درگذشت آيتالله العظمی حسين وحيدخراساني در ۱۰6 سالگي
پرونده زندگي يكي از شناختهشدهترين مراجع تقليد معاصر را بست.
بررسي كارنامه او فراتر از روايت يك زندگي حوزوي، دريچه بازخواني برشي از تاريخ مرجعيت شيعه در ايران است
گروه گزارش
با درگذشت آيتالله العظمی حسين وحيدخراساني، يكي از طولانيترين دورههاي حضور يك مرجع تقليد در ساختار علمي حوزه علميه قم به پايان رسيد؛ چهرهاي كه نامش طي چند دهه با درس خارج فقه و اصول، مرجعيت و مناسبات مذهبي قم گره خورده بود. تشييع پيكر او در روز گذشته و پيام تسليت رهبر انقلاب، بار ديگر نام اين مرجع 106 ساله را در صدر اخبار حوزه قرار داد؛ اما پشت اين بدرقه، كارنامهاي قرار دارد كه بررسي آن، روايتي فراتر از زندگي يك روحاني و نگاهي به چند دهه تحولات مرجعيت شيعه در ايران است.مردي كه بخش عمدهاي از عمر خود را در فضاي آموزش و پژوهش حوزوي گذرانده بود، حالا از صحنهاي كه دههها در آن حضور داشت كنار رفته و نامش به پرونده تاريخ مرجعيت معاصر پيوسته است. آیت الله العظمی وحيد خراساني در 106 سالگي درگذشت؛ عمري كه بخش مهمي از آن در سه جغرافياي مذهبي نيشابور، مشهد و نجف شكل گرفت و سرانجام با استقرار در قم به دورهاي طولاني از تدريس و فعاليت حوزوي انجاميد. خبر درگذشت او، علاوه بر دفتر و خانواده، حوزه علميه قم را نيز درگير پيامدهاي خود كرد. مركز مديريت حوزه علميه قم با اعلام تعطيلي درسهاي سطوح عالي و خارج، از توقف برنامههاي آموزشي حوزه در پي اين واقعه خبر داد؛ تصميمي كه نشان ميداد موضوع صرفا درگذشت يك چهره شناخته شده مذهبي نيست، بلكه فقدان يكي از مدرسان باسابقه در ساختار آموزشي حوزه نيز به شمار ميرود. روز گذشته مراسم تشييع پيكر او در قم برگزار شد؛ آييني كه علما، طلاب، شاگردان و گروههايي از مردم در آن حضور داشتند. پيكر آیت الله وحيد از مسجد فاطميه در خيابان ۱۹ دي به سمت حرم حضرت فاطمه معصومه(س) تشييع شد و پس از ورود به حرم، برنامههاي مربوط به طواف و اقامه نماز بر پيكر او انجام گرفت. بر اساس برنامه اعلام شده، ادامه مراسم تشييع و خاكسپاري نيز در مشهد و در جوار حرم امام رضا(ع) پيشبيني شده است؛ شهري كه بخشي از سالهاي آغازين تحصيلات حوزوي او در آن سپري شده بود.
در ميان واكنشهاي رسمي به درگذشت اين مرجع تقليد، پيام آيتالله سيدمجتبي خامنهاي، رهبر انقلاب، نيز قابل توجه بود. ايشان در پيام تسليت خود، وحيدخراساني را «يكي از اركان اصلي تعليم فقه و اصول در حوزه علميه» توصيف كردند و به دو مجلس درس روزانه او در دهههاي اخير اشاره داشتند. در اين پيام همچنين به حضور شمار قابل توجهي از مدرسان و فضلاي حوزه قم و ديگر حوزههاي كشور در درسهاي او اشاره شده بود. اين پيام، در كنار تعطيلي دروس حوزه و برگزاري مراسم تشييع، نشان ميداد كه درگذشت آیت الله وحيدخراساني در سطح نهادهاي رسمي و حوزوي نيز به عنوان رويدادي مهم دنبال شده است. اما اهميت اين بدرقه را نبايد فقط در شمار حاضران يا پيامهاي تسليت جستوجو كرد. درگذشت يك مرجع تقليد، پرسشهايي فراتر از مراسم تشييع ايجاد ميكند؛ از جمله اينكه شبكه علمي شكلگرفته پيرامون او چه سرنوشتي پيدا ميكند، شاگردانش چه جايگاهي در ادامه سنت آموزشي او خواهند داشت و دفتر مرجعيت او پس از اين واقعه چگونه به فعاليتهاي خود ادامه خواهد داد. اين پرسشها بهويژه درباره شخصيتي كه دههها در قم تدريس كرده و در شمار مراجع شناختهشده شيعه قرار گرفته بود، اهميت بيشتري پيدا ميكند. علاوه بر اين خبر درگذشت آیت الله وحيد خراساني را بايد آغاز بررسي كارنامهاي دانست كه تنها به زندگي شخصي او محدود نميشود. او در دورهاي طولاني در حوزه علميه قم حضور داشت؛ دورهاي كه در آن مناسبات مرجعيت، آموزش فقه و اصول و ارتباط حوزه با جامعه دستخوش تحولات مختلفي شد. براي شناخت جايگاه او، بايد از مراسم درگذشت عبور كرد و به سراغ بازخواني تاريخي در حوزه و سياست رفت كه ردپاي آیت الله وحيد خراساني در آن ديده ميشود.
از نيشابور تا نجف؛ مسيري كه به قم ختم شد
مسير علمي آیت الله وحيد خراساني از نيشابور آغاز شد، اما براي رسيدن به جايگاهي كه بعدها در حوزه علميه قم پيدا كرد، بايد سه مقطع متفاوت از تاريخ آموزش ديني شيعه را پشت سر ميگذاشت؛ مشهد، نجف و قم. او اول فروردين ۱۳۰۰ در نيشابور متولد شد و تحصيلات علوم ديني را در مشهد آغاز كرد؛ شهري كه در آن سالها، در كنار جايگاه مذهبي خود، يكي از مراكز مهم آموزش علوم حوزوي در ايران به شمار ميرفت. آیتالله وحيد خراساني در دوره نخست تحصيلات خود، ادبيات عرب و مقدمات علوم ديني را فرا گرفت و سپس براي آموختن دروس سطح به محضر استاداني چون شيخ محمد نهاوندي رفت. در ادامه، با ورود به مباحث تخصصيتر فقه و اصول، در درس استاداني همچون ميرزا مهدي اصفهاني و ميرزا مهدي آشتياني شركت كرد. اين دوره از تحصيلات او اهميت داشت؛ چراكه آموزش فقه و اصول، برخلاف دروس مقدماتي، طلبه را وارد مرحله استدلال و بررسي مباني احكام شرعي ميكرد. او همچنين در مباحث فلسفي از استاداني چون ميرزا ابوالقاسم الهي بهره برد.
مقصد بعدي او نجف بود؛ شهري كه در آن زمان يكي از مهمترين كانونهاي آموزش عالي فقه شيعه محسوب ميشد. آیت الله وحيد خراساني در ۲۷ سالگي راهي نجف شد و در درس استاداني چون آیات عظام سيد عبدالهادي شيرازي، سيد محسن حكيم و بهويژه آیت الله سيد ابوالقاسمخويي حضور پيدا كرد. حضور در حلقه درس آیت الله خويي، از نقاط مهم مسير علمي او بود.
آیت الله خويي از مراجع و مدرسان صاحبنفوذ نجف به شمار ميرفت و روش استدلالي او در فقه و اصول، بر نسلهاي مختلفي از شاگردانش تأثير گذاشت. وحيدخراساني نيز سالها در اين فضاي آموزشي به تحصيل و تدريس پرداخت و از سال ۱۳۳۷ تدريس خارج فقه و اصول را در نجف آغاز كرد. بازگشت او به ايران در سال ۱۳۴۹، مسير فعاليتهاي علمياش را وارد مرحله تازهاي كرد. او ابتدا به مشهد رفت و حدود يك سال در اين شهر به تدريس پرداخت، اما در پاييز همان سال به قم منتقل شد و فعاليت علمي خود را در حوزه اين شهر ادامه داد. از آن پس، قم به محل اصلي تدريس و زندگي او تبديل شد؛ شهري كه تا پايان عمر، نزديك به نيم قرن از فعاليتهاي علمياش را در آن سپري كرد. انتخاب قم، نقطه اتصال تجربه آموزشي او در مشهد و نجف با ساختار علمي يكي از مهمترين حوزههاي شيعه در ايران بود؛ مسيري كه بعدها زمينه حضور طولانيمدت او در جايگاه يكي از مدرسان و مراجع شناختهشده اين حوزه را فراهم كرد.
ميراث فقهي آيتالله
براي شناخت جايگاه علمي آیت الله وحيد خراساني، بايد از يك پرسش بنياديتر آغاز كرد: اهميت يك فقيه در حوزه علميه فقط به تعداد مقلدان، شمار كتابها يا سالهاي تدريس او وابسته است يا بايد ديد در شيوه استنباط احكام ديني چه نقشي داشته است؟ درباره آیت الله وحيد خراساني، بخش مهمي از پاسخ را بايد در دانش اصول فقه جستوجو كرد؛ دانشي كه ابزار اصلي فقيه براي استخراج احكام شرعي از قرآن، سنت و ديگر منابع معتبر است. به بيان ديگر، فقه به پرسش از حكم شرعي ميپردازد، اما اصول فقه درباره قواعد و روشهايي بحث ميكند كه فقيه با استفاده از آنها به آن حكم ميرسد. از همين منظر، جايگاه آیت الله وحيد خراساني در ميان مدرسان معاصر حوزه قم، بيش از هر چيز با تسلط او بر مباحث اصولي و شيوه مواجههاش با آراي فقهاي پيشين قابل بررسي است.
يكي از نكات قابل توجه درباره روش علمي او، پيوندش با سنت اصولي نجف و بهويژه مباحث محقق اصفهاني است. آيتالله علياكبر رشاد، رييس شوراي حوزههاي علميه استان تهران، در واكنش به درگذشت آیت الله وحيد خراساني، به همين ويژگي اشاره كرد و گفت او در دانش اصول، مكتب محقق اصفهاني را بسط و توسعه داده بود و در جلسات درس، آراي اين فقيه را با تفصيل بررسي ميكرد. رشاد همچنين ميان دو شيوه تدريس در درس خارج تمايز گذاشت: يكي نقل و توضيح ديدگاههاي گذشتگان و ديگري مواجهه پژوهشي با آنها، بررسي استدلالها، نقد مباني و تلاش براي رسيدن به نتيجه علمي. از توضيحات او درباره جلسات
آیت الله وحيد خراساني چنين برميآيد كه روش دوم در تدريس اين مرجع جايگاه مهمي داشت.
اين ويژگي را ميتوان در طولاني بودن دوره تدريس اصول او نيز دنبال كرد. به گفته رشاد، دوره درس اصول آیت الله وحيد خراساني حدود ۱۸ سال به طول انجاميد. اهميت اين عدد صرفا در استمرار يك كلاس درس نيست؛ اصول فقه از پيچيدهترين حوزههاي مطالعاتي در آموزش عالي حوزوي است و بررسي دقيق مباحث آن، مستلزم ورود به اختلافنظرهاي مبنايي ميان فقيهان و اصوليان است. در چنين فضايي، استاد صرفا انتقالدهنده اطلاعات نيست، بلكه بايد قدرت تحليل و استدلال را در شاگردان پرورش دهد. از سوي ديگر، آیت الله وحيد خراساني را نميتوان صرفا ادامهدهنده بيتغيير روش استادان نجف دانست. گزارشهاي منتشرشده از مباحث علمي و تقريرات درس او نشان ميدهد كه در كنار بهرهگيري از مباني آيتالله سيد ابوالقاسم خويي، در برخي مسائل رجالي، اصولي و فقهي نيز ديدگاههاي متفاوتي داشته است. اين تفاوتها اهميت دارند؛ زيرا در سنت اجتهادي شيعه، شاگردي يك فقيه لزوما به معناي پذيرش تمام مباني او نيست و استقلال در استدلال، بخشي از فرآيند رسيدن به مرتبه اجتهاد محسوب ميشود. آثار مكتوب
آیت الله وحيد خراساني نيز در همين چارچوب قابل ارزيابياند. حاشيه بر عروهالوثقي، مكاسب محرمه و كفايهالاصول، تنها فهرستي از تأليفات او نيستند؛ اين آثار نشان ميدهند كه بخش مهمي از فعاليت علمياش معطوف به متوني بوده كه در آنها مسائل بنيادين فقه و اصول شيعه مورد بحث قرار ميگيرد.
چگونه آیت الله العظمی وحيد خراساني در شمار مراجع قرار گرفت؟
مرجعيت در حوزه شيعه صرفا ادامه طبيعي تدريس يا برخورداري از عنوان استادي نيست؛ ميان جايگاه يك مدرس درس خارج و قرار گرفتن در موقعيت مرجع تقليد، تفاوتي نهادي و فقهي وجود دارد. يك فقيه براي قرار گرفتن در جايگاه مرجعيت بايد واجد شرايط اجتهاد و صلاحيتهاي مقرر در فقه شيعه باشد و در عمل نيز امكان مراجعه مقلدان به او فراهم شود. مسير
آیت الله وحيد خراساني به مرجعيت نيز در همين چارچوب قابل بررسي است؛ مسيري كه سالها تدريس و حضور در محافل علمي قم، زمينه مهم آن را فراهم كرد. يكي از مقاطع تعيينكننده در اين مسير، سال ۱۳۷۳ و درگذشت آيتالله محمدعلي اراكي بود. با درگذشت او، موضوع معرفي مراجع تقليد بار ديگر در حوزه قم مطرح شد. جامعه مدرسين حوزه علميه قم در بيانيهاي به تاريخ ۱۱ آذر ۱۳۷۳، نام هفت فقيه را به عنوان افرادي كه واجد شرايط مرجعيت هستند و تقليد از آنان جايز است، اعلام كرد. آیت الله وحيد خراساني يكي از اين هفت نفر بود؛ در كنار چهرههايي چون محمد فاضل لنكراني، محمدتقي بهجت، جواد تبريزي، موسي شبيري زنجاني و ناصر مكارم شيرازي. البته معرفي جامعه مدرسين را نبايد با انتصاب رسمي يا انتخاب انحصاري مرجع تقليد يكسان دانست. در سنت فقهي شيعه، تشخيص صلاحيت مرجعيت و مراجعه مقلدان به فقيه واجد شرايط، سازوكار خاص خود را دارد و اعلام نظر جامعه مدرسين يكي از عوامل اثرگذار در شناختهشدن مراجع در فضاي عمومي حوزه و جامعه محسوب ميشود. بنابراين، قرار گرفتن نام
آیت الله وحيد خراساني در اين فهرست مساله مرجعيت او را نهايي نكرد اما بخشي از مسير بود. پس از آن، فعاليتهاي مرتبط با مرجعيت او در قالب انتشار رساله عمليه، پاسخگويي به استفتائات و اداره دفتر ادامه پيدا كرد. به اين ترتيب، جايگاه او از يك مدرس باسابقه حوزه به مرجعي تبديل شد كه مقلدان و مراجعهكنندگان در مسائل شرعي به دفترش رجوع ميكردند. حالا ديگر نام آيتالله وحيدخراساني در ساختار مرجعيت معاصر شيعه تثبيت شده بود.
سياست در زندگي آیت الله العظمی وحيد؛ از اعتراض به پهلوي تا نقد عملكرد دولتها
آیت الله وحيد خراساني بدون شك در تقسيمبنديهاي جديد حوزوي در گروه روحانيون سنتي بود اما اين به معناي سكوت در برابر تحولات سياسي نبود. مرور مواضع ثبتشده او نشان ميدهد كه در مقاطع مختلف، از عملكرد دولتها، وضعيت اقتصادي و اجتماعي كشور، نحوه برخورد با زندانيان و حتي سياستهاي فرهنگي و مذهبي مسوولان انتقاد كرده است. ريشه اين وجه از زندگي او را بايد در سالهاي پيش از انقلاب جستوجو كرد؛ زماني كه در جريان اعتراضهاي حوزوي به حكومت پهلوي نيز حضور داشت.در دي ماه ۱۳۵۶، پس از انتشار مقاله روزنامه اطلاعات عليه امام خميني(ره)، آیت الله وحيد خراساني در جمع طلاب معترض سخنراني كرد. اين اعتراضها در نهايت به واقعه ۱۹ دي قم و برخورد نيروهاي حكومت پهلوي با معترضان انجاميد. بر اساس روايتهاي منتشرشده از اسناد مبارزاتي او، مخالفت با برخي سياستهاي حكومت پهلوي و اعتراض به آنچه مغاير با مباني اسلامي ميدانست، پيش از اين واقعه نيز در مواضعش ديده ميشد.اما پس از انقلاب، يكي از وجوه قابل بررسي در مواضع سياسي او، نحوه مواجهه با دولتهاي مستقر بود. در دوره اصلاحات، انتقادهايي از عملكرد دولت سيدمحمد خاتمي به او نسبت داده شده است. يكي از اسناد قابل توجه در اين زمينه، خاطرات روزانه اكبر هاشميرفسنجاني در پنجم آذر ۱۳۷۹ است. هاشمي در يادداشت آن روز، با اشاره به گزارشهاي محرمانه، نوشته است كه آیت الله وحيد خراساني در جلسات خود از عملكرد دولت خاتمي انتقاد ميكرد؛ انتقادهايي با محور تضعيف امور ديني و اخلاقي، بيتوجهي به مشكلات معيشتي مردم و امنيت كشور، عمل نكردن به وعدهها و همچنين سياستهاي مربوط به مناطق سنينشين. اين سند از آن جهت اهميت دارد كه نشان ميدهد انتقادهاي منتسب به آیت الله وحيد خراساني در دوره اصلاحات صرفا به يك موضوع مذهبي محدود نبوده و مسائل اقتصادي، امنيتي و مديريتي را نيز در بر ميگرفته است. در عين حال، رابطه او با دولت خاتمي را نميتوان صرفا در قالب انتقاد تعريف كرد. يكي از روايتهاي قابل توجه درباره ارتباط اين دو، به موضوع تعطيلي روز شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) بازميگردد. محمدعلي ابطحي، رييس دفتر خاتمي در دوران رياستجمهوري، در روايتي از ديدار رييسجمهور وقت با آيتالله وحيد خراساني گفته است كه اين مرجع تقليد در آن ملاقات، از سالها پيگيري براي تعطيلي اين مناسبت سخن گفته و از خاتمي خواسته بود اين موضوع را به نتيجه برساند. به روايت ابطحي، خاتمي پس از اين ديدار وعده پيگيري داد و در نهايت تعطيلي اين روز در دولت او به تصويب رسيد. در دوره محمود احمدينژاد نيز مواضع وحيد خراساني درباره عملكرد دولت، صريحتر و قابل رديابيتر در رسانهها بازتاب پيدا كرد. يكي از روشنترين نمونهها به ارديبهشت ۱۳۹۳ بازميگردد؛ زماني كه محمود واعظي، وزير ارتباطات دولت حسن روحاني، با او ديدار كرد. وحيدخراساني در اين ملاقات درباره وضعيت كشور پس از هشت سال دولتهاي نهم و دهم گفت: «مردم بايد شرايط را تحمل كنند و صبر كنيم تا خرابيهاي هشت سال گذشته جبران شود.» اين جمله در گزارشهاي منتشر شده از ديدار او با واعظي بازتاب يافت و به عنوان انتقادي از كارنامه دولت پيشين مورد توجه قرار گرفت. در ۳۰ بهمن ۱۳۹۳، در ديدار محمد نهاونديان، رييس دفتر رييسجمهور، با آيتالله وحيد خراساني، او درباره رييس دولت يازدهم گفت: «نيت دكتر روحاني براي خدمت به مردم ايران خير است.» اين اظهار نظر در حالي مطرح شد كه دولت روحاني در حال پيگيري برنامههاي اقتصادي و ديپلماتيك خود بود. در اول فروردين ۱۳۹۴ نيزآيت الله وحيد خراساني در تماس تلفني با رييسجمهور، ضمن تسليت درگذشت مادر او، براي سلامتي روحاني و موفقيت دولت در خدمترساني به مردم دعا كرد. دو سال بعد، در شهريور ۱۳۹۶، در ديدار محمود واعظي، رييس دفتر رييسجمهور، بار ديگر بر اين موضع تأكيد كرد و گفت: «بنده همواره براي موفقيت رييسجمهور و دولت دعا كرده و دعا خواهم كرد».
اما شايد يكي از مهمترين بخشهاي كارنامه سياسي وحيد خراساني، مواضع او در ارتباط با وضعيت زندانيان سياسي پس از انتخابات سال ۱۳۸۸ باشد. نقل شده است كه وحيد خراساني پس از اعتراضات انتخاباتي آن سال با شماري از خانوادههاي زندانيان سياسي ديدار كرد. همچنين در ديماه ۱۳۸۹، در جريان بحثها درباره اعتبار اعترافات زندانيان، از او نقل شد كه اعتراف و اقرار فردي كه در زندان به سر ميبرد، اعتبار ندارد و قاضي نميتواند صرفا بر مبناي چنين اعترافي حكم صادر كند.
در سال ۱۳۹۰ نيز اظهاراتي از او درباره نسبت حكومت و دين منتشر شد. در يكي از اين نقلقولها، وحيد خراساني تأكيد كرده بود كه حفظ نظام زماني اهميت دارد كه نظام در خدمت حفظ دين و منطبق با مباني اسلامي باشد. در عبارتي كه از او نقل شده، آمده است: «نظام بايد وسيلهاي باشد براي حفظ دين و نه من.»
اين مرجع تقليد، كه پدر همسر صادق لاريجاني رييس وقت قوه قضاييه نيز بود، در آن سالها بعضا مطالبي را در ارتباط با مسائل روز بيان كرد كه بازتابهاي خبري گستردهاي داشت. در اواسط ۱۳۸۹ خبري منتشر شد كه حكايت داشت قرار است در سريال تلويزيوني «مختارنامه» چهره «قمر بنيهاشم» به نمايش درآيد. در واكنش به اين خبر، حسين وحيد خراساني در ۱۲ آذر ۱۳۸۹ گفت: «شنيدهام كه ميخواهند قمر بنيهاشم را به نقش هنرپيشهها در آورند... خدا نكند چنين غلطي بكنند، آن وقت هر چه پيش آيد و هر چه ما بگوييم، معذوريم».
او مسوولان صدا و سيما را تهديد كرد كه «اگر چنين غلطي بكنند بدانند كه تاسوعاي امسال، غير از تاسوعاهاي هر سال است. در اثر اين صحبت غلط، بايد جوانهاي غيرتمند فاني در قمر بنيهاشم، روز تاسوعاي امسال، محشري برپا كنند». حضور نيافتن آيتالله خراساني در پاي صندوق راي نيز از مواردي است كه اين روزها در مرور زندگي وي در فضاي مجازي مورد توجه است. البته در سالهاي گذشته نيز بارها اين مساله تكرار ميشد. اين داستان آنچنان برجسته بود كه در سال ۱۳۹۳ معاون سياسي وقت استاندار قم گفته بود: «ايشان در طول هفته ديدارهاي زيادي را با وزرا و... دارند ولي هيچگاه نميخواهند از اين ديدارها هيچ خبر و فيلمي انعكاس داده شود... خبري نشدن اين قضيه (حضور در پاي صندوق راي) به آن معني نيست كه ايشان با راي دادن و اينگونه موارد مشكل دارند».
درگذشت آيتالله وحيد خراساني، پايان يك دوره طولاني از حضور يك مرجع در متن تحولات حوزه علميه قم است؛ دورهاي كه در آن، درس و بحث فقهي از سياست و جامعه جدا نماند، هرچند او همواره كوشيد فاصله خود را با رقابتهاي روزمره سياسي حفظ كند. مرور مواضعش نشان ميدهد كه نميتوان براي او يك شناسنامه سياسي ساده و يكدست نوشت. مواضع فقهي و سياسي آيتالله وحيد خراساني پيوندهايي با ديدگاههاي آيتالله علي سيستاني و آيتالله موسي شبيريزنجاني كه ۳۰ شهريورماه امسال فوت كرد، دارد. شايد همين فراز و فرودهاست كه بررسي زندگي او را از يك زندگينامه معمولي فراتر ميبرد: روايت مرجعي كه درك جايگاهش در حوزه و فهم ميراث او، به سنجش همزمان انديشه فقهي، مرجعيت و نسبتش با قدرت نياز دارد.