درباره مسووليت مدرسه درقبال امنيت دانشآموزان
سوگندي كه مدرسه به آن وفادار نماند
علي خورسند جلالي
مدرسه در ذهن بسياري از ما جايي است كه قرار است كودكي و نوجواني را در امنيت سپري كنيم؛ جايي ميان خانه و جامعه كه بزرگسالان آن، علاوه بر آموزش، مسووليت مراقبت از دانشآموزان را نيز برعهده دارند، اما اگر خانه براي يك دانشآموز محل ترس باشد، مدرسه تا كجا ميتواند پناه او باشد؟ مرگ سوگند صيادي، اين پرسشها را دوباره به ميان آورده است. هنوز ابعاد مختلف مرگ او در دست بررسي است و روايتهاي منتشر شده درباره ساعات پاياني زندگياش بايد در فرآيند قضايي راستيآزمايي شوند. با اين حال، در روايت دوستان سوگند، نكتهاي وجود دارد كه نميتوان به آساني از كنار آن گذشت: گفته ميشود او پيش از وقوع حادثه از واكنش خشونتآميز پدرش ابراز نگراني كرده بود. اگر اين روايت در تحقيقات تاييد شود، پرسش مهمي
پيش روي نظام آموزشي قرار ميگيرد: هشدار يك دانشآموز درباره امنيت جاني خود، در مدرسه چه سرنوشتي پيدا ميكند؟ ما معمولا مدرسه را با كلاس، امتحان، نمره و انضباط ميشناسيم و نقش مشاور مدرسه گاهي به حاشيه رانده ميشود؛ كسي كه دانشآموزان عمدتا براي انتخاب رشته، مسائل تحصيلي يا مشكلات رفتاري به او مراجعه ميكنند. درحالي كه بخش مهمي از مسائل نوجوانان، اساسا در محدوده درس و امتحان نميگنجد. اختلافات خانوادگي، خشونت خانگي، فشارهاي رواني، روابط عاطفي و بحرانهاي هويتي مسائلي هستند كه ممكن است زندگي تحصيلي و حتي امنيت جاني يك دانشآموز را تحتتاثير قرار بدهند. اينجاست كه نبود مشاور، يا حضور كماثر او در مدرسه، معناي جديتري پيدا ميكند. مشاور مدرسه نبايد صرفا نيرويي براي تكميل چارت سازماني يا برگزاري چند جلسه عمومي باشد. او ميتواند نخستين فرد متخصصي باشد كه نشانههاي يك بحران را تشخيص ميدهد؛ كسي كه نوجوان بدون ترس از قضاوت شدن، تنبيه شدن يا افشاي بيضابطه مسائل خصوصياش، بتواند با او صحبت كند. مدرسه و خصوصا مشاور قرار نيست درباره اعضاي خانواده حكم صادر كند يا جاي نهادهاي قانوني تصميم بگيرد، اما بايد در مواجهه با نشانههاي خشونت خانگي نقشه راه موثر و بازدارنده داشته باشد. آيا ابتدا بايد با دانشآموز گفتوگو شود؟ چه زماني بايد به اورژانس اجتماعي يا بهزيستي ارجاع داد؟ اگر احتمال آسيب فوري وجود داشته باشد، چه نهادي مسوول تامين امنيت اوست؟ و چه كسي تا اطمينان از رفع خطر، پيگيري پرونده را ادامه ميدهد؟
اين پرسشها نشان ميدهد كه حمايت از دانشآموزان در معرض خطر، يك مسووليت برنامهريزي شده و دقيق است.
در كنار اين مسائل، نبايد فراموش كرد كه نوجوان امروز بيش از هر زمان ديگري با مسائل پيچيدهاي در زندگي شخصي و اجتماعي خود مواجه است. فاصله نسلي ميان دانشآموزان و مديران و معلمان، تغيير الگوهاي ارتباطي و گسترش شبكههاي اجتماعي، گاهي باعث ميشود بزرگسالان نشانههاي نگراني نوجوانان را به حساب هيجانهاي گذرا يا رفتارهاي خارج از عرف بگذارند. اما همه رفتارهاي نوجوانانه را نميتوان با برچسبهايي مانند سركشي، بيانضباطي يا اقتضائات سن توضيح داد. گاهي پشت رفتاري كه از نگاه بزرگسالان نامتعارف است، مسالهاي جديتر پنهان شده است. شايد لازم باشد آموزش و پرورش از خود بپرسد در مدرسهاي كه مشاور ندارد يا مشاور آن امكان پيگيري موثر مشكلات دانشآموزان را ندارد، يك نوجوان گرفتار بحران بايد به چه كسي مراجعه كند؟ آيا مدير مدرسه براي مواجهه با احتمال خشونت خانگي آموزش ديده است؟ آيا معلمان ميدانند چه نشانههايي را بايد جدي بگيرند؟ آيا دانشآموزان از مسيرهاي امن و محرمانه درخواست كمك اطلاع دارند؟ سوگند صيادي اكنون به موضوع يك پرونده قضايي و جنايي تبديل شده؛ پروندهاي كه بايد تمام ابعاد آن روشن شود و مسووليت افراد درگير براساس شواهد و يافتههاي قضايي مشخص شود، اما مسالهاي كه از اين پرونده فراتر ميرود، مسووليت نهادي است كه هر روز ميليونها نوجوان را در محيط خود ميپذيرد و درباره آينده آنان تصميم ميگيرد. مدرسه پيش از آنكه محل آموزش الفبا و فرمول باشد، بايد جايي باشد كه دانشآموز بتواند در آن از ترسهايش حرف بزند. اگر نوجواني در خانه احساس امنيت نميكند، دستكم بايد بداند در مدرسه كسي هست كه حرفش را ميشنود، خطر را جدي ميگيرد و براي كمك به او مسير مشخصي ميشناسد. شايد معناي سوگند مدرسه همين باشد؛ تعهدي نانوشته به مراقبت از دانشآموزاني كه گاهي هيچ پناه ديگري ندارند.