در روزهاي جنگ، خارک براي من فقط نام جزيرهاي در خليجفارس نبود. آنجا همسرم و همكارانش در قلب يكي از حساسترين ميدانهاي اقتصادي كشور ايستاده بودند. من به عنوان روزنامهنگار اقتصادي، با اضطراب و اميد اخبار جزيره را دنبال ميكردم. از سلامت كاركنان و وضعيت خانوادههايشان ميپرسيدم و تحولات تاسيسات، اسكلهها و جريان صادرات نفت را پيگيري ميكردم. پشت خبرهاي رسمي، براي من چهرههايي آشنا حضور داشتند كه ميدانستم با وجود خطر حملات، سنگر مسووليت خود را ترك نكردهاند.
با دختر نوجوانم از پدرش حرف ميزدم. برايش توضيح ميدادم كه شجاعت پدر، در ماندن كنار همكارانش و روشن نگه داشتن چراغ صنعت نفت معنا پيدا ميكند. ميخواستم بداند پشت محمولههاي نفتي كه از خارک راهي دريا ميشوند، تلاش مردان و زناني قرار دارد كه امنيت اقتصادي كشور را در روزهاي آتشبار، به دوش ميكشند. به او ميگفتم قهرمانان هميشه با لباس رزم و در ميدان نبرد شناخته نميشوند. گاهي در اتاق كنترل، كنار خطوط لوله و روي اسكلهاي زير آسمان بمباران شده ايستادهاند. آن روزها فاصله خانه تا خارک به اندازه پهنه خليجفارس بود، اما غرور حضور پدر در ميدان، هر روز به خانه ما ميرسيد.
جزيره در صدر خبرها
خبر استقرار نفتكشها در جزيره خارک و حركت چند شناور در آبهاي منطقه، نام اين جزيره را به صدر اخبار آورده است. از آمادهسازي بيش از ۱۴ نفتكش و حركت سه شناور گزارشهايي منتشر شده است. اين خبرها اهميت جزيرهاي را يادآوري ميكند كه درآمد ارزي ايران، به اسكلهها و مخازن آن وابسته است.
شمار نفتكشها همه هويت خارک را نشان نميدهد. شبهاي جزيره چهره ديگري دارند. نسيم از روي آب ميگذرد، موجها به ساحل سنگي و مرجاني ميخورند و چراغ اسكلهها روي دريا ميدرخشند. كنار، كهور، انجير معابد و پرندگان ساحلي سيماي طبيعي جزيره را ميسازند. اينجا طبيعت و صنعت در يك جغرافياي محدود كنار هم قرار گرفتهاند.
از جزيره تاريخي تا پايانه نفتي
خارک پيش از نفت، جزيرهاي با اقتصاد بومي بود. صيد، دادوستد دريايي و استخراج مرواريد در معيشت ساكنان جايگاه داشت. آثار باستاني، كليساي نسطوري و دژ هلنديها از رفتوآمد تمدنها حكايت ميكنند. مقاومت ميرمهنا در برابر نيروهاي هلندي نيز بخشي از حافظه تاريخي خارک است. برخي تبعيديان كودتاي 28 مرداد كه در راه ملي شدن صنعت نفت كوشش كرده بودند، راهي جزيره خارک شدند كه گرماي تابستان آن، فراتر از طاقت غيربوميان بود.
در اواخر دهه ۱۳۳۰، عمق مناسب آبهاي پيراموني، امكان پهلوگيري نفتكشهاي بزرگ و نزديكي به ميدانهاي نفتي جنوب، خارک را به گزينهاي مناسب براي صنعت نفت تبديل كرد. ساخت تاسيسات و خطوط انتقال در اواخر اين دهه آغاز شد و در سال ۱۳۳۹ نخستين پايانه بزرگ نفتي به بهرهبرداري رسيد. توسعه اسكلهها و مخازن ادامه يافت و خارک به مهمترين مركز صادرات نفت خام ايران تبديل شد.
با گسترش صنعت، مهندسان و كاركنان عملياتي به جزيره آمدند. مخازن، خطوط لوله و اسكلهها چهره خارک را دگرگون كردند و نگهداري از اين زيرساخت به مسووليتي ملي تبديل شد. عملكرد پايانه بر درآمد كشور و جايگاه ايران در بازار انرژي اثر ميگذاشت. اين مجموعه به تدريج به شبكهاي از مخازن ذخيرهسازي، بازوهاي بارگيري، سامانههاي اندازهگيري و تاسيسات پشتيبان مجهز شد. هر بخش بايد با بخش ديگر هماهنگ كار كند تا نفت از ميدان به كشتي برسد.
هشت سال زير آتش
دوم مهر ۱۳۵۹، چند روز پس از آغاز جنگ تحميلي، هواپيماهاي عراقي تاسيسات نفتي خارک را هدف قرار دادند. هدف صدام، از كار انداختن پايانه اصلي صادرات نفت ايران و محدود كردن يكي از منابع مهم تامين مالي كشور بود. در هشت سال دفاع مقدس، جزيره بارها بمباران شد و مخازن، خطوط انتقال و اسكلهها آسيب ديدند.
با وجود حملات، كاركنان نفت در جزيره ماندند. گروههاي تعميراتي پس از هر حمله براي بازسازي تاسيسات وارد ميدان ميشدند و گاه زير خطر حمله دوباره كار ميكردند. نيروهاي دريايي و عملياتي نيز براي حفظ بارگيري راهكارهاي فني تازهاي به كار ميگرفتند. تعمير پمپ، راهاندازي خط لوله و آمادهسازي اسكله، بخشي از دفاع اقتصادي كشور بود.
صادرات نفت پشتوانه مالي اداره كشور و ادامه دفاع مقدس بود. تجربه خارک نشان داد حفظ جريان صادرات به نيروي انساني آموزشديده، تصميمگيري سريع و هماهنگي گروهي وابسته است. متخصصان آن دوره تجربهاي اندوختند كه به سرمايه فني و مديريتي صنعت نفت ايران تبديل شد.
جنگهاي تازه و آزمون دوباره
دههها پس از جنگ تحميلي، خارک بار ديگر در مركز توجه امنيتي قرار گرفت. در جنگ ۱۲ روزه، تهديد زيرساختهاي انرژي، آمادگي عملياتي پايانهها و تداوم بارگيري را به موضوعي حياتي تبديل كرد. كاركنان و مديران بايد ايمني نيروها و سلامت تجهيزات را در كنار استمرار عمليات مديريت ميكردند.
در جنگ ۴۰ روزه، اين آزمون ابعاد بزرگتري يافت. در اين دوره ۵۴۸ مورد اصابت به محدوده و تاسيسات عملياتي صنعت نفت در جزيره خارک گزارش شد كه بخش عمده آنها با موشكهاي سنگرشكن صورت گرفته بود. با وجود حملات، حدود ۷۰ ميليون بشكه نفت در دوره جنگ از پايانه خارک صادر و ميانگين صادرات حدود ۱۰ درصد بيشتر از ميزان پيش از جنگ اعلام شد.
اين عملكرد در شرايطي ثبت شد كه پس از حمله به انبار نفت تهران، حدود ۳۰۰ هزار بشكه به ورودي نفت خارک اضافه شده بود. مديران پايانه بايد ورودي نفت، موجودي مخازن و ظرفيت خروجي را پيوسته تنظيم ميكردند تا زنجيره صادرات فعال بماند. چنين عملياتي به هماهنگي ميدانهاي توليدي، خطوط انتقال، مخازن، اسكلهها و نفتكشها نياز دارد.
عباس اسدروز، مديرعامل شركت پايانههاي نفتي ايران، تمام روزهاي جنگ را در خارک ماند تا مديريت بحران را از نزديك دنبال كند. او كنار كاركنان و مديران عملياتي بود و شرايط را از ميدان ميديد. حضور مديرعامل در محل عمليات، فاصله ميان تشخيص مشكل و اقدام را كاهش ميداد و براي نيروهايي كه زير فشار حملات مسووليت حفظ صادرات را برعهده داشتند، نشانه همراهي مديريت ارشد بود. نكته جالب اينكه در بخشي از ايام جنگ، خانمهاي شاغل در پايانههاي نفتي نيز در جزيره حضور و فعاليت داشتند تا پيام شجاعت زنان ايراني را منتقل كنند.
قهرمانان پشت چراغهاي اسكله
صادرات نفت از خارک حاصل فعاليت اپراتورهاي مخازن، مهندسان ابزار دقيق، متخصصان تعميرات، غواصان صنعتي، نيروهاي آتشنشاني، كاركنان دريايي و گروههاي پشتيباني است. آنها سلامت تجهيزات را كنترل ميكنند، مشخصات محموله را ميسنجند، شرايط پهلوگيري نفتكش را فراهم ميآورند و براي مقابله با حوادث آماده ميمانند .
در جنگ، اين ماموريتها با فشار رواني، كمبود استراحت، نگراني خانوادهها و خطر حملات همراه ميشود. كاركناني كه در چنين شرايطي به كار ادامه ميدهند، از دارايي اقتصادي ملي حفاظت ميكنند. تجربه خارک اهميت نوسازي مخازن، خطوط انتقال، سامانههاي كنترل و تجهيزات ايمني و آموزش نيروي انساني را نيز يادآوري ميكند. در چنين شرايطي، برنامهريزي شيفتها، تامين قطعات يدكي، آمادهباش نيروهاي امدادي و حفظ ارتباط ميان واحدها اهميت دوچندان دارد. پشت هر بارگيري موفق، هماهنگي گروههايي قرار دارد كه كارشان اغلب دور از چشم افكار عمومي ميماند .