«اعتماد» در گفتوگو با كوروش احمدي بررسي ميكند
مانور نفتي ايران
اعزام نفتكشهاي ايراني، آزموني براي سنجش اراده امريكا در برابر محاصره دريايي قلمداد ميشود
چراكه در صورت ممانعت واشنگتن از عبور و فروش محمولهها، چنين كنشي ميتواند به رويارويي نظامي منجر شود
حديث روشني
همزمان با ادامه رايزنيهاي ديپلماتيك براي جلوگيري از بازگشت جنگ، تحولات ميداني در خليجفارس نيز وارد مرحله تازهاي شده؛ حركت نفتكشهاي ايراني به سمت شرق و تلاش تهران براي عبور از محاصره دريايي امريكا، در كنار تهديد به هدف قرار دادن زيرساختهاي نفتي كشورهاي منطقه، ميتواند معادلات رويارويي دوطرف را پيچيدهتر كند. براساس دادههاي سامانههاي زنده رديابي كشتيراني و گزارشهاي رسانهاي روز شنبه 30 آبان ماه، نفتكشهايي كه پيشتر در جزيره خارك بارگيري و براي حركت آماده شده بودند، روزگذشته مسير خود را به سمت شرق آغاز كردند. همزمان، گزارشهايي از انتقال نفت خام ايران ميان دو نفتكش در آبهاي خليجفارس منتشر شده است. با اين حال، هنوز عبور موفق اين شناورها از محدوده محاصره و رسيدن محمولهها به مقصد تاييد نشده است. در همين حال، منابع نزديك به سپاه پاسداران هشدار دادهاند كه هرگونه تعرض به نفتكشهاي ايراني ميتواند با هدف قرار گرفتن تاسيسات نفتي كشورهاي حاشيه خليجفارس همراه شود؛ تهديدي كه در صورت عملياتي شدن، دامنه تنش را به زيرساختهاي حياتي انرژي منطقه گسترش خواهد داد.
تحركات نظامي در كنار بنبست ديپلماتيك
اين تحولات در شرايطي رخ ميدهد كه گزارش شبكه «سيبياس» از خيز ترامپ براي بررسي گزينه حمله دوباره امريكا و اسراييل به ايران حكايت دارد. نگراني ادعايي اسراييل از بازسازي توان موشكي ايران در كنار ديدار «برد كوپر» فرمانده سنتكام، با «ايال زمير» رييس ستاد ارتش اسراييل و مقامهاي اطلاعاتي اين رژيم، بر گمانهزنيها درباره احتمال دور تازهاي از تقابل نظامي افزوده است. هر چند آنگونه كه پولتيكو نوشته گروهي از دموكراتها در حال نهايي كردن طرحي هستند كه براساس آن، در چارچوب توافق بودجهاي براي جلوگيري از تعطيلي دولت در سه هفته آينده، بودجه جنگ عليه ايران قطع شود. اين در حالي است كه گزارش فايننشال تايمز به نقل از منابع آگاه حاكي از آن است كه سنتكام درباره فرسايش منابع مالي و آمادگي رزمي نيروهاي امريكايي پس از استقرار طولانيمدت در منطقه به دولت واشنگتن هشدار داده و مقامهاي اسراييلي نيز ترامپ را براي اقدام نظامي پيش از آغاز سال جديد تحتفشار گذاشتهاند. با وجود اين تحركات، مسير ديپلماسي همچنان به طور كامل بسته نشده است. گزارش ادعايي اكسيوس از ديدار «جرد كوشنر» و «استيو ويتكاف» نمايندگان ترامپ، با نخستوزير قطر و فرستاده او در برلين خبر ميدهد؛ ديداري كه به ادعاي رسانهها با هدف بررسي راههاي احياي آتشبس، ازسرگيري مذاكرات هستهاي و جلوگيري از بازگشت جنگ انجام شده است. قطر در هفتههاي اخير تلاش كرده با انتقال پيام ميان تهران و واشنگتن، زمينه ازسرگيري مذاكرات را فراهم كند، اما به گزارش اكسيوس، اين رايزنيها تاكنون به پيشرفت ملموسي منجر نشده است. سفرهاي اخير عباس عراقچي به پاكستان و عمان و تماسهاي مقامهاي قطري با طرف ايراني نيز بخشي از همين تلاشها براي حفظ كانالهاي ارتباطي است.
اختلاف بر سر اورانيوم؛ گره اصلي مذاكرات
در كنار اختلافهاي سياسي و امنيتي، پرونده اورانيوم غنيشده همچنان يكي از مهمترين موانع دستيابي به توافق است. العربيه به نقل از منابع خود گزارش داده كه امريكا خواستار ارايه طرحي روشن براي خارج كردن اورانيوم غنيشده ايران از كشور و دريافت تضمين كتبي درباره ازسرگرفته نشدن غنيسازي است؛ درخواستي كه به ادعاي اين رسانه با مخالفت تهران روبهرو شده است. براساس اين گزارش، گفتوگوها درباره سرنوشت ذخاير اورانيوم همچنان در بنبست قرار دارد. اين درحالي است كه عباس عراقچي، وزير امور خارجه كشورمان خروج ذخاير اورانيوم غنيشده از كشور را خط قرمز تهران دانسته، اما از امكان بررسي يك فرمول منصفانه در چارچوب توافقي جامع سخن گفته است. او همچنين تاكيد كرده كه يادداشت تفاهم اسلامآباد، به دليل نقض يكي از بندهاي مهم آن ازسوي امريكا، ديگر موضوعيت اجرايي ندارد؛ هر چند تعهدات مندرج در آن همچنان ميتواند مبنايي براي حركت به سمت توافق نهايي باشد.
طرح دو روزه ايران
ابتكار ديپلماتيك همچنان روي ميز
در چنين فضايي، اظهارات اخير رييس دستگاه ديپلماسي كشورمان نشان ميدهد كه تهران همچنان دستيابي به توافق را راه خروج از وضعيت كنوني ميداند. در همين راستا عراقچي تاكيد دارد كه در سطوح عالي كشور اين نگاه وجود دارد كه وضعيت «نه جنگ و نه صلح» مطلوب نيست و براي خروج از آن بايد به سمت توافق حركت كرد. به گفته عراقچي طرح دو روزه ايران نيز در همين چارچوب مطرح شده؛ طرحي كه براساس توضيحات وزير امور خارجه كشورمان، در مرحله نخست بر اجراي تعهدات امريكا و در مرحله دوم بر بازگشايي تنگه هرمز ازسوي ايران و آغاز مذاكرات براي توافق نهايي استوار است. براساس اعلام رسمي مقامات دستگاه ديپلماسي، اين پيشنهاد كه پيشتر از طريق ميانجيها به طرف امريكايي منتقل شده، همچنان روي ميز قرار دارد و زمانبندي آن قابل تغيير است؛ مساله اصلي از نگاه تهران، تحقق خواستهها و انجام اقدامات اعتمادساز ازسوي واشنگتن است. در همين راستا روزنامه اعتماد با هدف بررسي ابعاد و سناريوهاي پيش رو با كوروش احمدي، ديپلمات پيشين كشورمان گفتوگو كرده است.كوروش احمدي، ديپلمات پيشين در پاسخ به سوال نخست اعتماد در باب ارزيابياش از چرايي اعزام كاروان نفتكشها به سمت بازارهاي آسيايي در شرايطي كه ايالاتمتحده در دريا تحريمهاي سختي را اعمال كرده، گفت: در اين زمينه اولين سوالي كه وجود دارد اين است كه آيا ايران از امن بودن مسير عبور اين نفتكشها اطمينان پيدا كرده و آيا احتمالا نوعي تضمين براي عبور آنها دارد يا خير. روشن است كه كسب چنين اطميناني مستلزم حداقلي از توافق يا تفاهم قبلي و نانوشته است؛ موضوعي كه بعيد به نظر ميرسد. به اين دليل كه چنين توافقي بايد براي هر دوطرف منافعي داشته باشد. اگر اين اقدام ايران با موفقيت همراه شود، در واقع شكست بزرگ ديگري براي ترامپ بعد از شكست او در انتخابات كنگره خواهد بود. به باور احمدي، عبور موفق نفتكشهاي ايران براي ارتش امريكا نيز نوعي مبارزهجويي است و در شرايطي كه امريكا با سه ناوگروه در منطقه حضور دارد، به معناي تحقير و شكست نظامي براي ارتش امريكاست. درنتيجه، دشوار است تصور كنيم كه توافقي شكل گرفته و مسيري امن براي عبور اين نفتكشها درنظر گرفته شده باشد. اين تحليلگر ارشد روابط بينالملل در ادامه يادآور شد: نكته ديگر اين است كه اساسا هدف ايران از اين اقدام، شكستن محاصره دريايي است. از يكسو جنگ و ازسوي ديگر متوقف شدن مذاكرات و به نتيجه نرسيدن تلاشهاي ديپلماتيك، در كنار ادامه محاصره دريايي و تلاش امريكا براي تسري دادن اين محاصره به حوزه خشكي، شرايط دشواري را براي ايران ايجاد كرده است. طبيعي است كه وقتي راهحل ديپلماتيكي شكل نميگيرد، ايران به راهحل نظامي فكر كند. ضمن اينكه محاصره دريايي در حقوق بينالملل به معناي اعلان جنگ است. بنابراين، حتي اگر صرفا همين موضوع را درنظر بگيريم، از اين منظر نيز ميتوان گفت كه ما عملا در وضعيت جنگي با امريكا قرار داريم. بنابراين، ممكن است ايران به اين جمعبندي رسيده باشد كه ديگر تداوم شرايط تحريم و محاصره و نه جنگ و نه صلح قابل تحمل نيست و تصميم به اقدام نظامي گرفته باشد. اعزام اين نفتكشها و سپس ارزيابي اراده امريكا واكنش امريكا به اين اقدام، بخشي از اين راهبرد است. در صورتي كه امريكا به نفتكشهاي ايراني حمله نظامي كند، احتمالا ايران نيز وارد برخورد نظامي خواهد شد. ايران هم بهصراحت اعلام كرده كه در چنين شرايطي اهدافي را در كشورهاي عربي هدف قرار خواهد داد. به گفته احمدي مجموعه اين عوامل باعث شده است كه تهران از روي ناچاري دست به چنين اقدامي بزند، چراكه در شرايطي كه مذاكره به بنبست رسيده و طرفين از مواضع خود كوتاه نميآيند، براي برداشتن فشار محاصره دريايي، عملا راهي جز توسل به گزينه نظامي باقي نميماند. احمدي در پاسخ به ديگر پرسش «اعتماد» درباره احتمال انجام توافقي ميان ترامپ و شي جين پينگ، پيرامون صادرات نفت ايران در نشست سهجانبه شنژن كه ماحصلش خيز ايران براي شكستن حصرها شد نيز گفت: نشانهاي كه حاكي از توافقي در اين مورد باشد ازسوي محافل سياسي و رسانهاي امريكايي و چيني نديدهايم. اساسا در يك ديدار سهجانبه كوتاه حدود يك ساعت و نيمه بعيد است فرصت كافي براي ورود به چنين موضوعاتي و دستيابي به توافق درباره آن وجود داشته باشد. نكته دوم اين است كه زمان كمي از ديدار ترامپ با شي جين پينگ گذشته و اقدامي كه ايران اكنون در حال انجام آن است دستكم به چند هفته و شايد حتي يكي، دو ماه زمان براي عملياتي شدن نياز دارد. بدان معنا كه تصميمگيري درباره اين اقدام بايد از چند هفته قبل انجام شده باشد و پس از آن نيز اقدامات عملياتي لازم آغاز شده باشد؛ ازجمله جابهجايي نفتكشها، بارگيري نفت و احتمالا انتقال نفت از كشتي به كشتي. طبيعتا انجام مجموعه اين اقدامات به زمان نياز داشته است. بنابراين، بعيد به نظر ميرسد اين تحركات اقدامي باشد كه پس از سفر ترامپ به چين آغاز شده باشد. اين ديپلمات پيشين كشورمان در پاسخ به پرسش پاياني «اعتماد» درباره سناريوهاي احتمالي و چشمانداز اقدام اخير ايران در شكست محاصره دريايي گفت: واقعيت اين است كه اگر توافقي در اين زمينه شكل نگرفته باشد، تصور اينكه امريكا بهراحتي اجازه عبور اين نفتكشها را بدهد، دشوار است، چراكه چنين اقدامي براي ترامپ به معناي پذيرش يك شكست سياسي خواهد بود و طبيعتا براي امريكا نيز هزينهبر است. به گفته احمدي با اين حال، نميتوان احتمالات ديگري را به طور كامل منتفي دانست؛ مثلا اينكه امريكاييها براي جلوگيري از تشديد جنگ و حمله احتمالي ايران به زيرساختهاي كشورهاي عربي، به يك راهحل ميانه روي بياورند و اجازه عبور تعدادي از كشتيها را بدهند. اين تحليلگر ارشد روابط بينالملل در ادامه خاطرنشان كرد: از نظر عملياتي نيز مساله اين است كه امريكاييها چه رويكردي درقبال اين نفتكشها در پيش خواهند گرفت. آيا مانند رويهاي كه پيشتر داشتند، به موتورخانه اين نفتكشها حمله ميكنند و آنها را از حركت بازميدارند يا اجازه ميدهند از درياي عمان خارج شوند؟ آيا كشتيها و محموله آنها را توقيف ميكنند؟ از نظر عملياتي، طيفي از احتمالات قابل تصور است؛ از اجازه عبور همه نفتكشها گرفته تا متوقف كردن تعدادي از آنها يا حتي جلوگيري از عبور تمام كشتيها به خارج از درياي عمان. همچنين اين احتمال وجود دارد كه امريكاييها اجازه دهند كشتيها وارد درياي عرب و اقيانوس هند شوند و سپس آنها را توقيف كنند. به گفته احمدي سناريوي ديگري هم قابل تصور است و آن اينكه امريكاييها اين مساله را در طول زمان مديريت كنند؛ بدان معنا كه بهجاي انجام يك اقدام ناگهاني و يكباره، طي چند روز يا حتي يكي، دو هفته، بهتدريج با اين نفتكشها برخورد كنند تا موضوع از حالت حاد خارج شود و ايران نيز در موقعيتي قرار نگيرد كه خود را ناگزير از واكنش نظامي فوري بداند. از نظر عملياتي، چنين احتمالاتي وجود دارد. به اين ترتيب، ممكن است اجازه دهند تعدادي از نفتكشها، يا حتي همه آنها، از درياي عمان عبور كنند و سپس بهتدريج و با فاصله زماني، مثلا هر روز با يكي از آنها برخورد كنند. چنين رويكردي ميتواند از شدت و حدت اوليه ماجرا و فشار حيثيتي و سياسي بر ايران بكاهد. احمدي در پايان به «اعتماد» گفت: با اين حال، اگر درنهايت هدف امريكا اين باشد كه مانع فروش نفت اين نفتكشها و عرضه محمولههاي آنها به بازار شود، احتمالات درگيري افزايش پيدا ميكند، چراكه ايران نيز موضع خود را اعلام كرده و ممكن است ديگر نتواند از موضع خود عقبنشيني كند. در چنين شرايطي، احتمال رويارويي نظامي زياد خواهد بود، ضمن اينكه ادامه وضعيت كنوني و اعلام محاصره دريايي نيز شرايط بسيار دشوار و محدودكنندهاي براي ايران ايجاد كرده است.