نگاهي به اجراي نمايش «خاموشي دريا» در يزد
تسليمناپذيري به روايت صحنه
نسيم خليلي
گاهي تماشاي يك نمايش روي صحنه، مثل بلعيده شدن در هزارتوي خوشايند و مطبوع يك كتاب كوچك كاهي قشنگي است كه سالها پيش خواندهاي، بارقههايي از نور ليمويي پاييزيفامش را تابيده بر جان و روحت به ياد داري و شايد ديگر به صرافت بازخوانياش نيفتي، اما يك اقتباس درخشان و موفق، وقتي كه درميآميزد با يك اجراي درست و شورانگيز، طراحي صحنه خوب، كارگرداني درخشان، نورپردازي قصهوار و بازيهاي قشنگ، انگار كه تو، نشسته بر صندلي سالن تئاتر، رفتهاي توي آن كتاب تپنده قديمي، رفتهاي ميان كاغذهاي كاهياش، عطر خوش كتاب مشامت را پر كرده و كاراكترها از توي كلمات چاپي جان گرفتهاند، برخاستهاند و دارند دستهايشان را پاي بخاري هيزمي گرم ميكنند، غذا ميخورند و از جنگ و انسانيت و آزادي و فلسفه و موسيقي و اندوه حرف ميزنند يا نه، حرف نميزنند، فقط سكوت ميكنند و حالا روي صحنه تئاتر ميتواني ببيني كه وقتي در كتاب نوشته كه پيرمرد و دختر در برابر افسر آلماني اشغالگر - كه آمده در خانهشان سكني گزيده - با سكوتشان مقاومت كردند، دقيقا يعني چه.
واقعيت آن است كه در تاريخ ادبيات مقاومت جهان، كمتر اثري به خلوص و برندگي رمان كوتاه «خاموشي دريا» نوشته وركور- يا همان ژان برولر-يافت ميشود؛ متني كه در روزگار تيره اشغال فرانسه در تلاطم جنگ جهاني دوم، همچون خنجري از جنس آگاهي در قلب تاريكي و تباهي تاريخ فرو رفت. وقتي اين شاهكار با ترجمه درخشان و منحصربهفرد شهيد حسن نورايي و همچنين يادداشت ژرف و تحسينآميز صادق هدايت به گنجينه ادبيات ايران راه يافت، بيش از پيش ثابت كرد كه ادبيات مقاومت، مرز جغرافيايي نميشناسد، فاخته آزاد خوشالحاني است كه بر فراز هر سرزميني پرواز خواهد كرد و رنجها و مبارزه شكوهمند انسان را در تاريخ فراياد خواهد آورد. اين اثر سترگ در طول دههها، از روايت ماندگار ژان پير ملويل در سينما تا بازخوانيهاي راديويي و صحنهاي در ايران و جهان، همواره بستر پژوهشي عظيمي براي بازانديشي در باب انتخاب و اراده انساني، آزادي، مبارزه، اخلاق و وجدان و مقاومت منفي بوده است و خجسته آنكه در همين روزها و در تماشاخانه نيكآيين يزد، اقتباس موفقي از اين روايت شورانگيز به روي صحنه رفت تا برگ زريني به تاريخ هنر تئاتر اين شهر افزوده باشد. درخشش اين اجرا، با تهيهكنندگي شهاب حسينينيك، نويسندگي رضا گوران، كارگرداني هادي آقابزرگي، بازيهاي درخشان هادي آقابزرگي، مجتبي موسوي و مهشيد رحيمي، طراحي صحنه ميلاد شريفيزاد، نورپردازي محمدحسين افضلي و كوشش ديگر اعضاي گروه، پس از تجربههاي ارزشمند مشابه ديگري در سالهاي گذشته، بار ديگر ثابت كرد كه حيات تئاتر اصيل در شهرستانها جرياني شتابزده نيست، بلكه سنتي ريشهدار، متكي بر تفكر مكتوب و وفادار به ادبيات است؛ سنتي كه به ويژه با يادآوري اجراي پيشين همين اثر در سال 1394، به كارگرداني سيدمجتبي موسوي و نقشآفريني هادي آقابزرگي و جمال دهقان در گالري هنرهاي معاصر يزد، نشان ميدهد كه اهالي تئاتر در اين شهر، تاريخچهاي زنده و پيوسته از مواجهه با متنهاي بزرگ را رقم زدهاند.
همپوشاني فلسفه و خشونت
قصه نمايش از اين قرار است كه يك افسر گشتاپو به خانه امن و كوچك و دلانگيز زن و مردي فرانسوي راه ميكشد، در نقش يك اشغالگر پيروز و مدعي، اما در برابر با سكوتي عميق كه ردي از مقاومت دارد روبهرو ميشود، افسر در كسالت خانه از همه چيز حرف ميزند و با افت و خيز فرسايندهاي كه مملو از آرامش و خشم و شاعرانگي و بيپروايي و اندوه و تهور و نوميدي و مانيفستگوييهاست، از اوج به زير ميآيد. از اين رهگذر بايد گفت كه اگر جانمايه «خاموشي دريا» بر امتناع از كلام و مقاومت در برابر تسخير استوار باشد، تجسم بخشيدن به اين ايده بر صحنه، نيازمند بازيگري است كه بتواند لايههاي متناقض درون يك انسان را به شكلي خيرهكننده به تصوير بكشد. هادي آقابزرگي در مقام بازيگر - و با نگاه به كارنامه پربارش در تئاتر، سينما و تلويزيون، در اين اجرا به نقطهاي از تسلط و پختگي ميرسد كه تماشاگر را ميخكوب ميكند. او در قالب آن افسر آلماني، دست به خلق كاراكتري چندلايه و شگفتيساز ميزند؛ گويي روي صحنه همچنانكه با يك مامور گشتاپو روبهروييم، با فيلسوفي عميقانديش و رنجديده كه روحش در تسخير هنر، موسيقي و انديشه انساني است نيز مواجهيم يا حتي تجسم زندهاي از مارتين ليمونر ضدنازيسم. آقابزرگي با يك شور هنرمندانه اصيل و تسلط بر تكنيكهاي بازيگري دروني، موفق ميشود اين تناقض هولناك را به جان مخاطب بنشاند. مونولوگها و ديالوگهاي او گاه با صلابت و خشونت نظامي طنينانداز ميشوند و گاه در اوج خلوتگزيني، رنگ و بويي شاعرانه و فلسفي به خود ميگيرند. اين همدلي شگفتآور با كاراكتري كه در ظاهر دشمن است، تنها از عهده بازيگري برميآيد كه مرزهاي كليشه خير و شر را بشكند و انسانيت دربند را در قالب نقش خود به روشني و با زلالترين احساسات انساني فرياد بزند؛ حضوري كه با اكتهاي كنترل شده ديگر بازيگران هنرمند اين اجرا، مهشيد رحيمي و مجبتي موسوي در سوي ديگر صحنه، توازن دراماتيك بينظيري خلق ميكند.
نور، فضا و درام مكث
اما از منظر دراماتورژي بصري، اجراي درخشان اين گروه در دومين ماه پاييز 1405 در شهر يزد، نشان داد كه طراح و كارگردان اين اثر، از حداقل امكانات، حداكثر دلالتهاي معنايي را بيرون كشيدهاند. صحنه، با ديوارهاي چوبي، يك حال و هواي مهگرفته، پنجرهاي رو به آبي سرد و خيرهكننده بيرون و آكسسوار دقيق و سنجيده، فضايي ايزوله و خفقانآور ساخته كه در آن هر شيء، بار عاطفي سنگيني بر دوش دارد. در اين ميان نورپردازي ويژگي ناب اين اجرا بوده است به اين ترتيب كه نورپردازي تفكيك شده و نقطهاي - كه بازتاب سرد نور آبي پنجره را در تقابل با گرماي موضعي و سرخفام بخاري هيزمي يا چراغ روي ميز قرار ميدهد - به جدول ميزانسنها تشخصي شورانگيز بخشاييده و آن ميز شام، به عنوان كانون مركزي كشمكش، تنها يك ابزار صحنهاي نبوده است، بلكه آن را بايد مرزي ديد ميان دو جهان ناهمساز. اين را هم بايد افزود كه در لحظاتي كه بخار برخاسته از فنجان قهوه يا غذا در فضاي تاريك صحنه محو ميشود و بازيگران با نگاههاي عميق، سكوت را به مثابه سنگينترين كلام ممكن به كار ميگيرند، تئاتر به خلوص آوايي و بصري خود ميرسد، چيزي كه بازتاب آن را در عكسهاي درخشاني كه نياوش گلشن از اجرا گرفته نيز ميتوان بازيافت و در نهايت آنكه كارگرداني هوشمندانه هادي آقابزرگي در مهندسي اين فضا، با بهرهگيري از ريتم دروني، مكثهاي طولاني و تنش انباشته در بدن بازيگران، اثبات ميكند كه تئاتر شهرستان ميتواند با اتكا بر تفكر عميق، پژوهش دراماتيك و عشق زلال به هنر، به پناهگاهي امن براي انديشه و ادبيات تبديل شود و به راستي كه اين اجرا تا مدتها پس از فرود آمدن پردهها، در حافظه فرهنگي مخاطب زنده خواهد ماند.