نگاهي به نمايش «گزارش لير» نوشته بهزاد آقاجمالي و كارگرداني ميلاد نيكآبادي
«لير» ميان حافظه، نمايش و حقيقت
اين اقتباس آزاد از اثر شكسپير ميكوشد سازوكار توليد و بازنمايي قدرت را
در جهان معاصر كه پادشاه ديگر شخصيتي اسطورهاي نيست، به پرسش بگيرد
آريو راقبكياني
نمايش «گزارش لير» را نميتوان صرفا بازخواني يا اجراي امروزي نمايشنامه «شاه لير» شكسپير دانست؛ اين اثر بيش از آنكه در پي بازسازي جهان تراژيك پادشاه بريتانيا باشد، ميكوشد سازوكار توليد و بازنمايي قدرت را كه در آن پادشاه ديگر صرفا يك شخصيت اسطورهاي نيست، در جهاني معاصر به پرسش بگيرد؛ جهاني كه در آن حتي فراموشي يك پادشاه نيز از چشم رسانهها دور نميماند و تصميمهاي او، پيش از آنكه به تاريخ تبديل شوند، به خبر، تصوير و موضوع قضاوت عمومي بدل ميشوند. بهزاد آقاجمالي در مقام نويسنده و ميلاد نيكآبادي در جايگاه كارگردان، با اقتباسي آزاد از اثر شكسپير، جهان نمايش را از فضاي دربار به فضايي منتقل ميكنند كه در آن تمرين، بازيگري، نظارت و بازنمايي، خود به بخشي از مناسبات قدرت تبديل شدهاند.
در اين روايت، مخاطب با شاه ليري (با بازي داريوش موفق) مدرن و فراموشكار مواجه است كه قصد دارد سرزمين خود را ميان سه دخترش تقسيم كند. گويي فراموشي لير از محدوده ذهن و حافظه او فراتر رفته و به ديگر شخصيتها نيز سرايت كرده است؛ كاراكترها در تعليقي هويتباخته، دچار فراموشي لحظهاي از چيستي خويش شدهاند و در خوابي موهوم و ناپايدار فرو رفتهاند؛ خوابي كه در آن هيچ كس نميداند كجا به نقش خود پايان ميدهد و از كجا دوباره به خويشتن بازميگردد. در اين اقتباس، مناسبات ميان شاه و دخترانش از الگوي آشناي شكسپير فاصله ميگيرد. برخلاف متن اصلي، در اينجا گونريل (با بازي نگين تهمتن) و ريگان (با بازي بنفشه رياضي) نيز در موقعيت چربزباني و اغراق در ابراز محبت به پدر قرار نميگيرند و مساله تقسيم ميراث، در بستري متفاوت و با سازوكارهايي تازه پيش ميرود. از سوي ديگر، كوردليا نيز تا بخشهاي پاياني نمايش حضوري در روايت ندارد و غيبت او خود به عاملي براي ايجاد تعليق تبديل ميشود. اين تغيير در ساختار اقتباس، مخاطب را از مواجهه مستقيم با تقابل سه خواهر دور ميكند و به جاي آن، امكان بازخواني تدريجي جايگاه كوردليا و معناي حضور او را فراهم ميآورد.
يكي از وجوه قابل تأمل اجرا، گردهمايي افراد براي انتخاب بازيگري است كه قرار است در تمرين، نقش لير را ايفا كند. اين موقعيت، از همان ابتدا مرز ميان جهان داستان و جهان اجرا را مخدوش ميكند. تماشاگر به مرور درمييابد كه بازيگراني كه قرار بود نقش شخصيتهاي يك تراژدي كلاسيك را بازي كنند، به تدريج خودشان نيز در مناسبات و بحرانهاي همان جهان گرفتار ميشوند. در اين ميان، مساله ضبط دائمي تمرينها اهميت ويژهاي پيدا ميكند. گويي هيچ كلمه و حركتي از چشم دوربينها پنهان نميماند و هر كنش بايد با آگاهي از امكان ثبت و بازبيني آن انجام شود. اينجا دوربين صرفا ابزاري براي مستندسازي تمرين نيست، بلكه به نماينده نوعي قدرت نظارتي تبديل ميشود. لذا سوال پيش ميآيد آنچه در برابر دوربين گفته ميشود، حقيقت است يا صرفا نسخهاي كنترل شده از حقيقت؟ كاركرد تصوير در «گزارش لير» به ثبت وقايع محدود نميشود. نمايش با بهرهگيري از قابهاي نزديك، نماهاي دور، زاويههاي كج دوربين و تركيببندي چهرهها در لحظات دراماتيك روي نمايشگرها، تلاش ميكند لايههاي پنهانتري از وضعيت رواني و مناسبات شخصيتها را آشكار كند. در اين ساختار، دوربين علاوه بر كاركرد حافظه تاريخي و ثبت رويدادها، به ابزاري براي برجستهسازي عواطف و تنشهاي دروني بدل ميشود. از سوي ديگر، ساختار دوسويه صحنه و حضور هيات ژوري متشكل از ادموند، ريگان و گونريل، موقعيتي قابل تأمل ميآفريند. كساني كه خود بخشي از مناسبات قدرت و ميراث هستند، اكنون در جايگاه داوراني نشستهاند كه بازيگران مدعي ايفاي نقش شاه را ارزيابي ميكنند. نكته معنادار آن است كه جايگاه شاه در سطحي پايينتر از هيات داوري قرار گرفته است. اين جابهجايي فضايي را ميتوان وارونگي نمادين سلسلهمراتب قدرت دانست؛ پادشاهي كه در جهان داستان صاحب فرمان و اقتدار است، در جهان تمرين به موضوع قضاوت ديگران تبديل ميشود. در اين ميان، ادغام قطعاتي از چندين روايت سينمايي از «شاه لير» با جهان زنده تمرين و اجراي تئاتر، لايه ديگري به ساختار اثر ميافزايد؛ گويي سينما و تئاتر نه در تقابل با يكديگر، بلكه در امتداد هم قرار ميگيرند تا مرز ميان بازنمايي تصويري و واقعيت صحنهاي بيش از پيش محو شود و خود فرآيند روايتگري به بخشي از درام بدل شود.
از سوي ديگر، شخصيت ادموند با بازي رضا بهبودي جايگاه ويژهاي دارد. ادموند، پسر نامشروع گلوستر در جهان شكسپير، همواره از مناسبات تبعيضآميز و محروميت اجتماعي خود آسيب ديده و براي تصاحب جايگاه و قدرت به طغيان روي ميآورد. در «گزارش لير» نيز اين ميل به اعتراض و برهم زدن نظم موجود، در نسبت او با شاه فراموشكار و مناسبات پيرامونش بازتاب پيدا ميكند. ادموند تنها يك شخصيت درون تراژدي نيست؛ او ميتواند نماينده نيرويي باشد كه مشروعيت نظم مستقر را زير سوال ميبرد. با اين حال، پرسش اساسي همچنان پابرجاست: آيا شورش عليه قدرت، الزاما به معناي رهايي از منطق قدرت است يا صرفا تلاشي براي نشستن بر جايگاه همان قدرت؟
يكي از ظريفترين لايههاي اجرايي، به شخصيت دلقك و جابهجايي نقش كوردليا مربوط ميشود. دلقك در نمايشنامه شكسپير، برخلاف ظاهر سرگرمكنندهاش، يكي از مهمترين حاملان حقيقت است. در «گزارش لير» سوگل خليق با ايفاي نقش دلقك و كوردليا و گاه با قرار گرفتن در جايگاه پدر، اين مرزهاي هويتي را پيچيدهتر ميكند. بازيگر از يك نقش به نقش ديگر عبور ميكند و همين جابهجايي، پرسش از ثبات هويت را به ميان ميآورد. در اجراي حاضر نيز همپوشاني دلقك و كوردليا، بهويژه در رفتوآمد ميان سوگل خليق و شيدا خليق، ظرفيت تأملبرانگيزي ايجاد ميكند. گويي كوردليا ديگر يك هويت ثابت و متعلق به يك بازيگر نيست، بلكه نقشي است كه ميان دو بدن و دو سطح از واقعيت دست به دست ميشود. كاراكتر ستاره، بازيگر ايراني حاضر در تمرين، به تدريج از نقش كوردليا فاصله نميگيرد و حتي پس از خاموش شدن دوربينها، ادموند او را در همان هويت نمايشي به رسميت ميشناسد. در اين نقطه، ديگر مشخص نيست چه كسي در حال بازي كردن است و چه كسي واقعا درون نقش استحاله شده است.
اين وضعيت در كنار سرنوشت كاراكترهاي سهراب (با بازي مهران ميري) و ستاره (با بازي شيدا خليق) ابعاد ديگري پيدا ميكند. بازيگراني كه براي ايفاي نقش در اين تمرين حضور دارند، با محدوديتهاي زندگي واقعي خود نيز دستوپنجه نرم ميكنند؛ از مساله نمره آيلتس و دشواري خروج از كشور تا تصميم به مهاجرت و خروج غيرقانوني. انتخاب يك بازيگر زن ايراني براي ايفاي نقش كوردليا و پيوند اين نقش با مساله ميراث، پرسش ديگري را پيش ميكشد: آيا ميراث صرفا به نسبت خوني و جايگاه خانوادگي وابسته است؟ اين پرسش، بهويژه در تقابل با محروميت كوردليا از ميراث با توجه به دسيسهچيني دو خواهر و همزماني تكرار همين موضوع در خصوص خواهران سهراب بر سر ميراث، امكان خوانشي فراتر از مناسبات جغرافيايي پيدا ميكند.
در نهايت، آنچه «گزارش لير» را به جهان شكسپير متصل نگه ميدارد، نه صرفا بازتوليد خطوط داستاني، بلكه وفاداري به يكي از بنياديترين پرسشهاي تراژدي او است: نسبت حقيقت و قدرت. جملهاي كه در نمايش به عنوان يكي از هذيانهاي لير مطرح ميشود -«هيچ كاري نميشه كرد»- نيز از همين منظر اهميت پيدا ميكند. جملهاي كه در ابتدا براي ديگران نامفهوم است و دو بازيگر ايراني ميكوشند معناي آن را رمزگشايي كنند، به تدريج از يك عبارت پراكنده به نشانهاي از ناتواني، استيصال و شايد اعتراف به بنبست حقيقتگرايي مبدل ميشود. «گزارش لير» در نهايت جهاني را ميسازد كه در آن همه چيز ثبت ميشود، اما ثبت شدن لزوما به معناي به خاطر سپردن حقيقت نيست.