تلخي سيل به كام زمينهاي خشكيده در ايران
مهري اكبري
سيلاب و خشكسالي دو روي سكه اقليم مناطق خشك جهان هستند. ايران در كمربند خشك و نيمهخشك جهان قرار دارد، اما در برخي سالها با بارشهاي حدي و سيلابهاي گسترده روبهرو ميشود. پرسش اصلي اين است: آيا النينو احتمال رخداد سيلاب در ايران را افزايش ميدهد؟ پاسخ كوتاه به اين پرسش اين است كه ال نينو، گاهي احتمال رخداد سيلاب در ايران را افزايش ميدهد اما اثر ال نينو، مستقيم، ثابت و قطعي نيست و به عوامل متعدد ديگر وابسته است. النينو چيست؟ النينو فاز گرم سامانه ENSO است. در اين حالت دماي سطح آب در بخش مركزي و شرقي اقيانوس آرام استوايي بيش از حد نرمال ميشود. اين گرمايش الگوي بادهاي تجاري، جابهجايي همرفت و موقعيت بارشهاي استوايي را تغيير ميدهد. پيامد نهايي آن ميتواند دگرگوني در گردش جوي و در نتيجه اثرگذاري بر اقليم مناطق دوردست باشد. تغييرات الگوهاي بزرگمقياس جوي منطقه در دورههاي النينو شامل اين موارد است:
تضعيف پرفشار سيبري، تضعيف كمفشار مديترانه، تقويت كمفشار سوداني، تقويت كمفشار مونسوني، و جابهجايي شمالسوي مسير سيكلونهاي مديترانهاي. همچنين پرفشار جنبحاره تقويت شده و به سمت شمال و شرق گسترش مييابد. رابطه الاكلنگي ميان النينو و مونسون نيز مشاهده ميشود. انحراف از نرمال ميانگين ۶۸ ساله ارتفاع ژئوپتانسيل اين تغييرات را نشان ميدهد. روند افزايشي دماي سطحي درياي سرخ و خليجفارس در دهههاي اخير و همچنين گرمايش اقيانوس هند نيز عوامل مهمي هستند كه بر الگوهاي رطوبتي و ناپايداري اثر ميگذارند. اثر النينو بر ايران مستقيم نيست؛ بلكه با تغيير در گردش عمومي جو، امواج راسبي و مسير سامانههاي بارشي غرب آسيا، ميتواند احتمال بارشهاي سنگين را تغيير دهد. زنجيره اثر شامل گرمايش النينو در اقيانوس آرام حارهاي ← تغييرات در گردش جهاني ← جابهجايي جتاستريم و امواج راسبي ← تغيير مسير توفانها به سمت غرب آسيا ← بارشهاي سنگينتر در ايران ← و افزايش خطر سيلاب در صورت اشباع خاكها خواهد بود. منابع رطوبتي كليدي شامل مديترانه به عنوان منبع مهم سامانههاي غربي در نيمه سرد سال؛ درياي سرخ و سودان براي تقويت رطوبت و ناپايداري؛ خليجفارس به عنوان منبع مهم رطوبت نزديكدست در رخدادهاي بارش شديد؛ درياي عمان و درياي عرب بهويژه براي جنوب و جنوبشرق ايران است اما توپوگرافي زاگرس و البرز نقش كليدي در تشديد يا توزيع بارش دارد. چرا النينو الزاما هر سال به سيلاب در ايران منجر نميشود؟ با نگاهي به عوامل اقليمي ميتوان گفت كه شدت النينو در هر دوره يكسان نيست؛ زمان وقوع آن نسبت به فصل بارشي ايران اهميت دارد؛ الگوهاي ديگري مانند NAO، نوسانات مديترانهاي و رودباد جنبحارهاي همزمان اثر ميگذارند و پراكنش مكاني اثرات در ايران يكنواخت نيست و مناطق غربي و جنوبغربي معمولا حساسترند. عوامل محيطي و انساني نيز تعيينكنندهاند چنانكه سيلاب فقط محصول بارش نيست؛ اشباع خاك، تداوم بارندگي و ذوب برف نيز مهماند. تخريب پوشش گياهي و فرسايش خاك رواناب را تشديد ميكند. ساختوساز در بستر رودخانهها و ضعف زهكشي شهري خسارت را افزايش ميدهد، بنابراين حتي در بارش مشابه، شدت سيلاب ميتواند بسيار متفاوت باشد. پيشنهاد براي چنين شرايطي، ايجاد بانك اطلاعات تخصصي سيل و خسارتهاي ناشي از آن به صورت جامع و نه پراكنده است. بحث سيل «استاني» نيست؛ سيل بحث حوضه و رودخانه و در اصل بحث «ملي» است. ميز پايش و هشدار هواشناسي كافي نيست (آيا منافع سازماني مقدم بر منافع ملي است؟) لازم است كه نقشههاي پهنهبندي سيلاب تهيه شده و دستگاههاي اجرايي مربوطه براي كاهش خسارات و مديريت ريسك بهجاي مديريت بحران تعيين شوند. بايد براي مقاومسازي ساختمانها و كاربست روشهاي LID (توسعه كماثر) در سيلابهاي شهري و همچنين، تقويت تابآوري و آموزش مواجهه با سيلاب با نقش محوري آموزش و پرورش. هم اقدام شود. النينو گاهي احتمال بارشهاي سنگين را افزايش ميدهد، اما سيلاب ويرانگر نتيجه تركيب پيچيده عوامل اقليمي، محيطي و انساني است. تلخي سيل وقتي بيشتر ميشود كه بر زمينهاي خشكيدهاي فرود آيد كه ظرفيت جذب آب خود را از دست دادهاند.
دانشيار اقليمشناسي دانشگاه خوارزمي