مرگ سوگند صيادي، بار ديگر پرسشهاي جدي درباره خشونت خانگي، شكافهاي فرهنگي و مسووليت نهادهاي اجتماعي را پيش روي جامعه قرار داد. براي بررسي ابعاد اجتماعي اين جنايت، با شهيندخت خوارزمي، جامعهشناس و پژوهشگر به گفتوگو نشستم. او معتقد است مرگ سوگند را نميتوان صرفا يك جنايت فردي دانست؛ اين حادثه بازتاب بحراني عميقتر در فرهنگ جامعه، نپذيرفتن حق فرديت و تداوم مناسباتي است كه در آن آبرو و خواست ديگران گاه بر حق زندگي و انتخاب يك انسان سايه مياندازد. او همچنين از سكوت جامعه و ناكارآمدي نهادهاي حمايتي ميگويد. شرح اين گفتوگو را در ادامه بخوانيد.
آيا ميتوان مرگ سوگند صيادي را صرفا يك جنايت فردي دانست يا بايد آن را در بستر الگوهاي فرهنگي، اجتماعي و تربيتي خشونت در خانواده بررسي كرد؟
مرگ سوگند، نشانهاي است از تحولي كه در ژرفاي فرهنگ ايران جريان دارد، با پيامدهايي چند بعدي و درهمتنيده ايران، مانند جامعه جهاني وارد عصر بحران شده كه معلول شتاب تحولاتي است كه بنيانهاي فرهنگي و اجتماعي جامعه را در همه جا از جا كنده و با توجه به ذات اين تحولات و شتاب فزاينده آن نميتواند چيزي جايگزين آن شود. در واقع فرهنگ در وضعيت تعليق قرار گرفته است. موتور محرك آن نوآوريهاي علمي و تكنولوژيك است. در چنين وضعيتي آنچه بيش از هر چيز چالشبرانگيز است، ذات زمينلرزهاي است كه فرهنگ را به شدت زير و رو كرده. فرهنگ، بستري است كه در آن الگوهاي فكري و رفتاري شكل ميگيرد و هنجارها و ارزشها و معيارها جهت اين الگوها را تعيين ميكنند. در اين معنا، فرهنگ تعادل ميان دنياي درون انسان را با دنياي بيرون برقرار ميكند و به انسان كمك ميكند براي تحولات محيط پيراموني و سازگاري با آن راهحل كارساز بيابد. ولي فرهنگ به پايداري نياز دارد. بيثباتي بستري كه در آن قرار گرفته كاركرد تعادلبخش فرهنگ را به چالش ميكشد.
مهمترين ويژگي بحران جامعه معاصر اين است كه به دليل انقلاب ديجيتال و ورود تكنولوژيهاي نوظهور به همه ابعاد فردي و اجتماعي زندگي انسان، فرهنگ از نظر ساختاري و كاركردي خود دچار بحران شده است. ساز وكارها و عناصري كه تا پيش از انقلاب ديجيتال، تعادلبخش و جهتدهنده و حافظ نظم اجتماعي موجود بودهاند، مانند ارزشها و هنجارها و الگوهاي متعارف، توسط قشرهايي از جامعه از جمله، دو نسل زد و آلفا پذيرفتني نبوده و به چالش كشيده شدهاند. اين در حالي است كه چيزي جايگزين آنها نشده كه مورد پذيرش عامه مردم باشد. در نتيجه فرهنگ كه بايد نقش قطبنما را ايفا كند، خود در وضعيت معلق قرار گرفته. پديده شكاف و گسست ميان نسلي كه مدام عميقتر ميشود، معلول چنين وضعيتي است. شماري از پدران و مادران متعلق به نسل قديمتر، حافظ نظم موجودند. در حالي كه فرزندانشان خواهان فروپاشي اين نظم و برقراري نظمي جديدند. همين نگاه متضاد به عناصر كانوني فرهنگ، آنان را در برابر يكديگر قرار داده است.
واقعيت بسيار مهم ديگري كه نبايد از نظر دور داشت اين است كه جامعه ايران در فرآيند توسعه خود نتوانسته فرديت و فردباوري را به عنوان يك ارزش بپذيرد و آن را اشاعه بدهد. در بخشهاي مهمي از جامعه فرد در جمع تعريف ميشود و هويت او در چارچوب هويت خانوادگي و حتي عشيرهاي و جمعهاي ديگري چون جامعه محلي و خويشاوندان و گروههاي وابسته تعريف ميشود. عنصر مهم چنين هويتي «آبرو» است. حفظ آبرو صليبي است كه افراد جامعه سنتي ايران بر دوش دارند. معناي ساده آن، زندگي طبق انتظار و خواسته ديگران است. آزادي، چه رسد به آزادي اصيل آنگونه كه هايدگر ميگويد معنايي ندارد. فرد در دام ديگران گرفتار آمده است. نه تنها حقي براي انتخاب الگوي رفتار و سبك زندگي خود ندارد، بلكه موظف است براي حفظ آبروي ديگراني كه به آنها وابسته است، طبق هنجارهاي اجتماعي مورد پذيرش اين «ديگران» رفتار كند. اگر چنين نكند، مجازات ميشود، از بياعتنايي و حذف امتيازها تا ضرب و شتم و حتي قتل.
بدينترتيب بايد اين واقعيت را پذيرفت كه مرگ سوگند يك رويداد منفرد نيست. بازتابي است از فرهنگي كه حافظانش براي حفظ آن تا پاي جان ديگري ميايستند، حتي اگر اين ديگري فرزندش باشد.
در يك كلام، فرهنگ ايران تا رسيدن به مرحلهاي كه اصالت فرد را بپذيرد و براي حقوق فرد احترام قائل شود، هنوز گامهاي زيادي را بايد طي كند. حضور جامعه مدني فعال در زمينه حقوق زنان و كودكان و نيز وجود قوانيني، حامي حقوق اين دو گروه كه قربانيان اصلي بحران فرهنگياند، اميدبخش است و نيز زنان و جواناني كه سخت ميكوشند از حقوق فردي خود دفاع كنند.
بايد به واقعيت اجتماعي مهم ديگري درباره جامعه ايران توجه كرد. اين جامعه يكدست و همگن نيست. بافتي موزاييكي دارد. موزاييكهايي در كنار هم چيده شده از قشرهاي سنتي و مدرن و پسامدرن. حتي بخشهايي از جمعيت كه در روستاهاي محروم هرمزگان و سيستان و بلوچستان و خراسان جنوبي من ديدهام، فرهنگي دارند متفاوت با قشرهاي سنتي جامعه شهري. اين گوناگوني بافت جامعه و فرهنگ ايران را نبايد ناديده گرفت. واقعيت ديگر، طبق مشاهدات من اين است كه در همين روستاها كودكاني زندگي ميكنند كه به دليل دسترسي به اينترنت و هوش مصنوعي از نظر فهم و دانش و شعور در سطحي بمراتب بالاتر از كودكاني هستند كه در بهترين مدارس تهران درس ميخوانند. شكاف ميان نسلي در چنين روستاهايي داستاني دیگر دارد.
سرانجام بايد بر اين نكته تأكيد كنم كه تحول فرهنگي با منازعه و تنش و تقابل به ويژه ميان نسل حافظ وضع موجود و نسل خواهان تغيير به سرانجام نخواهد رسيد. به خردي نياز دارد كه هر دو طرف بايد آن را بياموزند.
پس «سوگند» قرباني چنين بحراني شده است. پدري كه نميتواند بپذيرد كه دخترش حق دارد با كسي كه دوست دارد معاشرت كند و به خاطر حفظ آبرويش دست به قتل او ميزند و دختري كه نه آشكارا بلكه پنهاني با اين فرد ارتباط خود را حفظ ميكند. نكته مهم اين ماجرا، وحشت سوگند از فاش شدن رازش بود و اين دختر ۱۵ يا ۱۶ ساله از چنان قدرتي برخوردار نبود كه بتواند در برابر پدرش بايستد. جامعه پيرامون او چنين حقي را به او نميداد. حتي مدير مدرسه حاضر نشد لحظهاي با او همدلي كند. مديري كه بايد فهمي عميق نسبت به رويدادهاي اجتماعي و فرهنگي ميداشت.
خشونتهاي پدر سابقه داشته است، به نظر شما علت چنين خشونتهايي چيست؟
گزارش خشونتهاي پدر در خانه و زندگي در خانهاي به دور از مادر و در كنار زنپدر نيز از عوامل مهمي است كه جا دارد به آن پرداخته شود. آنچه از گزارشهاي ناقص برداشت ميشود، نبود فضاي گفتوگو ميان پدر و سوگند است. فرهنگ حاكم بر اين خانواده نيز جدا از آنچه درباره فرهنگ جامعه ايران بيان شد، نياز به تحليل دارد.
چه عواملي باعث ميشود خشونت عليه كودكان در محيط خانواده پنهان بماند و حتي اطرافيان، با وجود مشاهده نشانههاي خطر، براي مداخله اقدام نكنند؟
اين حادثه شايد نشانهاي از آن باشد كه رابطه دختر با پسر قبل از ازدواج، پذيرفتني نيست. اما، به نظر ميرسد موضوع مهمتر، سكوت ديگران در برابر رفتارهاي خشونتآميز پدر با سوگند باشد. ترس شايد عامل مهمي باشد و شايد در فرهنگي كه اين خانواده در آن حضور داشته، مانند بسياري از نقاط ديگر، پدر خود را مالك دختر ميداند و هر گونه اقدامي از جانب ديگران براي حمايت از سوگند را تعرض به حريم مالكيتش تلقي ميكند.
شايد بتوان به اين پرسش از ديدگاهي ديگر نيز پاسخ داد. مردم ايران چند دهه است كه در بحران زندگي ميكنند و در سالهاي اخير سايه شوم جنگ و نبود روزنهاي روشن به سوي آيندهاي بهتر، همه را خسته و درمانده كرده. مردم وقتي تمام لحظههاي زندگيشان به دغدغه تأمين معاش ميگذرد، چگونه ميتوانند بار مشكلات ديگري را بر دوش بكشند؟ البته اين پاسخي سادهانديشانه است. چون انسانيت حتي در شديدترين بحران، چون گوهري در مرداب ميدرخشد. چرا در چنين حادثهاي به جز واكنش همكلاسان سوگند، رفتاري انساني براي پيشگيري از چنين حادثه ناگواري نميبينيم؟ چرا مدير و معلمان مدرسه نتوانستند وجود بحران را جدي بگيرند و مانع مرگ سوگند شوند؟ چرا نظام آموزشي ما تا به اين درجه از نظر اخلاقي و انساني سقوط كرده و از فلسفه وجودياش كه پرورش كودكان و نوجوانان بر مبناي عقلانيت و اخلاق و انسانيت است دور شده؟ در جامعهاي كه نظام حكمرانياش بر مبناي اصول دين اسلام است چنين فاجعهاي چه توجيهي دارد؟ من شاهد سقوط اخلاق و انسانيت در جامعه ايران هستم و آن را تهديدي جدي براي آينده اين سرزمين ميبينم. تهديدي جديتر از نابودي زيرساختهاي فيزيكي در اثر بمبارانهاي دو حكمران مجنون امريكا و اسراييل. ويرانههاي جنگ را به سرعت ميتوان بازسازي كرد. ولي ويرانههاي فرهنگي را چگونه ميتوان بازآفريد؟ آن هم فرهنگ كشوري كه چند هزار سال است كه در خزانه معرفتش از زرتشت به اين سو انديشههاي نابي خلق و ثبت شده، در ستايش اخلاق و انسانيت.
نظام حمايت اجتماعي و نهادهاي مسوول تا چه اندازه توانايي شناسايي خانوادههاي پرخطر و پيشگيري از وقوع چنين جناياتي را دارند؟
منظورتان از نظام حمايت اجتماعي و نهادهاي مسول چيست؟ نظام به معناي شبكهاي است يكپارچه و هماهنگ و در تعامل پيوسته، از سازمانهاي دولتي و حاكميتي كه مسووليت قانوني، اجرايي و نظارتي براي پيشگيري از خشونت خانگي و حمايت از قربانيان آن دارند و نهادهاي مدني بينالمللي و داخلي كه وظيفه اصليشان شناخت و پيشگيري آسيبهاي اجتماعي به ويژه خشونت خانگي است كه اغلب از جانب مردان خانواده نسبت به همسر و دختر اعمال ميشود. منظورم از شبكه، گرهگاههايي است كه هريك در اين زمينه توانمندي خاصي دارند و بهطور همافزايانه با هم همكاري ميكنند. و از سيستمها و فرآيندها و سازوكارهاي كارآمد مديريتي براي شناسايي به موقع اين خانوادهها و پيشگيري از بروز فاجعه برخوردار باشند. آيا نظامي در اين معنا در ايران وجود دارد؟ نميدانم. ولي ميدانم كه سازمانهاي بينالمللي از جمله يونيسف، سازمان ملل متحد براي زنان (UN Women) صندوق جمعيت سازمان ملل (UNFPA) و سازمان جهاني بهداشت در زمينه پيشگيري از خشونت و سلامت در اغلب كشورها فعال هستند. در ايران نيز نهادهاي مدني با آنان د ر ارتباطند.
در ايران، تا آنجا كه من ميدانم، نهادها و سازمانهاي زير در اين باره فعالاند: سازمان بهزيستي كشور، در زمينه حمايت از زنان و كودكان در معرض خشونت فعاليت ميكند. اورژانس اجتماعي از طريق خط تلفني ۱۲۳ كه دارد، براي تماس فرد مورد خشونت فورا مداخله كرده و آن فرد را به مراكز حمايتي ارجاع ميدهد. معاونت امور زنان و خانواده رياستجمهوري عهدهدار سياستگذاري و پيگيري مسائل زنان و خانواده است. وزارت تعاون، كار و رفاه اجتماعي براي حمايت اجتماعي كه اغلب بر اشتغال و درآمدزايي و محروميتزدايي و مقابله با آسيبهاي اجتماعي متمركز است، قوه قضاييه، متولي رسيدگي قضايي و حمايت قانوني است و دفاتري براي حمايت از زنان و كودكان دارد و نيروي انتظامي در موارد تهديد و ضرب و جرح و خطر، فوري وارد عمل ميشود.وزارت بهداشت، موارد كودكآزاري را ثبت كرده و خدمات درماني و روانشناختي ارائه ميدهد. وزارت آموزش و پرورش نيز ماموريتش شناسايي كودكآزاري و حمايت از دانشآموزان و ارائه خدمات مشاورهاي است. شهرداريها نيز براي حمايت از افراد آسيبپذير خدماتي ارائه ميدهند. مهمترين خطوط تماس حمايتي مهم عبارتند از: خط ۱۲۳، اورژانس اجتماعي؛۱۴۸۰، صداي مشاور؛ خط مشاوره دانشآموزي ۱۵۷۰.
در بخش جامعه مدني سازمانهاي مردمنهادي (سمنها) هستند كه سالهاست در زمينه كودكآزاري و حمايت از حقوق كودك و آگاهي دادن به مردم و دولتها فعالند. از جمله، انجمن حمايت از حقوق كودكان، سازمان دفاع از قربانيان خشونت، موسسه خيريه آتنا، بنياد اميد مهر، موسسه مهر و ماه، انجمن حمايت از زنان و كودكان پناهنده و دو كارزار منع خشونت خانگي و خشونت بس و بسياري ديگر.
پس در ايران سازمان و نهاد كم نداريم. با وجود اينها چرا بايد سوگند قرباني خشونت مرگبار شود؟ شايد بتوان به دو ضعف عمده عملكرد اين مجموعه اشاره كرد:
اول، اين سازمانها و نهادها در قالب يك شبكه با هم همكاري و حتي ارتباط ندارند. هر يك بخشي از كار را بر عهده دارد و به دليل نبود رويكرد سيستمي، چه بسا همپوشاني داشته باشند. شك دارم كه از چنين وضعيتي بتوان انتظار همافزايي و اثربخشي داشت. شايد حتي از وجود هم بياطلاع باشند.
و اما، ضعف مهمتر، مردم و قربانيان بالقوه خشونت خانگي از وجودشان بياطلاعند. اگر سوگند از خطوط تماسي كه برشمردم اطلاع ميداشت و نيز ميدانست كه آنچه در خانه توسط پدر بر او ميگذرد، جرم است و هستند سازمانها و نهادهايي كه از او حمايت ميكنند، و حتي پدرش ميدانست كه در جامعه امروز ايران، سازمانهايي وجود دارند كه از سوگند حمايت كرده و رفتار او با دخترش مجازات سنگيني دارد، چنين فاجعهاي رخ ميداد؟ پدر سوگند مانند بسياري از پدران شبيه خودش در عصر ماقبل قانون زندگي ميكنند. در عصري كه اراده پدر به دليل برخورداري از حمايت اجتماعي جامعه محلي، به مثابه قانون است. اين عصر رو به پايان گرفته. حتي در بستهترين جوامع.
صدا و سيما در زمينه اطلاعرساني و آگاهسازي موثر به ويژه براي مخاطباني مانند سوگند و پدرش درباره چنين موضوعهايي چه كرده است؟ آموزش و پرورش به ويژه در مناطقي كه به دليل شرايط فرهنگي و اجتماعي خاص، آمار خشونت خانگي بالاتر است، براي آگاه ساختن دانشآموزان نسبت به حقوق خود چه كرده و چه ميكند؟ صدا و سيما و آموزش و پرورش هر دو فرهنگساز و به يك معنا انسان سازند. اين دو براي خشكاندن ريشههاي خشونت خانگي فرصتهاي درخشاني در اختيار دارند و نيز براي كمك به ايجاد فرهنگي كه در آن هيچ كس به خود اجازه ندهد تماشاگر ظلم و خشونت باشد و به جاي اطلاعرساني به مراجع قضايي و پليس و دست كم سازمانهاي حمايتي، سكوت كند و جان كودكي را اينچنين به خطر اندازد. پرسش مهم اين است كه اين دو نهاد كه با بودجه ملي تغذيه ميشوند، چه فرهنگي را ترويج ميكنند؟ فرهنگ خشونتپرور؟ و توجيه خشونت با انواع استدلالها؟ يا فرهنگي انسانساز و اخلاقبنيان و متعلق به آينده كه در آن حق هيچ انساني به خاطر ظلم و بيعدالتي پايمال نشود.