سوگند؛ دختري كه بايد صداي خاموشش را ميشنيديم
محمدباقر حبيب زاده
وقتي خانه پناهگاه نيست و مدرسه صداي ترس را نميشنود؛ جامعه در برابر امنيت نوجوانان چه مسووليتي دارد؟ بعضي خبرها را نميتوان مانند ساير خبرها خواند، از كنارشان گذشت و به صفحه بعد روزنامه رفت. بعضي نامها، حتي پس از پايان تيترها، در ذهن آدم باقي ميمانند؛ نه فقط به دليل تلخي يك اتفاق، بلكه به خاطر پرسشهايي كه با خود به همراه ميآورند. سوگند صيادي يكي از همين نامهاست؛ دختري نوجوان كه مرگ او، پيش از آنكه يك پرونده قضايي باشد، به مسالهاي عميق در وجدان اجتماعي ما تبديل شده است. سوگند تنها 3 روز با 17سالگي فاصله داشت؛ سني كه براي بسياري از نوجوانان، آغاز روياپردازيهاي بزرگ، ساختن آينده و كشف جهان است. اما براي او، فرصت رسيدن به اين روزها از دست رفت. اكنون جامعه با پروندهاي روبهروست كه ابعاد آن بايد در مسير تحقيقات قضايي روشن شود. بازداشت پدر و مدير مدرسه، اتهامات مطرحشده و روايتهاي متفاوت درباره ساعات پاياني زندگي اين دانشآموز، همگي نشان ميدهند كه هنوز براي قضاوت قطعي زود است. اما براي طرح پرسشهاي جدي اجتماعي، نبايد منتظر پايان همه تحقيقات ماند. ساله فقط اين نيست كه در آخرين ساعات زندگي سوگند چه اتفاقي افتاده؛ مساله اين است كه پيش از آن، چه اتفاقاتي در زندگي او جريان داشته كه امروز بايد درباره آنها سوال كنيم؟ در روايتهاي منتشرشده از اين پرونده آمده است كه سوگند از واكنش پدرش بيم داشته و خواسته بوده موضوعي از زندگي شخصياش با او در ميان گذاشته نشود. اين روايت هنوز نيازمند بررسي و تأييد قضايي است، اما حتي طرح چنين ادعايي، يك پرسش اساسي را پيش روي نظام آموزشي قرار ميدهد: اگر دانشآموزي در مدرسه از ترس آسيب ديدن در خانه سخن بگويد، مدرسه دقيقا چه وظيفهاي دارد؟ مدرسه فقط ساختمان، كلاس، تخته و امتحان نيست. مدرسه بايد يكي از امنترين نقاط زندگي يك نوجوان باشد؛ جايي كه دانشآموز بتواند بدون ترس حرف بزند، از مشكلاتش بگويد و مطمئن باشد كه شنيده ميشود. اگر نوجواني به دفتر مدير مراجعه ميكند و از ترس خود ميگويد، نخستين واكنش نبايد صرفا يك تصميم اداري يا اطلاعرساني شتابزده باشد. بايد خطر احتمالي ارزيابي شود، شرايط خانوادگي با دقت بررسي شود و در صورت وجود نشانههاي تهديد، مسيرهاي قانوني حمايت از كودك و نوجوان فعال شوند. البته اين سخن به معناي صدور حكم درباره مدير مدرسه يا پيشداوري درباره عملكرد اشخاص در اين پرونده نيست. مسووليتها بايد بر اساس اسناد، شواهد و رأي مرجع صالح مشخص شوند. اما آموزشوپرورش نميتواند پرسش عمومي درباره سازوكارهاي حفاظت از دانشآموزان را به نتيجه يك پرونده محدود كند. حتي اگر در نهايت قصور فردي اثبات نشود، باز هم بايد بررسي كنيم كه آيا نظام حمايتي مدارس به اندازه كافي روشن، سريع و قابل اعتماد هست يا خير؟ از سوي ديگر، بايد درباره مفهوم خانواده نيز صادقانه گفتوگو كنيم. خانواده قرار است نخستين پناهگاه انسان باشد؛ جايي كه فرزند بتواند در آن اشتباه كند، تجربه بيندوزد، سوال بپرسد و حتي با والدين خود اختلاف نظر داشته باشد، بيآنكه امنيت و كرامتش را از دست بدهد. پدر و مادر بودن، به معناي مالكيت بر آينده، انتخابها و تمام جزييات زندگي فرزند نيست. فرزند، انساني مستقل با شخصيت، احساسات، حق شنيدهشدن و حق برخورداري از امنيت است. نسل نوجوان امروز را نميتوان با نسخههاي ديروز شناخت. جهان ارتباطات، سرعت تغييرات اجتماعي، دسترسي به اطلاعات و شكلگيري هويت فردي، تجربه زيسته نوجوانان را دگرگون كرده است. اين تغيير به معناي بينيازي آنان از راهنمايي والدين نيست؛ اتفاقا نوجوان بيش از هر زمان ديگري به همراهي بزرگترها نياز دارد، اما همراهي با كنترل بيحدومرز تفاوت دارد. گفتوگو با تحكم يكي نيست و تربيت با ترساندن به دست نميآيد. گاهي بزرگترين فاصله ميان والدين و فرزندان، فاصله سني نيست؛ فاصله در شيوه شنيدن يكديگر است. نوجواني كه احساس كند براي بيان حقيقت بايد از قضاوت، تحقير يا مجازات بترسد، ممكن است به سكوت پناه ببرد. سكوتي كه هميشه نشانه رضايت نيست؛ گاهي نشانه نااميدي از شنيدهشدن است. در اين ميان، جايگاه مشاوران مدارس و نظام حمايت رواني و اجتماعي از دانشآموزان نيز بايد جديتر از گذشته ديده شود. مشاور نبايد صرفا عنواني در چارت سازماني مدرسه يا فردي براي حل مشكلات درسي باشد. او بايد آموزشديده، در دسترس، مورد اعتماد و برخوردار از سازوكار روشن براي ارجاع موارد پرخطر باشد. دانشآموز بايد بداند اگر از خشونت، تهديد يا ناامني سخن بگويد، حرفش در راهروهاي مدرسه گم نخواهد شد. قانون حمايت از اطفال و نوجوانان نيز ظرفيتها و تكاليفي براي شناسايي و حمايت از افراد در معرض خطر پيشبيني كرده است. پرسش اينجاست كه اين ظرفيتها تا چه اندازه در زندگي روزمره دانشآموزان حضور دارند؟ چند مدير مدرسه دقيقا ميدانند در مواجهه با يك دانشآموز در معرض خطر چه مراحلي را بايد طي كنند؟ چند مدرسه مسير امن و محرمانهاي براي گزارش نگرانيهاي دانشآموزان دارند؟ و آيا خانوادهها از حقوق فرزندان خود و حدود مسووليتهايشان آگاهي كافي دارند؟ اگر قرار باشد از مرگ سوگند فقط چند روز در فضاي مجازي بنويسيم، چند تصوير بازنشر كنيم و سپس به موضوعات روزمره بازگرديم، در حقيقت از كنار مهمترين بخش اين ماجرا عبور كردهايم. سوگند نبايد به يك موج خبري كوتاهمدت تبديل شود. نام او بايد بهانهاي براي بازنگري در سياستهاي حمايت از نوجوانان، آموزش مهارتهاي فرزندپروري، تقويت مشاوره مدارس و جدي گرفتن گزارشهاي مربوط به خشونت خانگي باشد. از دستگاه قضايي انتظار ميرود با استقلال، دقت و شفافيت، همه ابعاد اين پرونده را بررسي كند و نتايج را در چارچوب قانون به اطلاع افكار عمومي برساند. از آموزشوپرورش انتظار ميرود علاوه بر همكاري كامل با تحقيقات، سازوكارهاي حمايتي مدارس را بازبيني كند. از نهادهاي اجتماعي و حمايتي نيز انتظار ميرود براي پيشگيري از خشونت عليه كودكان و نوجوانان، حضوري موثرتر و دسترسپذيرتر داشته باشند. اما يك مطالبه مهمتر نيز وجود دارد: بايد صداي نوجوانان را پيش از آنكه به خبر تبديل شوند، بشنويم. نبايد منتظر حادثه بمانيم تا بفهميم در يك خانه، مدرسه يا محله چه ميگذرد. امنيت نوجوانان نبايد وابسته به شانس آنان در پيدا كردن يك بزرگسال شنوا باشد؛ اين امنيت بايد حق تضمينشده آنان باشد. من از نسلي مينويسم كه بارها خواسته است به جاي آنكه صرفا دربارهاش تصميم گرفته شود، در گفتوگوها حضور داشته باشد؛ نسلي كه گاهي بيش از نصيحت، به شنيدهشدن و بيش از قضاوت، به درك شدن نياز دارد. اين مطالبه نه تقابل با خانواده است و نه بياعتمادي به مدرسه؛ دفاع از مسووليت مشترك همه ما در برابر آيندهاي است كه بدون امنيت و كرامت نوجوانان ساخته نخواهد شد. پرونده سوگند بايد به حقيقت برسد و هركس كه مسووليتي در اين حادثه داشته، در چارچوب قانون پاسخگو باشد. اما حتي پس از روشن شدن حقيقت قضايي، مسووليت اجتماعي ما پايان نمييابد. شايد مهمترين پرسشي كه بايد از خودمان بپرسيم اين نباشد كه چرا سوگند ديگر ميان ما نيست؛ بلكه اين باشد كه چند نوجوان ديگر در اطراف ما هستند كه حرفهايي براي گفتن دارند، اما هنوز كسي فرصت شنيدنشان را پيد ا نكرده است؟گاهي پيش از آنكه صداي يك نوجوان براي هميشه خاموش شود، بايد ياد بگيريم سكوتش را بشنويم.