«وإِذا الْموْءُودهُ سُئِلتْ بِأيِّ ذنبٍ قُتِلتْ» (تكوير، ۸–۹)
اين يادداشت درباره پيمانهايي است كه به آنها وفا نشد. در فارسي، «سوگند» به معناي پيمان استوار و قولي است كه ميتوان به آن تكيه كرد. دختري شانزدهساله با اين نام، از مدرسه به خانه بازگردانده شد و ديگر بازنگشت. بر پايه گزارشهاي منتشرشده، پدرش او را از طبقه پنجم ساختمان به پايين پرتاب كرد. جزييات رسمي پرونده و انگيزه اين واقعه هنوز اعلام نشده و روايتها نيز در برخي جزييات يكسان نيستند، اما آنچه در ميان اين روايتها اهميت دارد، سرگذشت دختري است كه خطر را احساس كرد و درباره آن هشدار داده بود، اما در مسير بازگشت به خانه، پناه و حمايت موثري نيافت.
جملهاي كه شنيده شد، اما پاسخي نگرفت
به نقل از همكلاسيهايش، او هنگام ترك كلاس به دوستانش گفته بود: «ديگه شماها من را نميبينيد.» نميدانيم دقيقا چه در ذهنش ميگذشت؛ اما ميدانيم كه نگرانياش از بازگشت به خانه را به زبان آورده بود. اين جمله نشان ميدهد صداي يك نوجوان، حتي وقتي شنيده ميشود، لزوما به جايي نميرسد كه امكان مداخله و حمايت وجود داشته باشد.
شبكهاي كه از او محافظت نكرد
در اين ماجرا، مدرسه بدون سنجيدن خطر احتمالي بازگشت اين دختر به خانه، بدون گفتوگو با خود او و شنيدن نگرانياش، اطلاعاتي را در اختيار پدري قرار داد كه ميتوانست منشأ خطر باشد. مدرسه عملا به عاملي تسهيلگر در وقوع فاجعه تبديل شد، بيآنكه ظاهرا پيامدهاي اقدام خود را در نظر گرفته باشد. وظيفه اصلي مدرسه حفاظت از دانشآموز است. كوتاهي نهادهاي حمايتي ميتواند راه را براي وقوع خشونت هموار كند، بيآنكه مسووليت عامل مستقيم خشونت را كمرنگ كند. پرسش اين است: هر فرد و هر نهاد، با توجه به قدرت و مسووليتي كه داشته، چه كاري ميتوانست و موظف بود انجام دهد و چرا انجام نداد؟
قانوني كه پدري را در موقعيت مالكيت قرار ميدهد
بر اساس ماده ۲۲۰ قانون مجازات اسلامي، پدر يا جد پدري كه فرزند خود را به قتل برساند، قصاص نميشود. ماده ۶۱۲ نيز در صورت تحقق شرايط مقرر، براي چنين قتلي مجازات حبس تعزيري پيشبيني كرده است. در مقابل، مادر در صورت قتل فرزند مشمول همين استثناي قانوني نيست. مساله فقط تفاوت در مجازات پدر و مادر نيست؛ بلكه نگاهي است كه در پس اين تفاوت قرار دارد: گويي رابطه پدر و فرزند، حتي در شديدترين شكل نقض حق حيات فرزند، از امتيازي برخوردار است كه ريشه در جايگاه و اقتدار پدر دارد. آيا فرزند صاحب حقوق مستقل است يا حقوق او همچنان در سايه ولايت و اختيار والد تعريف ميشود؟ پدر يا مادر بودن، پيش از آنكه منشأ امتياز باشد، مسووليتي در قبال جان و امنيت فرزند است. هيچ رابطه خويشاوندي نبايد مجوزي براي ناديدهگرفتن حقوق مستقل كودك باشد. قانون به تنهايي فرهنگ را نميسازد و نميتوان هر خشونتي را مستقيما به يك ماده قانوني نسبت داد، اما قانون در تعيين حدود قدرت و شكلدادن به انتظارات اجتماعي نقش دارد. قانون حمايت از اطفال و نوجوانان نيز ظرفيتهايي براي شناسايي و مداخله در موارد كودكآزاري و وضعيتهاي مخاطرهآميز پيشبيني كرده است. پرسش اين است كه اين ظرفيتها در غياب زيرساختهاي حمايتي چگونه به حمايت واقعي تبديل ميشوند؟ در شرايطي كه بخشي از خانههاي امن و مراكز حمايت از زنان و كودكان با محدوديت منابع، كاهش ظرفيت يا تعطيلي مواجهاند، گاه حتي امكان ارجاع فرد آسيبديده به پناهگاهي امن يا دريافت حمايت مستمر وجود ندارد. آموزشوپرورش بايد سازوكاري داشته باشد كه گزارش معلم يا مشاور به ارزيابي مستقل خطر بينجامد، نه تماس فوري با والدين. در صورت احتمال خشونت خانوادگي، بايد امكان ارجاع محرمانه و فوري به مددكار اجتماعي و اورژانس اجتماعي فراهم باشد. در چنين شرايطي، تعطيلي خانههاي امن و تضعيف نهادهاي حمايتي به معناي محدودترشدن امكان خروج زنان و كودكان از چرخه خشونت و بازگشت اجباري آنان به موقعيتهاي خطرناك است.
مرزهاي اخلاقي مقدسشده
اين واقعه را نميتوان صرفا به خشم يك فرد يا تصميمي ناگهاني فروكاست. بايد به زمينه فرهنگياي نيز توجه كرد كه در آن رفتارها و روابط، به سرعت با مفاهيمي چون آبرو، ناموس، پاكي و ناپاكي سنجيده ميشوند. وقتي مسالهاي شخصي يا رابطهاي نوجوانانه در چارچوبي از تقدس و بيآبرويي تفسير شود، ممكن است نوجوان نه به عنوان يك انسان و فرزند، بلكه بهمثابه تهديدي براي اعتبار خانواده ديده شود. اين منطق در رويههاي نهادي نيز بازتاب مييابد: وقتي موضوعي از ابتدا «تخلف اخلاقي» تعريف ميشود، واكنش معمول ممكن است اطلاعدادن به ولي باشد، نه بررسي اينكه آيا خود ولي ميتواند منشأ خطر باشد. خانواده به الگوي كنترل و حفظ آبرو متوسل ميشود و مدرسه به رويه اداري اطلاعرساني؛ اما پرسش اساسي اين است كه چرا راههاي ديگري براي مواجهه با چنين موقعيتهايي در دسترس نيست؟ بخشي از مساله به شكاف ميان نسلهايي بازميگردد كه در جهانهاي اجتماعي متفاوتي زيستهاند. نوجوان امروز با تجربهها و برداشتهاي تازهاي از فرديت، انتخاب و حريم خصوصي روبروست؛ درحالي كه ممكن است والدين همچنان رفتار فرزند را با معيارهايي چون آبرو، ناموس و اطاعت بسنجند. تفاوت ديدگاهها بهخوديخود مساله نيست؛ مساله آنجاست كه بهجاي گفتوگو، با تحميل اقتدار و خشونت پاسخ ميگيرد. تغيير فرهنگي مستلزم گفتوگوي واقعي ميان نسلها، بازانديشي در مفاهيمي چون ناموس و آبرو، آموزش حقوق كودك و نوجوان و فراهمكردن فضاهايي است كه نوجوانان بتوانند بدون ترس از تحقير و تنبيه حرف بزنند. چنين تغييري بدون حمايت نهادهاي آموزشي، فرهنگي و اجتماعي و بدون سازوكارهاي موثر حفاظت از نوجوانان ممكن نيست.
مراقبت
مراقبت واقعي از ديدن و شنيدن ديگري آغاز ميشود؛ از تشخيص نيازهايش و پذيرفتن مسووليت در برابر آنها. آيا كسي ترس اين نوجوان را جدي گرفت؟ آيا وقتي نگرانياش را بيان كرد، كسي از او پرسيد چه ميخواهد و چه چيزي ميتواند امنيتش را تأمين كند؟ كودك و نوجوان به بزرگسالان وابستهاند و همين وابستگي، مسووليت بيشتري بر دوش خانواده و نهادهاي اجتماعي ميگذارد. وظيفه جامعه اين است كه اين وابستگي به زمينهاي براي سوءاستفاده و خشونت تبديل نشود.
مطالبه از همه گروهها
جلوگيري از تكرار چنين فجايعي به مسووليتپذيري همه نهادهاي دخيل نياز دارد:
از قانونگذار: بازنگري و اصلاح قوانين و اختياراتي كه ميتوانند زمينه سلطه بر كودك را فراهم كنند.
از قوه قضاييه: اجراي موثر قانون حمايت از اطفال و نوجوانان و پاسخگويي درباره گزارشهاي خشونت عليه آنان.
از آموزشوپرورش: حضور مددكاران اجتماعي و روانشناسان آموزشديده در مدارس و تدوين پروتكلهاي حفاظت از دانشآموزان، بهويژه در موارد احتمال خشونت خانگي.
از بهزيستي و اورژانس اجتماعي: فراهمكردن امكان مداخله سريع، اسكان امن و حمايت مستمر از كودكان و نوجوانان در معرض خطر.
از رسانهها: رعايت اخلاق گزارشگري و حفاظت از هويت و حريم خصوصي بازماندگان و همكلاسيها.
از خودمان: جديگرفتن صداي كودكان و نوجوانان و ناديدهنگرفتن نشانههاي خطر.
بازگشت به نام
آيه آغازين ميپرسد: «به كدام گناه كشته شد؟» سوگند نامي بود كه معناي پيمان را با خود داشت؛ پيماني كه قانون با وعده حمايت، مدرسه با وعده امنيت و خانواده با وعده پناه بر عهده داشتند. اين پيمانها شكسته شدند. فراموشنكردن نام سوگند يعني نگذاريم مرگ او به خبري ديگر در ميان انبوه خبرها تبديل شود؛ يعني از خودمان، از نهادها و از قانون بخواهيم پاسخ بدهند و چيزي را تغيير دهند.