وضعیت خشکسالی ایران و جهان در نشست انجمن ترويج علم ايران بررسی شد
جهان تشنه است
نتايج بررسي موسسه منابع جهان درباره وضع 33 كشور دچار شديدترين تنش آبي تا 2040؛ ايران در رديف 13
گروه اجتماعي
گزارشهاي دو دهه اخير سازمانهاي بينالمللي، حاكي از افزايش وسعت مناطق درگير با خشكسالي، كمآبي يا بيآبي است. در اين گزارشها تاكيد شده كه افزايش وسعت خشكسالي در سراسر جهان، پديده تك عاملي نبوده و با گرم شدن كرهزمين به دليل افزايش مصرف گازهاي گلخانهاي و تغييرات اقليمي، تداوم الگوي كشت پرآببر، توسعه صنايع و افزايش مصرفگرايي، ارتباط مستقيم دارد.
سال 2024 مجله «لنست» گزارشي منتشر كرد كه حاكي از افزايش سه برابري وسعت مناطق درگير خشكسالي شديد يك ماهه از 15درصد به حدود 50درصد و افزايش 6برابري وسعت مناطق درگير خشكسالي شديد سه ماهه يا بيشتر از 5درصد به حدود 30درصد از دهه 80 ميلادي بود.
تناقض پيچيده گزارشهاي جهاني، رويارويي بحران دسترسي به آب و افزايش وسعت خشكسالي، در مقابل بارندگيهاي سيلآساست؛ بارشي كه به طراوت و رونق منجر نميشود بلكه مرگ و تخريب و ويراني به بار ميآورد و حتي بحران بيآبي و خشكسالي را شدت ميبخشد. گزارش لنست، تاييدي بر واقعيت محتوم خشكسالي و عواقب غيرقابل جبران پديدهاي بود كه بشر در گسترش آن نقش مستمر و غيرقابل انكار داشته و دارد. افزايش گرماي زمين به دليل افزايش مصرف گازهاي گلخانهاي، به تبخير منابع آبي منجر ميشود و زمين خشكيده، لايهاي ضخيم و غيرقابل نفوذ در برابر بارشي است كه راهي براي جاري شدن در رگهاي زيرزميني پيدا نميكند و در عرصه شهرها و روستاها، خروشان و مخرب، ميتازد و دستسازهاي بشر را به آوار تبديل ميكند و پس از فرونشست امواج سيل، باز هم بشر دست به كار اتلاف منابع آبي ميشود تا اين تل آوار را دوباره به سازهاي بلندقامت تبديل كند و اين چرخه معيوب، نسلي به نسل ديگر ادامه خواهد داشت. گزارش سازمانهاي بينالمللي مرتبط با توسعه و رفاه انساني، تاييد ميكند كه به دنبال افزايش خشكسالي و بحران بيآبي در سراسر جهان، به تعداد جمعيتي كه با ناامني غذايي و سوءتغذيه گرسنگي مواجه شدهاند هم اضافه شده و مناطقي از قاره آفريقا و خاورميانه درجاتي بسيار شديد از بحران بيآبي، گرسنگي و فقر ناشي از خشكسالي را سپري ميكنند.
وضعيت در ايران چگونه بوده و هست؟
قرار گرفتن ايران در منطقهاي كمبارش و موسوم به كمربند خشك جغرافيايي كه تنها يكسوم متوسط بارش جهاني را دارد، يكي از عوامل موثر در توسعه خشكسالي از دهه 1350 بوده است. تبعات خشكسالي در ايران، اشكال مختلفي از خسارات غيرقابل جبران براي توسعه انساني و اقتصادي كشور ايجاد كرده كه فرونشست زمين به دليل بهرهبرداري بيرويه از منابع آب زيرزميني و افزايش بحران زيست انساني با رشد اين پديده غيرقابل بازگشت، خالي شدن روستاها از سكنه به دليل بيآبي، تهديد جدي حيات كشاورزي و خطر وابستگي اقتصاد غيرنفتي به واردات، توقف و ركود و عقبگرد شاخصهاي توسعه انساني به دليل بحران آب، نابودي محيطزيست و حياتوحش، مهمترين سرفصلهاي فهرست بلند خسارات ناشي از خشكسالي است.
در اطلس خطر آبي كه سال 2019 منتشر شد، نام ايران در فهرست 17 كشور مواجه با تنش آبي بسيار بالا، در رديف چهارم و بعد از قطر، اسراييل و لبنان قرار گرفته بود.
موسسه منابع جهان WRI هم در رتبهبندي 33 كشور دچار تنش شديد آبي تا سال 2040 ميلادي، ايران را با امتياز 4.91 از 5 (5 به معناي شديدترين تنش آبي) در رديف 13 جدول قرار داده و اعلام كرده كه ۱۴ كشور از اين فهرست كه تا سال ۲۰۴۰ با بيشترين تنش آبي روبهرو خواهند بود، در خاورميانه قرار دارند. اين موسسه، رشد سريع جمعيت، افزايش مصرفگرايي، افزايش تقاضاي آب در مصارف كشاورزي و صنايع غذايي، مهاجرت به شهرها را از عوامل موثر در بحران شديد آب براي 33 كشور جهان دانسته و هشدار داده كه با افزايش نوسانات شديد در ميزان بارندگي در برخي نواحي، جوامع تحتتاثير با تهديدهاي جديتري همچون خشكسالي و سيل مواجه خواهند شد علاوه بر آنكه بحران خشكسالي و كمبود ذخاير آبي، حتي ميتواند پايداري و ثبات رژيمهاي سياسي در اين 33 كشور را هم تحت تاثير قرار دهد چنانكه اعتراضات و جنگ داخلي سوريه در سال 2011، دليلي جز بيآبي و سوءمديريت ذخاير زيرزميني و غيرممكن شدن كشاورزي و اجبار 1.5 ميليون كشاورز و دامدار به مهاجرت نداشت. شركت مديريت منابع آب ايران كه از زير مجموعههاي سازمان هواشناسي كشور است، در نيمه دهه 1380، با استناد به نتايج تحقيقات كارشناسان حوزه اقتصاد و كشاورزي، شواهدي از تاثيرات خشكسالي در نقاط مختلف ايران را اعلام كرد. طبق نتايج اين تحقيقات، بررسي ميانگين وضعيت بارش در فاصله سالهاي 1336 تا 1372 نشان ميدهد كه وسعت خشكسالي در كشور در سال 1336 حداقل 11درصد و در سال 1352 حداكثر 92درصد بوده است. نتيجه تحقيق ديگري نشان ميدهد كه در خشكسالي سالهاي 1377 تا 1378 حدود 70درصد محصولات ديم و 10درصد محصولات آبي صدمه ديده و توليد گندم 2.4 ميليون تن و توليد برنج حدود 400 هزار تن كاهش يافته است. در گزارش ديگري اعلام شده بود كه طي سالهاي آبي 1378 تا 1381 خشكسالي بلندمدت و شديد در 25 استان بزرگ كشور به افت شديد آبهاي سطحي و زيرزميني منجر شده كه شدت اين خشكسالي در استانهاي كرمان، خراسان، فارس و سيستان و بلوچستان بيشتر بوده و بيش از نيمي از جمعيت كشور را با بحران آب و غذا روبهرو كرده علاوه بر آنكه در اين بازه زماني به دنبال افت 45درصدي منابع ذخيره آب كشور، حدود 3 ميليون تن گندم و 280 هزار تن جو نابود شده و 800 هزار راس دام بر اثر تشنگي و گرسنگي تلف شده و بسياري نيز به كشتارگاهها فرستاده شدند.
گزارش ديگري هم از خسارت 520 ميليون دلاري به باغات در سال 1380 حكايت دارد درحاليكه بيشترين وسعت خشكسالي در اين سال در بندرعباس (50درصد) زابل (46.7درصد) زاهدان (43درصد) يزد (42درصد) ايرانشهر (40درصد) و كرمان (27درصد) بوده است.
شركت مديريت منابع آب ايران، با استناد به نتيجه تحقيقات ديگري ميگويد كه در سال 1381 در مجموع حدود 65درصد از اراضي كشور، در گستره اقليم خشك و فراخشك قرار گرفته و سال 1386 اثر مستقيم خسارت ناشي از كاهش هر يك ميليمتر بارندگي برابر 98 ميليارد ريال برآورد شده است.
نيمه دهه 1400 و تداوم بحران بي آبي و خشكسالي
هفته قبل، انجمن ترويج علم ايران، نشستي با محور خشكسالي و بحران بيآبي و تاثير تغييرات اقليمي در ايران برگزار كرد. مهدي زارع، استاد پژوهشگاه بينالمللي زلزلهشناسي و مهندسي زلزله و فرهنگستان علوم، احد وظيفه، رييس مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي و مهري اكبري، دانشيار اقليمشناسي دانشگاه خوارزمي، سخنرانان اين نشست بودند و ضمن آنكه تاثيربارشهاي اخير در بهبود وضع ذخاير زيرزميني را اميد بخش ندانستند، با مروري بر سابقه خشكسالي و بحران آب در ايران، آينده پيش روي جامعه را ترسيم و بررسي كردند.