معنای مردانگی
روايتي كه نشان ميدهد هرگاه جامعه در تنگناي بحران، قحطي، استبداد يا جنگ قرار گرفته، زنان نه در حاشيه، بلكه در متن ميدان ايستادهاند. يكي از درخشانترين نمونههاي اين كنشگري تاريخي را ميتوان در «شورشها و جنبشهاي نان» در دوران مشروطه و دهههاي پس از آن (بهويژه در سالهاي قحطي ۱۲۹۶ و آذر ۱۳۲۱) مشاهده كرد. در روزگاري كه احتكار، سوءمديريت و فشارهاي اقتصادي، سفره خانوادهها را خالي كرده و ساختارهاي رسمي از تأمين ابتداييترين نياز مردم ناتوان بودند، اين زنان بودند كه در پيشاني اعتراضات مدني قرار گرفتند، در برابر استبداد و ناكارآمدي ايستادند و از حق حيات و معيشت جامعه دفاع كردند. آنها منتظر نماندند تا كسي به نيابت از آنها حقشان را بگيرد؛ بلكه با شجاعتي كمنظير، پيوند ميان «معيشت خانواده» و «عدالت سياسي» را به رخ قدرتمندان كشيدند.
اين نقشآفريني در ميدانهاي نبرد و بحرانهاي امنيتي نيز به شكلي ديگر تداوم يافته است. جنگ تنها در خط مقدم و در ميان دود و آتش خلاصه نميشود؛ جنگ در تكتك خانههايي جريان دارد كه همسر، پدر يا برادر در جبهه نبرد حضور دارند. در اين جبهه دوم، زن ايراني همزمان نقش مدير اقتصادي خانواده، تكيهگاه رواني فرزندان، پرستار مجروحان و نگهبان انسجام اجتماعي را ايفا ميكند. تحمل اضطرابِ بيپايان، مديريت زندگي در شرايط كمبود و بازسازي ويرانههاي روحي پس از جنگ، كاري است كه از عهده كمتر ساختار رسمي برميآيد. با اين حال، در روايتهاي رسمي پس از بحران، سهم زنان غالبا به «صبر و ايثار» تقليل داده ميشود و از «عامليت، مديريت و حق تصميمگيري» آنها سخن به ميان نميآيد.
از منظر فلسفه حقوق و حقوق بشر، ريشه اين تناقض در آن است كه بسياري از ساختارهاي حقوقي و عرفي ما، هنوز زن را «بهماهو انسان» (انسانِ مستقل و صاحب حقِ ذاتي) به رسميت نشناختهاند و حقوق او را نه بر پايه كرامت انساني، بلكه در نسبت با نقشهاي خانوادگي (همسر، مادر يا دختر بودن) تعريف ميكنند. اين در حالي است كه چنين برداشتي حتي با روح آموزههاي اصيل ديني نيز در تعارض است؛ چرا كه در مباني ديني و سيره علوي، «كرامت ذاتي انسان» (ولقدْ كرمْنا بنِي آدم) و ميزان تقوا و شايستگي، فارغ از جنسيت، مبناي ارزشگذاري و مسووليتپذيري معرفي شده و ظلم و تضييع حق هيچ انساني به بهانه حمايت از او پذيرفته نيست. هنگامي كه حقوق يك شهروند مشروط به نقشهاي جنسيتي او شود، تبعيض به سادگي در قالب «تكريم» بازتوليد ميشود؛ در حالي كه در نظامهاي حقوقي مبتني بر عدالت چه در انديشه حقوق بشر مدرن و چه در قرائتهاي عدالتمحور ديني، كرامت انساني مقدم بر جنسيت است و هيچ مصلحت عرفي نميتواند محروميت نيمي از جامعه از حقوق مدني، سياسي و اقتصادي را توجيه كند.
از منظر جامعهشناختي نيز، تداوم اين تضييقات حقوقي و عرفي در خانواده و جامعه ايراني، هزينههاي سنگيني به سرمايه اجتماعي وارد كرده است. زن ايراني امروز، با وجود سطح بالاي تحصيلات، حضور گسترده در عرصههاي علمي، هنري و اقتصادي و دوشادوش بودن در تأمين معاش خانواده، همچنان با موانع قانوني در حوزه حقوق خانواده، اشتغال، مشاركت سياسي و آزاديهاي فردي روبهروست. اين شكاف ميان «توانمندي و مشاركت واقعي زنان» با «محدوديتهاي قانوني و ساختاري» يكي از اصليترين كانونهاي تنش اجتماعي در ايران معاصر است. جامعهاي كه از توان زنان در سختترين بحرانها بهره ميبرد، اما در زمان تقسيم قدرت و حق، آنها را به حاشيه ميراند، در واقع موتور توسعه و پايداري خود را از كار مياندازد.
امروز، بازخواني جمله «مردانهترين كارهاي سرزمينم را به بانوان آن بسپاريد» نه يك شعار احساسي، بلكه يك ضرورت عقلاني و اخلاقي است. «مردانه» در اينجا به معناي صفتي مردسالارانه نيست، بلكه استعارهاي است از دشوارترين، حساسترين و سرنوشتسازترين مسووليتهاي اداره كشور، كارهايي كه نيازمند شجاعت، درايت، تابآوري و آيندهنگري است. زنان اين سرزمين بارها در طول تاريخ ثابت كردهاند كه در ميدان عمل، از عهده دشوارترين آزمونها برميآيند.
روز مرد زماني معناي حقيقي خود را مييابد كه مردان اين سرزمين، به جاي تكيه بر امتيازهاي ناعادلانه، در كنار زنان براي رفع تبعيضهاي حقوقي و ساختاري بايستند و درك كنند كه آزادي، كرامت و حق انتخاب زنان، نه تهديدي براي جايگاه مردان، بلكه شرط لازم براي ساختن جامعهاي انساني، آزاد و سرافراز براي همگان است.