بيستوچهارم آبانماه، سالروز ارتحال علامه سيدمحمدحسين طباطبايي، فرصتي براي بازخواني جايگاه يكي از برجستهترين متفكران تاريخ معاصر ايران و جهان اسلام است؛ فيلسوفي كه تاثير انديشه و فعاليت علمي او را نميتوان صرفا در تاليف آثاري چون «اصول فلسفه و روش رئاليسم»، «بدايه الحكمه»، «نهايه الحكمه» و «تفسير الميزان» يا سالها تدريس در حوزه علميه قم خلاصه كرد. علامه طباطبايي در دورهاي كه فلسفه اسلامي با چالشهاي معرفتي تازه، گسترش انديشههاي مادي و ماركسيستي و دگرگونيهاي فكري و فرهنگي جامعه ايران مواجه بود، كوشيد با بازخواني انتقادي ميراث فلسفي اسلامي و طرح مسائل جديد، افق تازهاي پيش روي تفكر فلسفي بگشايد.اهميت علامه تنها در نوآوريهاي نظري و تاليفات فلسفي ايشان نيست، بلكه بايد نقش او را در تحول نظام آموزش فلسفه، تربيت نسلي از متفكران و فيلسوفان، ايجاد زمينه گفتوگوي فلسفه اسلامي با انديشه غربي و پيوند دادن مباحث فلسفي با مسائل اجتماعي و انساني نيز بررسي كرد. از اين منظر، علامه طباطبايي را ميتوان يكي از مهمترين معماران تجديد حيات فلسفي در ايران معاصر دانست؛ شخصيتي كه ضمن وفاداري به سنت حكمت اسلامي، از مواجهه انتقادي با مسائل و پرسشهاي زمانه خود غافل نماند.براي بررسي ابعاد مختلف انديشه و ميراث علمي علامه طباطبايي، با دكتر محمد فنايياشكوري، استاد و پژوهشگر فلسفه اسلامي به گفتوگو نشستيم. در اين گفتوگو، ضمن بررسي وضعيت فلسفه در حوزه علميه قم پيش از ورود علامه، به نوآوريهاي ايشان در حكمت متعاليه، تحول آموزش فلسفه، مباني معرفتشناختي «اصول فلسفه و روش رئاليسم»، نظريه ادراكات اعتباري، نسبت فلسفه و عرفان و تفسير قرآن، جايگاه مباحث اجتماعي در «الميزان» و اهميت گفتوگوهاي علامه با هانري كربن پرداختهايم. همچنين درباره نقش شاگردان علامه در گسترش فلسفه اسلامي و مهمترين ضرورتهاي پيش روي ادامهدهندگان مكتب فكري ايشان پرسيدهايم.
وقتي از فلسفه معاصر ايران سخن ميگوييم، نام علامه طباطبايي در صدر چهرههاي تاثيرگذار قرار ميگيرد. با اين حال، در معرفي ايشان معمولا به فهرستي از آثار يا سابقه تدريس در حوزه علميه قم بسنده ميشود. شما در پژوهشهايتان از تعبير «معمار تجديد حيات فلسفي» براي توصيف جايگاه علامه استفاده ميكنيد. چرا براي فهم اهميت تاريخي ايشان بايد از اين توصيفهاي محدود فراتر رفت؟
اگر نقش علامه را صرفا به تاليف چند كتاب يا برگزاري كلاسهاي درس در قم محدود كنيم، حق مطلب را درباره جايگاه تاريخي ايشان ادا نكردهايم. اهميت علامه در اين است كه بهطور همزمان در چند جبهه و ساحت مختلف دست به تحول زدند؛ تحولي كه در چهار قرن پس از ملاصدرا نمونهاي كمنظير داشت.ايشان هم در مباني و مسائل فلسفي نوآوري داشتند، هم زبان و روش فلسفهورزي را متحول كردند، هم در نوسازي نظام آموزشي حوزه نقش داشتند، هم نسلي از متفكران را تربيت كردند و هم فلسفه را به گفتوگو با انديشههاي جديد غربي، تفسير قرآن، عرفان و مسائل اجتماعي كشاندند.از اينرو، معتقدم بايد ميان سه جنبه از تاثيرگذاري علامه تفكيك قائل شويم: نخست، تاثير مستقيم ايشان از طريق آثار، نظريهها و ديدگاههاي فلسفي خودشان؛ دوم، تاثير غيرمستقيم از طريق شبكه شاگردان و نهادهاي حوزوي و دانشگاهي و سوم، تاثير تاريخي و فرهنگي ايشان در ايجاد فضايي تازه براي عقلانيت فلسفي در ايران معاصر.
به سال ۱۳۲۵ شمسي بازگرديم؛ مقطعي كه علامه پس از سالها تحصيل در نجف و اقامت در تبريز وارد قم شدند. فضاي فكري حوزه علميه و جامعه ايران در آن سالها چگونه بود؟ آيا پيش از ورود ايشان، فلسفه در قم حضور نداشت يا وجه تمايز فعاليت علامه در جاي ديگري بود؟
خير!، به هيچوجه چنين نبود كه فلسفه در ايران يا قم بهطور مطلق تعطيل شده باشد. پيش از علامه، بزرگاني مانند آيتالله ميرزا عليآقا شيرازي در اصفهان، ميرزا مهدي آشتياني در تهران و مرحوم شاهآبادي و امام خميني(ره) در قم، سنت فلسفي و عرفاني را زنده نگه داشته بودند. براي مثال، خود امام خميني(ره) پيش از ورود علامه، در حلقههاي خصوصيتر، اسفار و عرفان تدريس ميكردند. با اين حال، فضاي عمومي و رسمي حوزه بيشتر بر فقه و اصول متمركز بود و نسبت به تدريس علني فلسفه، بدبيني و احتياط جدي وجود داشت. از سوي ديگر، بيرون از حوزه، جامعه ايران به شدت تحت تاثير موج ترجمه آثار غربي، تاسيس دانشگاهها و نفوذ ايدئولوژيهاي ماركسيستي و ماترياليستي، بهويژه از طريق حزب توده و آثار تقي اراني، قرار گرفته بود.طلاب جوان با مجموعهاي از شبهات جديد وارد حوزه ميشدند و پاسخهاي خطابي و تكراري ديگر براي آنان قانعكننده نبود. علامه اين ضرورت را به خوبي درك كرده بودند. حتي هنگامي كه به ايشان براي تعطيلي درس عمومي اسفار تذكر دادند، با متانت و استدلال روشن بيان كردند كه تعطيل كردن درس فلسفه، ميدان را براي الحاد و ماديگرايي باز ميگذارد.براي علامه، فلسفه يك تفنن علمي نبود، بلكه مسووليتي حياتي براي صيانت از ايمان عقلاني جامعه به شمار ميرفت.
علامه از يك سو در امتداد سنت حكمت متعاليه ملاصدرا قرار داشتند و از سوي ديگر به مسائل جديد توجه ميكردند. در مواجهه با متون كلاسيك، بهويژه اسفار اربعه، آيا ايشان صرفا شارحي وفادار به ملاصدرا بودند يا نقد و نوآوري نيز در مواجهه ايشان با اين ميراث وجود داشت؟
علامه به اصول كلان حكمت متعاليه، مانند اصالت وجود، تشكيك وجود، حركت جوهري و اتحاد عاقل و معقول، كاملا وفادار بودند، اما هرگز شارحي مقلد به شمار نميرفتند.اگر به حواشي عميق ايشان بر اسفار اربعه و همچنين رسالههاي تخصصيشان مانند رسائل سبعه و نيز آثار آموزشي فلسفي ايشان، يعني «بدايه الحكمه» و «نهايه الحكمه» توجه كنيد، ميبينيد كه با متون فلسفي برخوردي كاملا پژوهشگرانه و نقادانه دارند.براي مثال، در موارد متعددي كه ملاهادي سبزواري به دليل گرايشهاي مشايي خود بر ملاصدرا اشكال گرفته بود، علامه با دقت فلسفي از مباني صدرايي دفاع كردهاند. در عين حال، در برخي استدلالهاي خود ملاصدرا نيز تأملات و اصلاحات مهمي مطرح كرده و مسائل را از نو صورتبندي كردهاند.
بنابراين، مكتب فلسفي علامه حاصل تعامل زنده و نقادانه ميان ميراث برهاني ابنسينا، بينش اشراقي سهروردي و دستگاه حكمت متعاليه ملاصدراست.
يكي از ملموسترين تحولاتي كه علامه در آموزش فلسفه ايجاد كردند، تاليف دو كتاب «بدايه الحكمه» و «نهايه الحكمه» بود. اين دو اثر چه مشكلي را در نظام آموزشي سنتي فلسفه برطرف كردند و چه تاثيري بر آموزش حكمت در حوزه و دانشگاه گذاشتند؟
پيش از نگارش اين دو كتاب، كسي كه قصد داشت فلسفه بخواند، بايد سراغ متوني مانند شرح منظومه سبزواري يا شوارق ميرفت. اين آثار بسيار ارزشمندند، اما براي دانشپژوهان مبتدي و متوسط، دشواريهاي ادبي و شعري فراواني داشتند و سرشار از حواشي و اقوال پراكنده بودند.علامه با تاليف «بدايه الحكمه» براي سطح مقدماتي و «نهايه الحكمه» براي سطح پيشرفته، آموزش فلسفه را مرحلهبندي و نظاممند كردند. ايشان مطالب را از حشو و زوائد پيراستند و در ساختاري منطقي و منسجم سامان دادند؛ بهگونهاي كه دانشپژوه به جاي حفظ كردن عبارتهاي پيچيده يا مرعوب شدن در برابر نامهاي بزرگ، بياموزد چگونه با نظم استدلالي و برهان عقلي به نتيجه برسد. همين ويژگي موجب شد اين دو كتاب طي چند دهه به متون محوري حوزه و دانشگاه تبديل شوند و شرحها و تعليقههاي متعددي بر آنها نوشته شود؛ اتفاقي كه پس از آثار ملاصدرا نمونهاي كمنظير به شمار ميرفت.
به شاهكار فارسي علامه، يعني كتاب «اصول فلسفه و روش رئاليسم» برسيم. چرا هم انتخاب زبان فارسي براي نگارش اين اثر اهميت داشت و هم اينكه علامه برخلاف سنت رايج فلسفه اسلامي، بحث را به جاي هستيشناسي از معرفتشناسي آغاز كردند؟
دقيقا به يكي از نقاط عطف فعاليت فلسفي علامه اشاره كرديد. قرنها زبان رسمي فلسفه اسلامي، عربي بود. اين زبان براي دقت اصطلاحي و بيان مباحث تخصصي اهميت داشت، اما در دوران معاصر، تا حدودي مانع ارتباط مستقيم فلسفه با نسل جديد دانشگاهيان و روشنفكران ميشد.
علامه با نگارش اين اثر به زبان فارسي، فلسفه را از انحصار حلقههاي تخصصي حوزه بيرون آورد و در شكلگيري نثر فلسفي پخته فارسي نقش اساسي ايفا كرد.اما نكته عميقتر، تغيير نقطه عزيمت فلسفه است. در متون سنتي، مانند شفا و اسفار، بحث از وجود و احكام آن آغاز ميشود؛ اما علامه با درك عميق تحولات فلسفه غرب پس از دكارت و كانت و گسترش شكاكيت و ماترياليسم، دريافتند كه پرسش اصلي انسان معاصر اين است كه اساسا آيا شناخت ممكن است و آيا ذهن ما به واقعيت خارجي دسترسي دارد يا خير؟ از اينرو، پنج مقاله نخست كتاب را به معرفتشناسي و نظريه شناخت اختصاص دادند تا پيش از ورود به مباحث كلان متافيزيكي، بنيانهاي واقعگرايي يا رئاليسم را استوار سازند.البته در اينجا بايد از نقش بيبديل شهيد مطهري نيز ياد كنيم. جلسات بحث علامه در اوايل دهه ۱۳۳۰ براي شاگرداني مانند مطهري برگزار ميشد و شهيد مطهري با شرحها و تعليقات تطبيقي خود بر اين كتاب، نوعي همافزايي علمي ميان دو نسل ايجاد كرد و زبان فشرده استاد را براي فضاي دانشگاهي ملموستر ساخت.
به نظر شما مهمترين نوآوريهاي فلسفي علامه در كتاب «اصول فلسفه و روش رئاليسم» كدامند؟
علاوه بر نكاتي كه گفته شد، نظريه ارجاع علم حصولي به علم حضوري، تبيين چگونگي شكلگيري معقولات ثانيه فلسفي بر پايه علم حضوري و نظريه اعتباريات، از مهمترين نوآوريهاي علامه در اين كتاب به شمار ميروند.
علامه در همين كتاب به نقد ماترياليسم ديالكتيك و ماركسيسم پرداختند؛ انديشههايي كه در آن سالها در ميان بخشهايي از روشنفكران نفوذ گستردهاي داشتند. رويكرد علامه در نقد ماركسيسم چه تفاوتي با نقدهاي رايج آن دوره داشت؟
تفاوت اصلي در اين بود كه علامه به جاي استناد به مطالب نقلي يا سخنرانيهاي هيجاني، از موضعي كاملا برهاني و فلسفي وارد بحث شدند و تناقضهاي دروني ماترياليسم را آشكار كردند.ايشان نشان دادند كه ماترياليسم ديالكتيك از يك سو مدعي واقعگرايي و اتكا به علم تجربي است، اما از سوي ديگر، با مادي دانستن شناخت و نسبي انگاشتن همه حقايق، اعتبار بديهيات عقلي را زير سوال ميبرد؛ در حالي كه اگر بديهيات عقل اعتبار نداشته باشند، خود نظريه ماترياليسم نيز بياعتبار خواهد شد.همچنين علامه نشان دادند كه قوانين ديالكتيك، مانند وحدت و مبارزه اضداد، اگر به معناي تقابل منطقي گرفته شوند، به اجتماع نقيضين ميانجامند و در نتيجه، بنيان هرگونه استدلال علمي را متزلزل ميكنند؛ اما اگر مقصود از آنها تضاد خارجي باشد، با مباحث شناخته شده حركت و تضاد در فلسفه اسلامي مواجه هستيم، البته امروزه صورتهاي ماترياليسم تغيير كرده و در قالبهايي مانند فيزيكاليسم و برخي رويكردهاي علومشناختي مطرح شده است كه بالطبع نيازمند تأملات و بررسيهاي فلسفي جديدتري است.
بسياري از صاحبنظران معتقدند يكي از اصيلترين و درخشانترين نوآوريهاي فلسفي علامه، نظريه «ادراكات اعتباري» است. اگر بخواهيم اين نظريه را به زباني ساده و ملموس توضيح دهيم، علامه دقيقا چه كشف مهمي در اين زمينه انجام دادند؟
علامه ميان دو دسته از مفاهيم ذهني ما تمايز روشني قائل شدند: ادراكات حقيقي و ادراكات اعتباري.مفاهيم حقيقي به واقعيتهاي عيني بيرون از ذهن اشاره دارند كه وجود و عدم آنها در اختيار ما نيست؛ مانند وجود، عليت، درخت يا سنگ. اما دسته ديگري از مفاهيم وجود دارند، مانند مالكيت، رياست، حق، تكليف، قانون و بايدها و نبايدهاي اخلاقي كه در عالم خارج مابهازاي فيزيكي ندارند.براي مثال، اگر شما يك خانه را زير ذرهبين قرار دهيد، آجر و سيمان ميبينيد، اما مالكيت را نميتوانيد مشاهده كنيد! علامه توضيح ميدهند كه قوه واهمه و عقل عملي انسان، بر اساس احساسات دروني و نيازهاي واقعي زندگي، مانند حب ذات و نياز به همكاري و استخدام نيروهاي ديگران، اين مفاهيم اعتباري را وضع و جعل ميكنند تا زندگي فردي و اجتماعي سامان يابد.از نظر علامه، اين اعتبارات ساخته ذهن انسانند، اما دلبخواهي و بيريشه نيستند، بلكه در نيازهاي حقيقي و ساختار وجودي انسان ريشه دارند.
بنابراين، نظريه اعتباريات ميتواند پلي ميان فلسفه نظري، فلسفه اخلاق و علوم انساني باشد. اين نظريه چه كمكي به حل مسائل فلسفه اخلاق، حقوق و علوم اجتماعي امروز ميكند؟
دقيقا، همينطور است. در فلسفه اخلاق، با مساله معروف هيوم مواجه هستيم كه چگونه ميتوان از «هستها» به «بايدها» رسيد.علامه معتقدند كمالات نفس، مانند عدالت و حكمت، اموري حقيقي و تكوينياند؛ اما بايدها و نبايدها مفاهيم اعتباري هستند كه عقل عملي به عنوان ابزار و پلي براي رسيدن به آن كمالات حقيقي وضع ميكند.در فلسفه حقوق و علوم اجتماعي نيز مفاهيمي مانند دولت، قانون، قرارداد و عدالت، ماهيتي اعتباري دارند. اين بحث سالها بعد در فلسفه تحليلي غرب، توسط متفكراني مانند جان سرل، تحت عنوان «واقعيتهاي نهادي» مطرح شد؛ اما علامه بسيار پيشتر و با عمق فلسفي قابل توجهي به اين موضوع پرداخته بودند.مزيت بزرگ نظريه علامه اين است كه ما را از دو افراط نجات ميدهد: نخست، تقليلگرايي پوزيتيويستي كه جامعه را به روابط فيزيكي و زيستي فرو ميكاهد؛ دوم، نسبيگرايي افراطي كه همه ارزشها و قوانين را قراردادهايي بياساس ميداند.البته براي اينكه اين نظريه به يك روششناسي كامل و كارآمد در علوم انساني امروز تبديل شود، همچنان به توسعه نظري و گفتوگوي بيشتر با نظريههاي جديد اجتماعي نياز داريم.
يكي از ويژگيهاي برجسته شخصيت علمي علامه اين است كه هم فيلسوفي تراز اول بودند، هم مفسري كمنظير براي قرآن و هم عارفي كه در نجف از محضر مرحوم سيدعلي قاضي بهره برده بودند. ايشان چگونه توانستند اين سه ساحت را در وجود خود جمع كنند، بيآنكه روشهاي آنها با يكديگر خلط شود؟
اين يكي از ظريفترين درسهاي روششناختي علامه است. در تاريخ فرهنگ ما بارها پيش آمده كه برخي افراد ذوقيات عرفاني را به جاي برهان فلسفي نشاندهاند يا پيشفرضهاي فلسفي خود را بر قرآن تحميل كردهاند.علامه با وجود اينكه معتقد بودند برهان، قرآن و شهود عرفاني در عمق حقيقت با يكديگر هماهنگند، در مقام روششناسي مرزبندي دقيقي داشتند.ايشان در فلسفه، برهان عقلي مبتني بر بديهيات را مبناي كار قرار ميدادند و اجازه نميدادند مكاشفه عرفاني، بدون استدلال منطقي، وارد بحث فلسفي شود.در تفسير قرآن نيز به روش «تفسير قرآن به قرآن» پايبند بودند و اجازه نميدادند عقايد فلسفي بر متن وحي تحميل شود.در سلوك و عرفان هم كه جلوههايي از آن را در رساله الولايه ميبينيم، از تصفيه نفس و علم حضوري سخن ميگفتند.در واقع، جامعيت علمي و اخلاقي علامه موجب شده بود كه فلسفه براي شاگردان ايشان صرفا يك جدل ذهني نباشد، بلكه با حقيقتجويي و تهذيب نفس پيوند بخورد.
اين تفكيك روشي ما را به يكي ديگر از آثار بزرگ علامه، يعني «تفسير بيستجلدي الميزان» ميرساند. در اين تفسير ميبينيم كه علامه پس از تفسير آيات، بخشهاي مستقلي با عنوان «بحث فلسفي» يا «بحث اجتماعي» ميگشايند. نگاه ايشان به جامعه و تاريخ در الميزان چه نوآوريهايي داشت؟
علامه با اين ساختار، هم مانع تفسير به راي شدند و هم ظرفيت عقلانيت فلسفي را در خدمت فهم عميقتر معارف وحياني قرار دادند.يكي از درخشانترين بخشهاي الميزان، مباحث اجتماعي و فلسفه تاريخ ايشان است. علامه ذيل آياتي كه درباره سرنوشت ملتها و ظهور و سقوط تمدنها سخن ميگويند، نظريه «سنن الهي در تاريخ» را مطرح ميكنند.از نگاه ايشان، تاريخ بشر مجموعهاي از حوادث تصادفي نيست؛ جامعه نيز مانند فرد داراي شخصيت و قوانين علّي و قانونمنديهاي خاص خود است و انتخابها و اخلاق جمعي انسانها، نتايج و پيامدهاي معيني در حيات تاريخي جامعه دارند.به اعتقاد من، علامه طباطبايي از نخستين فيلسوفان اسلامي پس از ملاصدرا هستند كه به صورت نظاممند به مباحث فلسفه اجتماعي و فلسفه تاريخ وارد شدند و در اين زمينه بنيانهاي مهمي را پيريزي كردند.
يكي از جذابترين فصلهاي زندگي علمي علامه، سلسله گفتوگوهاي ايشان با هانري كربن، فيلسوف و اسلامشناس فرانسوي، از سال ۱۳۳۷ در تهران است. اين جلسات كه گاه شخصيتهايي مانند دكتر سيدحسين نصر و داريوش شايگان نيز در آنها حضور داشتند، چه اهميتي داشتند؟ آيا علامه و كربن از نظر فكري كاملا همنظر بودند؟
اهميت اين جلسات و آثاري مانند شيعه در اسلام كه در بستر اين گفتوگوها شكل گرفت، در اين بود كه براي نخستينبار پس از قرنها، فلسفه اسلامي نه به عنوان موضوعي موزهاي و مرده، بلكه به مثابه سنتي زنده و پويا در برابر پرسشهاي انسان مدرن غرب قرار گرفت.
بايد توجه داشت كه در گفتوگوهاي ميان هانري كربن و علامه طباطبايي، هانري كربن بود كه پرسشها را مطرح ميكرد و علامه به آنها پاسخ ميداد. برخلاف آنچه گاهي گفته ميشود كه اين گفتوگوها را عمدتا تلاشي از سوي علامه براي آشنايي با فلسفه غرب بهواسطه كربن ميداند، محور اصلي اين مباحثات فلسفه غرب نبود. چنانكه كريم مجتهدي كه در اين جلسات حضور داشت، تاكيد ميكند، موضوع اصلي اين گفتوگوها، تبادل نظر درباره سنت معنوي اسلام، فلسفه اشراقيسهروردي، حكمت متعاليه ملاصدرا و نيز مباحث كلامي و معارف شيعي بود، البته در خلال اين مباحث، اشاراتي نيز به برخي موضوعات فلسفه غرب صورت ميگرفت؛ اما اين موارد در حاشيه بحثهاي اصلي قرار داشتند. پاسخهاي علامه به پرسشهاي كربن، بهويژه در حوزه كلام شيعي، غالبا با مباحث فلسفي پيوند مييافت و از اين طريق، افقهاي عميقتري از تفكر فلسفي و معنوي اسلام را آشكار ميساخت. بنابراين ميتوان گفت كه اين گفتوگوها بيش از آنكه با هدف آشنايي علامه طباطبايي با فلسفه غرب صورت گرفته باشند، فرصتي براي شناخت عميقتر سنت معنوي و فلسفي اسلام از سوي هانري كربن فراهم ميكردند.كربن برخلاف بسياري از شرقشناسان غربي كه معتقد بودند فلسفه اسلامي با ابنرشد به پايان رسيده است، شيفته حكمت اشراق، فلسفه ملاصدرا و تشيع بود، اما نكته ظريف اينجاست كه افق فكري علامه و كربن كاملا يكسان نبود. كربن تحت تاثير پديدارشناسي هايدگر و سنتهاي باطني قرار داشت و بيشتر بر جنبههاي رمزي و تأويلي و نيز عالم مثال تاكيد ميكرد. او گاه نسبت به عقلانيت استدلالي و فقهي نيز نگاه انتقادي داشت.در مقابل، علامه بر هماهنگي برهان عقلي، شريعت، قرآن و شهود تاكيد ميكردند و هرگز برهان را فداي تأويلهاي ذوقي نميساختند.به روايت حاضران در آن جلسات، گاهي حتي متون اديان ديگر، مانند انجيل يوحنا يا اوپانيشادها نيز با حضور علامه بررسي ميشد و ايشان با تواضع، آرامش و تسلط برهاني، نمونهاي درخشان از گفتوگوي ميانفرهنگي و تمدني را به نمايش گذاشتند.
اگر به حلقه شاگردان علامه نگاه كنيم، با طيف بسيار متنوعي از شخصيتها مواجه ميشويم؛ از شهيد مطهري، آيتالله حسينيطهراني، آيتالله جواديآملي، علامه حسنزادهآملي و آيتالله مصباحيزدي گرفته تا استاد جلالالدين آشتياني، دكتر مهدي حائرييزدي، سيدحسين نصر و غلامحسن ابراهيميديناني. چگونه يك استاد توانست چنين شبكه متنوعي از شاگردان را تربيت كند كه فلسفه را هم در حوزه تثبيت كنند و هم به دانشگاههاي داخل و خارج از كشور ببرند؟
راز اين موفقيت را بايد در روش تدريس آزادانديشانه و برهانمحور علامه جستوجو كرد. ايشان شاگردان را در قالبي از پيش تعيينشده قرار نميدادند، بلكه تفكر نقادانه و تحليل استدلال را به آنان ميآموختند.به همين دليل، هر يك از اين بزرگان شاخهاي از مكتب استاد را گرفتند و گسترش دادند.شهيد مطهري فلسفه را به زبان روز ترجمه كردند و به فضاي دانشگاهي و عمومي جامعه آوردند. آيتالله جواديآملي پيوند فلسفه و تفسير را در آثاري مانند تسنيم و رحيق مختوم به اوج رساندند. علامه حسنزادهآملي سنت فلسفي و عرفاني و علوم عقلي را تداوم بخشيدند.استاد جلالالدين آشتياني با تصحيح انتقادي دهها متن كهن، زيرساخت متني فلسفه را تقويت كردند. دكتر مهدي حائرييزدي نيز با تحصيل در غرب، فلسفه تطبيقي را پيگيري كردند و مباحثي مانند علم حضوري را وارد گفتوگويي همتراز با فلسفه تحليلي ساختند. آيتالله مصباحيزدي نيز آموزش نظاممند فلسفه را ادامه دادند؛ هرچند در برخي جزييات معرفتشناسي و نظريه اعتباريات، ديدگاههاي مستقلي داشتند كه خود نشاندهنده پويايي اين سنت فكري است. نتيجه شكلگيري اين شبكه علمي آن بود كه از دهههاي سي و چهل به بعد، فلسفه اسلامي در دانشگاههاي ما از حالت تاريخ فلسفه توصيفي خارج و به درسي تحليلي و عميق تبديل شد.
شما در تحليلهاي خود به دستاورد كلاني با عنوان ايجاد «خودآگاهي فلسفي» در سنت اسلامي معاصر اشاره ميكنيد. منظورتان از اين مفهوم چيست و علامه طباطبايي چگونه به شكلگيري چنين خودآگاهياي كمك كردند؟
خودآگاهي فلسفي به اين معناست كه يك سنت فكري صرفا ميراث گذشته خود را تكرار نكند، بلكه درباره مباني، روشها، مرزها و محدوديتهاي خويش نيز تأمل انتقادي داشته باشد.تا پيش از علامه، بخش عمدهاي از فعاليت فلسفي ما در شرحنويسي و حاشيهنگاري بر متون قدما خلاصه ميشد. علامه فلسفه اسلامي را از حالت يك دانش ايستا خارج كردند و به آن قدرت مسالهمحوري و توليد نظريه بخشيدند. ايشان نشان دادند كه ميتوان به سنت وفادار ماند، اما در عين حال نقطه آغاز فلسفه را بازنگري كرد، به زبان روز سخن گفت و براي مسائل جديد جهان نظريهپردازي كرد.
به عنوان آخرين پرسش، اگر بخواهيم با نگاهي انتقادي و آيندهنگر به ميراث علامه بنگريم، عظمت ايشان صرفا در اين نيست كه همه مسائل بشر را براي هميشه حل كرده باشند، بلكه در اين است كه راههاي تازهاي گشودهاند. امروز مهمترين چالشها و كارهاي بر زمين مانده پيش روي ادامهدهندگان مكتب علامه طباطبايي چيست؟
كاملا موافقم. اگر ما مكتب علامه را متوقف كنيم، در واقع برخلاف روح انديشه ايشان عمل كردهايم. به نظر من، چند مساله جدي پيش روي ادامهدهندگان اين مكتب قرار دارد: نخست، بايد اين چالش نظري را بررسي كنيم كه تا چه اندازه ميتوان با حفظ مباني متافيزيكي سنتي به مسائل جديد پاسخ داد و در چه مواردي به بازسازي مباني نياز داريم.دوم، گسترش گفتوگو با جريانهاي مختلف فلسفه غرب، از جمله پديدارشناسي، فلسفه تحليلي، هرمنوتيك و علوم شناختي ضرورت دارد.سوم، بايد نظريه اعتباريات را تكميل و دقيقتر صورتبندي كنيم تا بتواند به دستگاهي روششناختي و كارآمد در علوم انساني تبديل شود.چهارم، معرفتشناسي علامه و نظريه علم حضوري ايشان بايد در پرتو دستاوردهاي جديد فلسفه ذهن و فلسفه زبان بازخواني شود.پنجم، لازم است مباني ايشان در فلسفه سياسي و اجتماعي، بهويژه در مواجهه با مسائلي مانند دولت مدرن، حاكميت قانون و حقوق بشر، توسعه و بسط پيدا كند.اينها تنها نمونههايي از مسائل و زمينههايي هستند كه ادامهدهندگان مكتب علامه بايد با جديت به آنها بپردازند.