است. با اين حال، منابعي كه سيانان به آنها استناد كرده، ميان «بررسي گزينههاي احتمالي» و تصميم قطعي براي اجراي حمله تفاوت گذاشتهاند. به گفته اين منابع، شواهد موجود لزوما نشاندهنده قريبالوقوع بودن حمله نيست و حتي درباره برخورداري تهران از نيرو و امكانات لازم براي اجراي چنين عملياتي نيز اتفاق نظر وجود ندارد. بخش ديگري از گزارش به ادعاي وجود اطلاعاتي درباره انتقال يا ذخيره مواد مورد نياز براي ساخت بمب در داخل خاك امريكا مربوط است. سيانان به نقل از يكي از منابع خود مدعي شده دستگاههاي اطلاعاتي امريكا پيامهايي را رهگيري كردهاند كه در آنها از ذخيره مواد ساخت بمب در داخل ايالات متحده صحبت شده است؛ با اين حال، همان گزارش تأكيد ميكند كه مقامهاي امريكايي درباره اعتبار اين اطلاعات اختلافنظر دارند. دو منبع نيز گفتهاند اطلاعات جمعآوريشده شامل مكانها و اهداف احتمالي بوده و همين موضوع به برگزاري نشستهايي براي بررسي اقدامات پيشگيرانه در واشنگتن انجاميده است. «بمب كثيف» برخلاف بمب اتمي، سلاحي با انفجار هستهاي نيست. اين وسيله با تركيب مواد منفجره متعارف و مواد راديواكتيو، آلودگي پرتوزا را در محيط منتشر ميكند. هدف آن ميتواند آلودهسازي يك محدوده، ايجاد اختلال و گسترش ترس عمومي باشد؛ بنابراين نبايد آن را با سلاح هستهاي يكسان دانست. در واكنش به انتشار اين گزارش، كاخ سفيد اعلام كرد كه تهديدهاي احتمالي را زيرنظر دارد، اما در حال حاضر تهديد معتبري عليه خاك امريكا وجود ندارد. دونالد ترامپ نيز گفت دولتش اين گزارش را جدي ميگيرد و در حال بررسي آن است. در مقابل، سخنگوي وزارت خارجه ايران اين ادعاها را بياساس خواند و تهران استفاده از سلاح شيميايي را در هر شرايطي مردود دانست. نكته محوري در اين پرونده، فاصله ميان ادعاي اطلاعاتي و واقعيت اثباتشده است: گزارش سيانان نه سندي علني از تصميم ايران براي اجراي حمله ارايه ميكند و نه وقوع تهديدي قريبالوقوع را تأييد ميكند. با اين حال، طرح چنين سناريويي در رسانهاي با نفوذ بينالمللي، آن هم در ميانه تنش نظامي و سياسي، ميتواند بر فضاي افكار عمومي و محاسبات امنيتي اثر بگذارد؛ بهويژه وقتي بخش مهمي از روايت بر اطلاعات محرمانه و منابع ناشناس استوار است. يخچالهاي فروشگاهي در ميدان اتهام؛ پاريس، تهران را به جنگ سايبري متهم ميكند ماجراي ادعاي حمله سايبري به صدها فروشگاه فرانسوي، در روزهايي كه مناسبات تهران و پاريس زير سايه تنشهاي منطقهاي قرار دارد، بخش جديدي از سريال روايتسازي براي مشروعيتبخشي به حمله نظامي به ايران است. پروندهاي كه در آن يك اختلال در سامانههاي سرمايشي فروشگاهها، از سطح يك حادثه فني فراتر رفته و به اتهامي امنيتي عليه جمهوري اسلامي ايران تبديل شده است. ماجرا به شبهاي ۱۱ و ۱۲ اكتبر سال جاري بازميگردد؛ زماني كه به ادعاي مقامهاي فرانسوي، سامانههاي كنترل سرمايشي حدود ۷۰۰ فروشگاه در اين كشور هدف حمله سايبري قرار گرفتند. اين حملات باعث شد دماي يخچالها و فريزرها افزايش پيدا كند و بخشي از مواد غذايي فاسد شود. دولت فرانسه خسارت ناشي از اين اتفاق را قابل توجه توصيف كرده و آن را يكي از گستردهترين عملياتهاي خرابكارانه سايبري در خاك اين كشور دانسته است. ژاننوئل بارو، وزير خارجه فرانسه، ۹ نوامبر اعلام كرد كه بررسيهاي امنيتي اين كشور، گروهي با نام «شهيد كاوه» را مسوول اين حملات ميداند؛ گروهي كه پاريس آن را وابسته به سازمان اطلاعات و امنيت سايبري سپاه پاسداران معرفي كرده است. وزارت خارجه فرانسه در بيانيه رسمي خود مدعي شد اين عمليات با هدف خرابكاري در زيرساختهاي صنعتي انجام شده و به منافع و امنيت شهروندان فرانسوي آسيب زده است. پاريس همچنين اعلام كرد سفير ايران را احضار ميكند و موضوع اعمال تحريمهاي تازه عليه افراد و نهادهاي ادعايي دخيل در حمله را با شركاي اروپايي خود در ميان خواهد گذاشت.
تهران اين اتهام را قاطعانه رد كرد. وزارت امور خارجه ايران در بيانيهاي، ادعاهاي فرانسه را «بياساس و مغرضانه» خواند و تاكيد كرد پاريس در حال فرافكني و تلاش براي منحرف كردن افكار عمومي از مشكلات داخلي خود است. در اين بيانيه همچنين تأكيد شد كه ايران در برابر اقدامات غيرقانوني خارجي، براي صيانت از منافع و امنيت ملي خود تدابير لازم را اتخاذ خواهد كرد. عليرغم اينكه دادستاني پاريس در روزهاي گذشته از آغاز تحقيقات قضايي درباره اعضاي گروهي خبر داده كه فرانسه آن را مسوول حمله ميداند و حتي درخواست صدور حكم بازداشت بينالمللي براي دو عضو را مطرح كرد اما تا زمان انتشار اين گزارش نتيجه نهايي تحقيقات قضايي اعلام نشده و شواهد فني مستقلي كه به صورت عمومي بتواند انتساب حمله به ايران را اثبات كند، منتشر نشده است.
از عينالاسد تا ادعاي بمب كثيف؛ اتهامي كه يك ماه پيش از حمله ۹ اسفند برجسته شد
زمستان سال 1404 يعني شش سال پس از حمله موشكي ايران به پايگاه عينالاسد عراق، ادعايي تازه درباره ماهيت تسليحات استفاده شده در آن عمليات در رسانهها و محافل تحليلي امريكا مطرح شد؛ ادعايي كه از احتمال مواجهه نظاميان امريكايي با مواد راديواكتيو و سمي سخن ميگفت و در نهايت به طرح احتمال استفاده ايران از «بمب كثيف» رسيد. انتشار اين مطالب در ژانويه ۲۰۲۶، حدود يك ماه پيش از حمله ۹ اسفند به ايران، از اين جهت اهميت دارد كه يك عمليات نظامي مربوط به سال ۲۰۲۰ را بار ديگر در قالب اتهام استفاده از سلاحهاي كشتار جمعي بازخواني ميكرد. نخستين حلقه اين روايت، گزارش كاترين هريج، خبرنگار امريكايي، است. هريج در ۱۵ ژانويه ۲۰۲۶ در حساب كاربري خود در شبكه ايكس نوشت كه اسناد نظامي به دست آورده كه به ادعاي او نشان ميدهند حمله موشكي ايران به عينالاسد در ژانويه ۲۰۲۰، نظاميان امريكايي را در معرض عوامل سمي، از جمله مواد راديواكتيو، قرار داده است. او در مطلب ديگري از همين مجموعه، به گفتوگو با دو نظامي بازنشسته امريكايي، آلجانسون و رابرت برادبنت، اشاره كرد. برادبنت، كه سابقه خدمت به عنوان حقوقدان ارتش امريكا را دارد، مدعي شد كلاهكهاي موشكي ايران قابليت حمل مواد زيستي، مواد منفجره، عوامل ضدنفر و مواد آلوده را داشتهاند. هريج همچنين از ابتلاي برخي نظاميان حاضر در پايگاه به آسيبهاي مغزي و بروز مواردي از سرطان سخن گفت. اين ادعاها البته پيشينهاي قديميتر داشت. هريج در دوم اكتبر ۲۰۲۴ نيز در گزارشي در وبسايت شخصي خود، با عنوان «افزودن آسيب به جراحت»، به اسناد محرمانه يا افشا نشده نظامي درباره مواجهه احتمالي سربازان با مواد خطرناك پرداخته بود. او به نتايج نمونهبرداري خاك در ۱۵ ژانويه ۲۰۲۰، يك هفته پس از حمله، اشاره كرد. به روايت او، برخي متخصصان محيطزيست وجود عناصري مانند سزيم ۱۳۷ و بيسموت ۲۱۴ را قابل توجه دانسته بودند. با اين حال، همان گزارش نظر متفاوت متخصص ديگري را نيز نقل ميكرد كه گفته بود ميزان سزيم ۱۳۷ ظاهرا نگراني بهداشتي آشكاري ايجاد نميكند. مهمتر آنكه ارتش امريكا در پاسخ به پرسشهاي هريج اعلام كرده بود هيچ ماده خطرناك يا شيميايي فراتر از حدود مجاز نظامي شناسايي نشده و خطر افزايشيافتهاي تشخيص داده نشده است. دو هفته پس از انتشار مطالب ژانويه هريج، موسسه هادسون در ۲۹ ژانويه ۲۰۲۶ گزارشي با عنوان «آيا ايران بمب كثيف را عليه نيروهاي امريكايي به كار گرفت؟» منتشر كرد. كان كاساپوغلو، نويسنده گزارش و پژوهشگر ارشد غير مقيم اين موسسه، فرضيه استفاده از كلاهك راديولوژيك يا آلوده را بسط داد. او به آسيبهاي مغزي نظاميان، نتايج ادعايي آزمايش خاك، استفاده از دستگاههاي سنجش تشعشع و مشخصات فني موشكهاي ايراني استناد كرد و مدعي شد برخي ويژگيهاي حمله با احتمال استفاده از چنين كلاهكي سازگار است. گزارش حتي از دولت امريكا خواست موضوع را در سطح احتمال استفاده از سلاحهاي كشتار جمعي بررسي كند و براي هرگونه استفاده احتمالي از اين سلاحها رويكردي سختگيرانه در پيش بگيرد. مثل موارد ديگر از اين دست از گزارشهاي تحقيقي، يك فاصله اساسي ميان «احتمال» و «اثبات» وجود دارد. گزارش هادسون نيز براي اثبات استفاده ايران از بمب كثيف، سند قطعي و نتيجه نهايي يك بررسي مستقل ارايه نميكند؛ بلكه مجموعهاي از قرائن، برداشتهاي كارشناسي و ادعاهاي مطرح شده از سوي نظاميان بازنشسته را كنار هم ميگذارد. حتي متخصصان نقل شده در گزارش هريج درباره تفسير نتايج نمونهبرداري اتفاقنظر نداشتند. با وجود اين ملاحظات، اهميت سياسي اين دو مطلب را نميتوان ناديده گرفت. در فاصله كوتاهي پيش از حمله ۹ اسفند ۱۴۰۴، روايتي رسانهاي و تحليلي شكل گرفت كه ايران را نه فقط به حمله موشكي به نيروهاي امريكايي، بلكه به احتمال استفاده از مواد راديواكتيو و سلاحهاي كشتار جمعي متهم ميكرد. چنين روايتي، با برجسته كردن تصوير تهديدي فراتر از جنگ متعارف، ميتواند در آمادهسازي فضاي افكار عمومي براي پذيرش برخورد نظامي سختتر نقش داشته باشد.
مروري بر سوابق گزارشهاي امريكايي؛ افكار عمومي جهان براي حمله نظامي قانع شويد!
آنچه امروز در روايتسازي برخي رسانههاي امريكايي درباره بمب كثيف و يخچالهاي فرانسوي و زيرساختهاي ايران و پيوند دادن آنها با اهداف نظامي ديده ميشود، پديدهاي بيسابقه در تاريخ پوشش رسانهاي جنگهاي خاورميانه نيست. در دو دهه گذشته، رسانههاي جريان اصلي امريكا، از جمله نيويوركتايمز، بارها در مقاطع منتهي به بحرانهاي نظامي، به انتشار گزارشهايي درباره تهديدهاي امنيتي كشورهاي منطقه پرداختهاند؛ گزارشهايي كه گاه به يكي از پايههاي استدلال سياسي براي ضرورت مداخله نظامي تبديل شدهاند. پرونده عراق در سال ۲۰۰۳ و سوريه در سالهاي ۲۰۱۳ و ۲۰۱۷ دو نمونه قابل بررسي از اين روند هستند. در عراق، روايت برخورداري حكومت صدام حسين از سلاحهاي كشتار جمعي و خطر احتمالي آن براي امنيت بينالمللي، در صدر اخبار و تحليلهاي رسانههاي امريكايي قرار گرفت؛ روايتي كه بعدها با آشكار شدن فقدان شواهد كافي درباره وجود آن تسليحات، اعتبار بخش مهمي از گزارشهاي آن دوره را زير سوال برد. در سوريه نيز پس از حمله شيميايي غوطه، گزارشها و تحليلهاي متعددي در رسانههاي امريكايي درباره ضرورت واكنش نظامي به حكومت بشار اسد منتشر شد. از همين منظر، گزارش تازه نيويوركتايمز درباره سدهاي ايران را نيز بايد در كنار تجربههاي پيشين رسانههاي امريكايي در پوشش بحرانهاي منطقه بررسي كرد. مرور اين نمونهها، از گزارشهاي مربوط به سوريه و اتهام استفاده از سلاح شيميايي تا روايتهاي تازه درباره سدهاي ايران، حمله سايبري و احتمال استفاده از بمب كثيف در عينالاسد يا ادعاها درباره حمله سايبري به يخچالهاي فرانسوي يك پرسش مشترك را پيش ميكشد: برخي رسانههاي امريكايي با نويسندگان ايراني و غير ايراني، در چه نقطهاي از اطلاعرساني عبور ميكنند و به بخشي از فرآيند شكلدهي به افكار عمومي براي پذيرش جنگ تبديل ميشوند؟ مساله صرفا انتشار يك ادعاي جنجالي يا استناد به منابع ناشناس نيست؛ مساله، كنار هم قرار گرفتن گزارشهايي با ظاهر تحقيقي، نويسندگان و رسانههاي متفاوت و موضوعات ظاهرا مستقل است كه در نهايت تصويري واحد از يك كشور ميسازند: كشوري كه زيرساختهايش مشكوك، تسليحاتش غيرمتعارف، اقدامات نظامياش تهديدآميز و حتي فعاليتهاي غيرنظامياش واجد معناي امنيتي معرفي ميشود. تاريخ جنگهاي معاصر نشان داده است كه اقناع افكار عمومي، پيش از شليك نخستين موشك آغاز ميشود. شايد رسانهها فرمانده عمليات نباشند اما ميتوانند با برجستهسازي گزينشي اطلاعات و تكرار اتهامهاي فضاي پذيرش اقدام نظامي را شكل دهند و جنگ را پيش از شليک نخستين موشك يا گلوله با انتشار يك تيتر يا يك مقاله شروع كنند.