گروه اجتماعي
پزشكان متخلف در تجويز بيرويه آنتيبيوتيك، در صورت بيتوجهي به اصلاح روند نسخهنويسي، در يك تنبيه پلكاني، مجوز طبابت را از دست خواهند داد.
سرپرست دفتر نظارت و پايش فرآوردههاي سلامت سازمان غذا و دارو، ديروز خبر داد كه از حدود يك ماه قبل، پايش تجويز آنتيبيوتيك در نسخهنويسي پزشكان آغاز شده و در صورت تخلف از معيارهاي تجويز، متخلفان ابتدا به كلاسهاي آموزشي دعوت ميشوند تا نسخهنويسي را اصلاح كنند. در صورت بيتوجهي به اين آموزشها، پزشك متخلف به كميته انضباطي و انتظامي سازمان نظام پزشكي فراخوانده شده و در آخرين مرحله، مجوز طبابت، به صورت موقت و در نهايت به صورت دايم لغو ميشود.
اين برخورد تنبيهي با پزشكان، دو دليل مشخص دارد؛ فقط به فاصله 3سال (2020 تا 2023 ميلادي) ايران در مصرف آنتيبيوتيكها، از رتبه سوم (بعد از نپال و اروگوئه) به رتبه اول جهان رسيده و حالا، 3.7 برابر ميانگين مصرف جهاني، آنتيبيوتيك در كشور مصرف ميشود. خطر مصرف بيرويه آنتيبيوتيكها، علاوه بر آنكه بار هزينهاي چند برابري براي نظام سلامت ايجاد كرده، مقاومت ميكروبي را هم در سطح جامعه افزايش داده است. اما مقاومت ميكروبي چيست و چرا متوليان سلامت، نگران گسترش مقاومت ميكروبي هستند؟ طبق تعريف وزارت بهداشت، هنگامي كه باكتريها، ويروسها، قارچها و انگلها دچار تغيير ژنتيكي تدريجي شده و ديگر به درمان پاسخ ندهند، مقاومت ميكروبي رخ داده است. اين تغيير تدريجي باعث اشكال در درمان عفونتها و بيماريهاي عفوني شده و به تشديد و گسترش بيماري و افزايش مرگ و مير ناشي از بيماري منجر ميشود. يكي از عواقب مقاومت ميكروبي، بياثر شدن آنتيبيوتيكها و ساير داروهاي ضد ميكروبي (آنتيبيوتيكها، داروهاي ضدويروسي، داروهاي ضد قارچ و ضد انگل) و سختتر شدن يا غير ممكن شدن درمان بيماريهاي عفوني خواهد بود. بياثر شدن داروهاي ضدميكروبي، ميتواند اقدامات درماني براي كنترل عفونت در جراحيها، شيمي درماني و سرطانها را به خطر بيندازد و ميكروب مقاوم به درمان، به مثابه يك كانون سيال انتشار بيماري توسط افرادي كه به دليل مقاومت ميكروبي، حالا به ناقل ميكروب تبديل شدهاند، ميتواند به يك تهديد جدي براي سلامت جامعه تبديل شود. وزارت بهداشت اين تاكيد و هشدار جدي را به مردم و جامعه پزشكي دارد كه براي جلوگيري از گسترش اين پديده خطرناك، استفاده صحيح و به جا از آنتيبيوتيكها را به عنوان يك مسووليت همگاني مورد توجه قرار دهند و بهطور جدي، از درمان خودسرانه با آنتيبيوتيكها خودداري كنند و همچنين، انواع داروهاي ضد ميكروبي، تحت نظارت و با دستور پزشك مصرف شده و طول دوره درمان دارويي تكميل شود، چون رها كردن درمان هم ميتواند به مقاومت ميكروبي منجر شود. وزارت بهداشت با اين تاكيد به عموم مردم و جامعه پزشكي درباره بياثر بودن آنتيبيوتيكها در درمان سرماخوردگي و آنفلوآنزا، اين هشدار را دارد كه دورريز داروهاي آنتيبيوتيك در منابع آب جاري و فاضلابها ميتواند به آلودگي آب و خاك منجر شود .
تاخير در پيشگيري
تغيير رويكرد وزارت بهداشت در برخورد با تجويز بيرويه آنتيبيوتيك، بيش از يك دهه تاخير دارد.
بررسيهاي « اعتماد » بر گزارشهايي از اوايل دهه 1390 نشان ميدهد كه از 15 سال قبل هم متوليان سلامت، انتقاد جدي به تجويز بيرويه آنتيبيوتيك داشتند ولي سوال اين است كه چرا رويكرد بازدارنده براي اصلاح تجويز دارويي پرعارضه، اين همه سال به تاخير افتاد ؟
فروردين 1390، وزير بهداشت وقت (دولت نهم) ضمن هشدار درباره ايجاد مقاومت دارويي به دنبال مصرف خودسرانه آنتيبيوتيكها اعلام كرد كه چهار مورد از 10 داروي پرمصرف كشور، آنتيبيوتيكهاست و از نظر ميزان هزينه كرد، داروي آموكسيسيلين، پرمصرفترين آنتيبيوتيك است.
پاييز 1398، مديركل دفتر نظارت و پايش مصرف فرآوردههاي سلامت سازمان غذا و دارو اعلام كرد كه با وجود ثبت آمار تجويز و فروش آنتيبيوتيك، برآورد دقيقي از ميزان مصرف خودسرانه اين داروي ضدميكروبي در كشور وجود ندارد، اما نتايج بررسي بيش از ۱۰۶ ميليون نسخه بيمه تامين اجتماعي در سال ۱۳۹۷ نشان داده كه در بيش از ۴۸ درصد اين نسخهها، انواع آنتيبيوتيك تجويز شده است. اين مدير سازمان غذا و دارو، در ادامه صحبتهايش گفت كه هم خريد بدون نسخه، هم رعايت نشدن طول درمان دارويي و هم تجويز بيدليل آنتيبيوتيك و حتي تجويز بيدليل اشكال تزريقي دارو به جاي اشكال خوراكي، از مصاديق مصرف خودسرانه آنتيبيوتيك است.
اين مدير وزارت بهداشت در همين صحبتها گفته بود كه بيمارستانها بايد براي تجويز آنتيبيوتيك، تابع راهنماهاي باليني ابلاغ شده از سوي معاون درمان و سازمان غذا و داروي وزارت بهداشت باشند علاوه بر آنكه در تمام دانشگاههاي علوم پزشكي هم كميتهاي براي پايش نسخهنويسي پزشكان فعال شده و در صورت مشاهده تجويز بيرويه آنتيبيوتيك، پزشك مسوول بايد درباره دليل اين تجويز به اين كميتهها پاسخگو باشد ولي حداكثر برخورد اين كميتهها، به ملزم شدن پزشك به رعايت معيارهاي تجويز محدود ميشد و رويكرد اين كميتهها، ضمانت اجرايي نداشت يا حتي اين رويكرد، از پشتوانه سطح بالاتري برخوردار نبود.
خبرگزاري مهر، پاييز 1401 در گزارشي از سامانه نسخه الكترونيك، نوشت كه بهطور مشخص، در ماههاي مهر و آبان 1401، بالغ بر 1.9 ميليون عدد شربت آنتيبيوتيك مصرف شده كه نسبت به ماههاي پيش از آن، افزايش 150 تا 160 درصدي دارد.
سال 1402، دفتر نظارت و پايش مصرف فرآوردههاي سلامت سازمان غذا و دارو اعلام كرد كه ميزان مصرف سالانه آنتيبيوتيك در ايران، ۲.۸ برابر جهان است و ايران بابت ميزان مصرف اين داروي ضدميكروبي، در رتبه سوم جهان و بعد از كشورهاي نپال و اروگوئه قرار گرفته است.
در سال 1403 هم، معادل 8.3 درصد كل فروش ريالي داروهاي كشور با عدد ۱۹۳.۱ تريليون ريال، سهم داروهاي آنتيبيوتيك و ضد ميكروبي بود كه رقم بسيار بالايي محسوب ميشد.
ركوردشكني ايران در مصرف آنتيبيوتيكها در حالي بود كه داروهاي ضدميكروبي، از نظر ميزان ماده موثره و تاثير درماني به سه گروه در دسترس، تحت كنترل و بيمارستاني تقسيمبندي ميشوند. آنتيبيوتيكهاي در دسترس، ماده موثره ضعيفتري دارند و به همين دليل، فروش بدون نسخه اين گروه از داروهاي ضدميكروبي، ممنوع و خطرناك نيست. آنتيبيوتيكهاي تحت كنترل، به دليل ماده موثره قويتر، بايد حتما با نسخه پزشك و صرفا براي موارد خاصي از بيماريها تجويز و عرضه شوند. گروه سوم از آنتيبيوتيكها هم كه در رديف قويترين داروهاي ضدميكروبي قرار ميگيرند، فقط بايد در بيمارستان تجويز و مصرف شوند. اينطور كه سرپرست دفتر نظارت و پايش فرآوردههاي سلامت سازمان غذا و دارو ميگويد: طبق معيارهاي جهاني، بايد 70 درصد از آنتيبيوتيكهاي عرضه شده در داروخانهها از گروه « در دسترس » باشند، اما بررسيها نشان ميدهد كه فقط 48درصد آنتيبيوتيكهاي عرضه شده در داروخانههاي كشور، از گروه « در دسترس » هستند و اين اختلاف با معيار جهاني به اين معناست كه شمار زيادي از آنتيبيوتيكهاي مشمول نسخه نويسي هم، آزادانه و بدون نسخه فروخته ميشوند در حالي كه مصرف خودسرانه و بيرويه همين گروه و بهطور مشخص، داروهايي همچون سفيكسيم و آزيترومايسين، يك خطر جدي براي ايجاد مقاومت ميكروبي محسوب ميشوند.
مقاومت ميكروبي به يك خطر جدي در ايران تبديل شده است
طي هفتههاي اخير، مسوولاني از وزارت بهداشت، هشدارهاي مكرر درباره خطر مصرف بيرويه آنتيبيوتيكها داشتند و به نظر ميرسد مقاومت ميكروبي، به يك معضل براي نظام سلامت تبديل شده است؛ معضلي كه حالا سلامت عمومي را هم در معرض تهديد قرار داده است.
مديركل بازرسي سازمان غذا و دارو به تازگي از نظارت بر عملكرد مراكز درماني در زمينه رعايت ضوابط تجويز آنتيبيوتيكها و بررسي تخلفات احتمالي خبر داده است.
وزير بهداشت هم كه در آغاز پاييز امسال، از بررسي نسخههايي با تجويز 100 عدد آموكسي سيلين خبر داد و اين رويه تجويز را مصداقي از بيفرهنگي دانست و گفت كه آموكسي سيلين، به دليل مصرف بيرويه يا نسخهنويسي اشتباه، در جايگاه سوم داروهاي پرهزينه كشور قرار گرفته، در پيامي كه اخيرا به مناسبت هفته جهاني مقاومت ميكروبي منتشر كرد، با هشدار درباره از دست دادن فرصت درمانهاي موثر به علت مصرف بيرويه آنتيبيوتيكها و گسترش مقاومت ميكروبي، اعلام كرد كه « ميزان مصرف آنتيبيوتيك در كشور بسيار بالاتر از ميانگين جهاني است و اين امر به گسترش مقاومت ميكروبي در كشور دامن خواهد زد.در برخي عفونتهاي بيمارستاني در ايران، ميزان مقاومت به داروهاي خط اول و دوم بين ۷۰ تا ۹۵ درصد و مقاومت همزمان به چند دارو بيش از ۵۰ درصد گزارش شده است. »
رييس مركز مديريت بيماريهاي واگير وزارت بهداشت هم هفته قبل در يك برنامه تلويزيوني اعلام كرد كه «كشورهاي موفق در زمينه كنترل مقاومت ميكروبي، دسترسي مردم به آنتيبيوتيك بدون نسخه را محدود كردهاند و داروخانهها نميتوانند بهراحتي اين داروها را در اختيار مردم قرار دهند. در ايران، قوانين مربوط به تجويز و عرضه آنتيبيوتيك بهدرستي اجرا نميشود و نيازمند بازنگري قوانين هستيم. بايد مقررات سختگيرانهتري براي كنترل مصرف اين داروها وضع شود. شاخص مصرف آنتيبيوتيكها در كشور از ۵۰ به ازاي هزار نفر فراتر رفته در حالي كه ميانگين جهاني حدود ۲۰ تا ۲۲ به ازاي هزار نفر است. »
پايش جدي براي پيشگيري از گسترش مهمترين تهديد سلامت
نازيلا يوسفي كه سرپرستي دفتر نظارت و پايش سازمان غذا و دارو را برعهده دارد، ديروز در جمع خبرنگاران از فاصله قابل توجه ميزان مصرف آنتيبيوتيك در جهان و ايران خبر داد. به گفته يوسفي، در حالي كه ميانگين جهاني مصرف آنتيبيوتيك 18 از هزار نفر جمعيت است اما طبق بررسيهاي انجام شده، در ايران 65 از هزار نفر جمعيت است كه عدد بسيار زيادي به شمار ميآيد.
يوسفي با اعلام اينكه سال 1404 حدود ۳۰.۵ درصد از 215 ميليون نسخه، حاوي آنتيبيوتيك بوده و بيشترين تجويزها هم توسط متخصصان اطفال (سهم 45 درصدي نسخههاي تجويزي)، متخصصان زنان و پزشكان عمومي انجام شده، گفت كه آنتيبيوتيكها، حدود ۱۲ درصد بازار دارويي كشور را شامل ميشود و در حالي كه بيش از 50درصد مصرف آنتيبيوتيكها در كشور، مشمول مصرف خودسرانه يا تجويز بيدليل بوده، ميزان مصرف اين دارو در مناطق مختلف كشور متفاوت است چنانكه استان تهران از نظر ميزان مصرف بيمارستاني آنتيبيوتيكها در اولين رديف ايستاده و استانهاي مازندران، زنجان در رديفهاي بعد هستند و شهر اهواز، كمترين ميزان مصرف بيمارستاني آنتيبيوتيكها را ثبت كرده است.
در حالي كه امسال، رصد ميزان تجويز و مصرف آنتيبيوتيكها، سرمهاي تزريقي، داروهاي كورتون، داروهاي تكنسخهاي، داروهاي خارج از فهرست دارويي رسمي و آمپولهاي لاغري، جديتر از پارسال دنبال ميشود، يوسفي با ابراز تاسف از شكست در كاهش ميزان مصرف آنتيبيوتيك برخلاف بسياري از كشورهاي جهان، گفت كه «مصرف بيرويه سرمهاي حاوي آب و املاح هم بيشباهت به وضعيت مصرف بيرويه آنتيبيوتيكها نيست. چنانكه پارسال، حدود 240 ميليون عدد سرم در كشور توليد و حدود 220 ميليون عدد توزيع شده كه حتي اگر نيمي از اين ميزان توزيع هم مصرف شده باشد، رقم بسيار بالايي است، چراكه تنها تشخيص سرم درماني، براي موارد بستري است و مراجعات سرپايي به هيچوجه نياز به سرمتراپي ندارند. مصرف سرم زماني ضروري است كه فرد نياز به دريافت سريع دارو يا مايعات داشته باشد، اما امكان بلع و مصرف خوراكي دارو را نداشته باشد يا نتواند آب را در بدن خود نگه دارد. در غير اين صورت، تجويز و مصرف سرم ضرورتي ندارد ولي با اين حال شاهديم كه افراد، حتي براي درمان سرماخوردگي هم درخواست سرم تراپي دارند. »
اين مسوول سازمان غذا و دارو با هشدار درباره عواقب و خطرات مقاومت ميكروبي به دنبال مصرف بيرويه و خودسرانه آنتيبيوتيكها، اعلام كرد كه طبق بررسيهاي انجام شده، ميزان بالاي مصرف آنتيبيوتيك در كشور باعث شده كه بعضي باكتريها، بيش از 90 درصد به آنتيبيوتيكها مقاوم شوند و افزود: « فردي كه تصميم به مصرف خودسرانه يا غيرضروري آنتيبيوتيك ميگيرد، در وهله نخست خود را در معرض اين عوارض قرار ميدهد، اما مساله مهمتر اين است كه با مصرف نابهجاي آنتيبيوتيك، به ديگران، ساير هموطنان، نسل آينده، عزيزان و حتي فرزندان خود و محيط زيست نيز آسيب ميزنيم.مقاومت ميكروبي محدود به فرد مصرفكننده آنتيبيوتيك نيست، ميكروبهايي كه بر اثر مصرف نادرست آنتيبيوتيك مقاوم ميشوند، در محيط و ميان افراد جامعه نيز گردش پيدا ميكنند. اين ميكروبها در برابر ابزارهايي كه براي مقابله با عفونتها و از بين بردن آنها در اختيار داريم، مقاوم ميشوند و بهتدريج شرايطي ايجاد ميكنند كه آنتيبيوتيكها ديگر نتوانند بر آنها اثر بگذارند.ممكن است فردي به دليل ابتلا به سرماخوردگي يا بيماري ديگري به بيمارستان مراجعه كند و پس از درمان از آن بيماري نجات پيدا كند، اما در ادامه، باكتري مقاومي در بدن او وجود داشته باشد كه در برابر هيچيك از آنتيبيوتيكهاي مورد استفاده ما پاسخ ندهد. اين وضعيت ميتواند درمان عفونتهاي بعدي را با دشواري جدي مواجه كند.»