مهدي بيكاوغلي|در شرايطي كه كشور با تداوم فشارهاي سياسي، اقتصادي و امنيتي روبهرو است، استيفاي منافع ملي بيش از هر زمان ديگري به تصميمگيري دقيق، ابتكار عمل ديپلماتيك و حفظ انسجام داخلي نياز دارد. بحرانهاي چندلايه معمولا زماني به تهديدي پايدار تبديل ميشوند كه جامعه در برابر آن دچار چندپارگي شود و دستگاه تصميمگيري نيز نتواند ميان ابزارهاي مختلف قدرت، از ديپلماسي و مذاكره تا توان بازدارندگي و ظرفيتهاي اقتصادي، هماهنگي ايجاد كند. سه گفتوگوي انجامشده با اسماعيل گراميمقدم، حسين كنعانيمقدم و محمد مهاجري، هركدام از زاويهاي متفاوت بر ضرورت خروج از وضعيت «نه جنگ و نه صلح» تاكيد دارند. در اين ديدگاهها، فشار تحريمها، محدوديتهاي دريايي، دشواري صادرات و واردات، افزايش قيمتها و كاهش توان اقتصادي مردم، تنها پيامدهاي جانبي بحران نيستند، بلكه مستقيما با امنيت ملي و قدرت چانهزني كشور ارتباط دارند. هر اندازه فشارهاي خارجي طولانيتر شود، ضرورت يافتن راههاي كمهزينه براي كاهش تنش و باز كردن مسيرهاي ارتباطي نيز بيشتر خواهد شد. در نهايت، هيچ راهبردي بدون پشتوانه اجتماعي و انسجام داخلي پايدار نخواهد ماند. جامعهاي كه در برابر تهديد خارجي همدل باشد، قدرت بيشتري براي دفاع از منافع خود دارد؛ اما اين انسجام با ناديده گرفتن مطالبات مردم شكل نميگيرد. كاهش فشار معيشتي، شفافيت در تصميمگيري و فعال بودن مسير ديپلماسي، لازمه حفظ اين سرمايه ملي است.
گرامي مقدم: احتمال دستيابي به توافق ممكن است
اسماعيل گراميمقدم، فعال سياسي اصلاحطلب با اشاره به فشارهاي اقتصادي ناشي از وضعيت «نه جنگ و نه صلح» و گسترش تحريمها ميگويد:« دشوارتر شدن صادرات و واردات به افزايش قيمتها انجاميده و فاصله درآمد مردم با هزينههاي زندگي را بيشتر كرده است؛ وضعيتي كه تابآوري جامعه را كاهش ميدهد.» اين فعال سياسي با تاكيد بر ضرورت پيگيري همزمان مذاكرات و راهكارهاي كاهش فشار اقتصادي ميگويد:«در كنار گفتوگوها بايد مسيرهايي براي رفع موانع و بازگشايي راههاي مبادله ايجاد شود، چراكه ادامه شرايط كنوني براي ايران دشوار است. يكي از خواستههاي امريكا، دسترسي به اطلاعات و سايتهاي هستهاي ايران، بهويژه تاسيسات فردو است.» او مدعي شد كه «درخواست بازرسيها صرفا به اجراي روالهاي معمول آژانس محدود نميشود و امريكا به دنبال كسب اطلاعات درباره ابعاد خسارتها و وضعيت تجهيزات هستهاي نيز است.» گرامي مقدم يادآور ميشود: « در مقابل، ايران تاكيد دارد كه بايد درباره عملكرد آژانس و تعهدات متقابل آن گفتوگو شود.» به گفته گراميمقدم، ايران انتظار دارد آژانس درباره حمله به تاسيسات هستهاي كشور موضع روشنتري اتخاذ كند و توضيح دهد چرا نتوانسته مانع اين حمله شود يا آن را محكوم كند. او همچنين به انتظار ايران براي برخورداري از همكاريها و امتيازاتي اشاره كرد كه در چارچوب عضويت در پيمان منع گسترش سلاحهاي هستهاي پيشبيني شده است. اختلاف ميان ايران، امريكا و آژانس بر سر بازرسيها و تعهدات متقابل همچنان ادامه دارد و همين مساله، بحثهايي درباره خروج ايران از پيمان منع گسترش سلاحهاي هستهاي را نيز در پي داشته است. گراميمقدم با اشاره به مواضع روسيه و چين درباره توقف جنگ ميگويد: احتمال دستيابي به توافقي براي بازگشت بازرسان آژانس به ايران وجود دارد، مشروط بر آنكه اين روند با توقف جنگ در همه جبههها همراه شود. او چنين توافقي را گامي متقابل و زمينهساز مذاكرات بعدي توصيف كرد. اگر توقف درگيريها با توافق درباره بازرسيها همراه شود، ميتواند به سود طرفهاي درگير باشد و راه را براي توافقهاي بيشتر باز كند. او در بخش ديگري از اين گفتوگو به محدوديتهاي دريايي و فشارهاي اقتصادي اشاره ميكند و ميگويد: «ادامه اين وضعيت برخلاف منافع ايران است و بايد براي پايان دادن به آن راهكارهايي در نظر گرفته شود.» او تاكيد كرد كه مردم نبايد بهدليل اختلاف دولتها و مناقشه بر سر حاكميت، هزينه محروميت از نيازهاي اوليه را بپردازند. او با انتقاد از تحريمهايي كه زندگي مردم را تحت تاثير قرار ميدهد، افزود: رييسجمهور و چهرههاي دولتي مدام بر ضرورت پايان دادن به فشار اقتصادي به مردم تاكيد دارند. اگر طرف مقابل به دموكراسي و حقوق بشر باور دارد، نبايد مردم را بهدليل اختلاف با حاكميت كشورشان تحت فشار اقتصادي قرار دهد. گرامي مقدم در پايان گفت: همزمان با حفظ توان بازدارندگي، بايد براي شكستن محاصره و رفع محدوديتها از مسيرهاي ديپلماتيك تلاش كرد. به گفته او، اگر اين روند بدون گسترش درگيري و از طريق تفاهم درباره آژانس و محدوديتهاي دريايي پيش برود، ميتواند به نفع هر دو طرف باشد.
محمد مهاجري: عبور نفتكشها از محاصره، فرصتي براي آغاز مذاكره است
محمد مهاجري، فعال سياسي اصولگرا در گفتوگو با «اعتماد» درباره تحولات اخير پيرامون محاصره دريايي ايران و عبور نفتكشها ميگويد كه اميدوار است اين اقدام به نتيجه برسد، اما موضوع مهمتر از موفقيت اوليه آن، استفاده از فرصت موجود براي آغاز مذاكرات است. به گفته او، اكنون زمان آن فرا رسيده است كه مسوولان مربوطه براي تامين امنيت كشتيها، عبور آنها از مسيرهاي مورد نظر و ادامه اين روند، از لاك سكوت خارج و وارد رايزنيهاي ديپلماتيك شوند. او ميگويد: در شرايط فعلي، ايران بايد هم با كشورهاي منطقه و هم با قدرتهاي بزرگ جهان وارد مذاكره شود. مهاجري افزود: روسيه، چين و امريكا كه اخيرا در نشستي مشترك با يكديگر ديدار كردهاند، از بازيگران مهم اين روند هستند و نميتوان تصور كرد كه موضوع ايران در حاشيه گفتوگوهاي آنها مطرح نشده باشد. اين تحليلگر سياسي ادامه ميدهد: ممكن است موضوع ايران در متن اصلي مذاكرات سهجانبه قرار نگرفته باشد، اما به احتمال زياد در حاشيه اين نشست درباره آن گفتوگو شده است. او گفت: اگر نفتكشهاي ايراني بتوانند با سلامت از مسير مورد نظر عبور كنند، اين اتفاق ميتواند نشانه آن باشد كه نوعي ديپلماسي پنهان و رايزني پشتپرده در جريان بوده است. مهاجري ميافزايد: ميانجيهايي كه در اين زمينه فعاليت كردهاند، احتمالا زمينه لازم را براي عبور كشتيها فراهم كردهاند و اين اقدام با هماهنگيهايي صورت گرفته است. او در عين حال، تهديد ايران درباره واكنش به هرگونه كارشكني امريكا را اقدامي منطقي دانست و گفت: ايران از پيش هشدار لازم را داده است تا اگر امريكاييها بخواهند در مسير عبور نفتكشها مانعتراشي كنند، بدانند كه با واكنش ايران مواجه خواهند شد. در اين كشور، اگرچه برخي چهرهها و جريانهاي ميانهرو از پروژه ايران كنار گذاشته شدهاند و نيروهاي تندرو و طرفدار جنگ حضور بيشتري پيدا كردهاند، اما نميتوان شكست جمهوريخواهان در انتخابات كنگره را ناديده گرفت. او ميگويد: نتيجه اين شكست، دولت امريكا و شخص دونالد ترامپ را در ادامه سياستهاي جنگطلبانه محتاطتر كرده است. به گفته مهاجري، ممكن است مواضع رسمي و رسانهاي واشنگتن همچنان تند باشد و مقامهاي امريكايي اظهارنظرهاي شديد مطرح كنند، اما واقعيت اين است كه ضعف سياسي دولت ترامپ در داخل امريكا موجب شده فضاي سياسي اين كشور تا حدي تعديل شود. ترامپ در موقعيت سياسي قدرتمندي قرار ندارد و همين مساله باعث ميشود در برابر اقدامهايي كه ميتواند پيامدهاي اقتصادي و امنيتي گسترده داشته باشد، با احتياط بيشتري رفتار كند. مهاجري در ادامه به پيامدهاي احتمالي تهديدهاي ايران عليه كشورهاي منطقه اشاره كرد و گفت: اگر اين تهديدها عملي شود، قيمت نفت افزايش خواهد يافت. او افزود: افزايش قيمت نفت از مهمترين نقاط آسيبپذير دولت امريكا و شخص ترامپ است و ميتواند انتقادهاي شديد رسانههاي امريكايي و چهرههاي سياسي و پارلماني اين كشور را عليه دولت افزايش دهد.
او گفت: دولت امريكا نميتواند نسبت به پيامدهاي اقتصادي درگيري در منطقه بيتفاوت باشد، زيرا هرگونه افزايش قيمت نفت، فشار مستقيمي بر اقتصاد امريكا و زندگي مردم اين كشور وارد ميكند. از همين رو، ترامپ ناچار است در محاسبات خود هزينههاي رويارويي با ايران و اثر آن بر بازار انرژي جهان را نيز در نظر بگيرد.
مهاجري افزود: بر همين اساس، انتظار ميرود امريكا در موضوع محاصره دريايي ايران تا حدي عقبنشيني كند. او تاكيد كرد: اگر اين روند با ابتكار دوباره براي مذاكره همراه شود، امكان دستيابي به موفقيتهاي بيشتري در شرايط فعلي وجود خواهد داشت. اين فعال سياسي با تاكيد بر ضرورت پايان وضعيت «نه جنگ و نه صلح» اظهار كرد: اين وضعيت نه به نفع ايران است و نه به سود امريكا. او گفت: هر دو طرف ميخواهند به شكلي از اين شرايط خارج شوند و براي رسيدن به اين هدف به دنبال تدبير و راهكار هستند. مهاجري افزود: ايران با بارگيري و حركت نفتكشها تلاش ميكند اين وضعيت را بشكند، اما امريكا نيز ساكت نخواهد ماند و براي تمديد محاصره يا يافتن راهكارهاي جديد اقدام خواهد كرد. به گفته او، واشنگتن تلاش ميكند فشار خود را حفظ كند، اما در عين حال نميخواهد وارد جنگي شود كه كنترل پيامدهاي آن دشوار باشد. اكنون مسوولان ديپلماسي كشور، مسوولان اجرايي و مقامهاي عالي بايد با تدبير بهموقع عمل كنند و راههايي براي خروج از وضعيت موجود بيابند. مهاجري تاكيد كرد كه فرصتها نبايد از دست بروند، زيرا شرايط كنوني ميتواند براي باز كردن مسير گفتوگو مورد استفاده قرار گيرد. او افزود: اكنون خروج نفتكشهاي ايران از محاصره دريايي امريكا بار ديگر يك فرصت تازه ايجاد كرده است. به گفته مهاجري، اين فرصت ميتواند فضاي مناسبي براي آغاز مذاكره ميان ايران و امريكا فراهم كند. اين تحليلگر سياسي گفت: اگر گفتوگوها با رويكردي واقعبينانه و با هدف دستيابي به تفاهم دنبال شود، دو طرف ميتوانند در قالب يك مذاكره برد-برد به توافق برسند. او افزود: عبور نفتكشها نبايد صرفا يك اقدام ميداني تلقي شود، بلكه ميتواند به عنوان بخشي از يك ابتكار ديپلماتيك گستردهتر مورد استفاده قرار گيرد. مهاجري در پايان تاكيد كرد: ايران بايد ضمن حفظ منافع و امنيت ملي، از فرصتهاي ايجادشده براي كاهش تنش استفاده كند. او گفت: پايان دادن به وضعيت نه جنگ و نه صلح، نيازمند تصميمهاي بهموقع، مذاكره فعال و استفاده هوشمندانه از ظرفيت كشورهاي منطقه و قدرتهاي جهاني است.
حسين كنعانيمقدم: عبور نفتكشها ميتواند امريكا را به عقبنشيني وادار كند
حسين كنعانيمقدم، فعال سياسي اصولگرا با اشاره به تلاش ايران براي عبور از وضعيت «نه جنگ و نه صلح» گفت: عبور نفتكشهاي ايراني از محدوديتهاي دريايي، ابتكاري براي تحميل مطالبات ايران و شكستن محاصره است. او پيشبيني كرد امريكا در برابر اين اقدام عقبنشيني كند، چراكه رويارويي با نفتكشها ميتواند به گسترش درگيري و تهديد امنيت انرژي در منطقه منجر شود. كنعانيمقدم در گفتوگو با روزنامه اعتماد، درباره تحولات اخير منطقهاي و راههاي تامين حداكثري منافع ايران، وضعيت كنوني را شرايطي توصيف كرد كه كشور براي عبور از آن ميكوشد مطالبات خود را در برابر طرف مقابل پيش ببرد. او ميگويد: «ايران براي عبور از شرايط نه جنگ و نه صلح تلاش ميكند مطالبات خود را به طرف مقابل تحميل كند.» اين فعال سياسي با اشاره به عبور نفتكشهاي ايراني از محدوديتهاي دريايي، اين اقدام را يكي از راههاي شكستن محاصره خواند و افزود: «به نظر من بهترين كاري كه انجام شد، شكستن محاصره از طريق عبور نفتكشها از سد محاصره امريكاييها بود.» او اين اقدام را ابتكاري موثر دانست و گفت كه ميتواند معادله فشار بر ايران را تغيير دهد.
كنعانيمقدم درباره واكنش احتمالي امريكا به عبور نفتكشها اظهار ميكند: اگر دونالد ترامپ بخواهد در برابر نفتكشهاي ايران قرار بگيرد، احتمال آغاز درگيري گسترده و طولانيمدت وجود دارد؛ درگيرياي كه ميتواند صنعت نفت منطقه خليج فارس را با مخاطره روبهرو كند. او افزود: «اگر قرار باشد ايران نتواند نفت صادر كند، هيچكس ديگر هم نبايد اين حق را داشته باشد.» به گفته او، اين رويكرد بخشي از تلاش ايران براي مقابله با محدوديتهايي است كه صادرات نفت كشور را هدف قرار داده است. اين تحليلگر سياسي پيشبيني كرد كه امريكا در نهايت از موضع خود عقبنشيني كند. او يادآور ميشود: «پيشبيني من اين است كه امريكاييها از اين مساله عقبنشيني خواهند كرد.» به باور او، ادامه تقابل بر سر عبور نفتكشها، هزينههاي امنيتي و اقتصادي سنگيني براي منطقه و بازار جهاني انرژي به همراه خواهد داشت و همين موضوع ميتواند واشنگتن را به بازنگري در رويكرد خود وادار كند.
كنعانيمقدم در ادامه به مواضع روسيه و چين نيز اشاره كرد و گفت: نشستها و رايزنيهاي انجامشده در چارچوب سازمان همكاري شانگهاي نشان ميدهد كه اين كشورها تمايلي به ورود به درگيرياي ندارند كه امنيت انرژي جهان را به خطر بيندازد. او افزود: «روسيه و چين خواهان آن نيستند كه وارد درگيرياي شوند كه امنيت انرژي در جهان را با تهديد مواجه كند.» به گفته او، پيام اين موضع ميتواند دعوت از ترامپ براي پرهيز از اقداماتي باشد كه بحران انرژي را تشديد ميكند.
در بخش ديگري از گفتوگو، اين فعال سياسي اصولگرا به اهميت انسجام داخلي در مواجهه با تحولات منطقهاي پرداخت و گفت: اين اقدام ميتواند حمايت بخش گستردهاي از مردم را به همراه داشته باشد، زيرا در نگاه او، عبور نفتكشها اقدامي شجاعانه و سنجيده در راستاي حفظ منافع و امنيت ملي است. او افزود: تقويت همبستگي داخلي در شرايط كنوني اهميت زيادي دارد و مردم خواهان پايان يافتن وضعيت مبهم و تعيين تكليف شرايط هستند. به گفته كنعانيمقدم، اگر فشارها و اقدامات امريكا ادامه پيدا كند، ايران تلاش خواهد كرد با راهبردهاي خود اثرگذاري آنها را كاهش دهد. اين فعال سياسي در پايان تاكيد ميكند كه عبور از وضعيت كنوني، هم به مديريت تنشهاي خارجي و هم به حفظ انسجام داخلي نياز دارد. او معتقد است اقدامهاي ايران براي شكستن محدوديتهاي دريايي، در كنار پرهيز از گسترش درگيري، ميتواند زمينهاي براي تغيير محاسبات طرف مقابل فراهم كند و مانع از آن شود كه بحران به تهديدي فراگير براي امنيت انرژي منطقه تبديل شود.