انتقادات مرضيه برومند در نشست رسانهاي جشنواره تئاتر كودك و نوجوان
كودكان ايراني تجربه تماشاي تئاتر ندارند
مريم آموسا
مرضيه برومند گفت: دبير جشنواره شدهام تا از نهادها و سازمانها پول بگيرم تا زيرساختهاي فرهنگي تئاتر كودك و نوجوان را در سراسر كشور به وجود بياوريم.
نشست خبري سي و يكمين جشنواره بينالمللي تئاتر كودك و نوجوان، نيمروز يكشنبه اول آذر فراتر از يك نشست معمول براي معرفي برنامههاي جشنواره، فرصتي براي بازخواني وضعيت تئاتر كودك و نوجوان در ايران بود. سخنان مرضيه برومند، دبير اين دوره از جشنواره، بيش از آنكه بر جزييات اجرايي و برنامههاي پيشرو متمركز باشد، تصويري از تناقضي عميق در ساختار فرهنگي كشور ترسيم كرد؛ تناقضي كه در جمله صريح او خلاصه ميشود: «جشنواره تئاتر كودك داريم، ولي تئاتر كودك نداريم.»
اين عبارت را ميتوان مهمترين گزاره نشست خبري دانست؛ جملهاي كه پرسشي اساسي را پيش روي مديران فرهنگي، سياستگذاران و فعالان هنرهاي نمايشي قرار ميدهد؛ آيا برگزاري سالانه يك جشنواره ميتواند جاي خالي يك جريان مستمر و ريشهدار هنري را پر كند؟
يكي از نكات قابل تأمل در سخنان برومند، استقبال چشمگير هنرمندان از جشنواره در شرايط دشوار اقتصادي و اجتماعي بود. بارگذاري ۴۵۰ اثر در سايت جشنواره دليلي بر اين مدعاست.
از ميان اين آثار، ۳۳ اثر به بخش اصلي راه يافتهاند و ۱۰ اثر نيز در بخش نوجوان حضور دارند. اين استقبال نشان ميدهد كه برخلاف تصور رايج درباره كاهش فعاليتهاي هنري در شرايط دشوار، ظرفيت توليد و خلاقيت در ميان هنرمندان كودك و نوجوان همچنان زنده است.
با اين حال، مساله اصلي تنها تعداد آثار توليد شده نيست، بلكه شرايطي است كه اين آثار در آن شكل ميگيرند و امكان ادامه حيات پيدا ميكنند.
برومند معتقد است هنرمندان در شرايط سخت، گاهي انگيزه و نيروي تازهاي براي خلق اثر پيدا ميكنند. اما نبايد اين واقعيت را به معناي مطلوب بودن محدوديتها تلقي كرد. هنر ميتواند در برابر دشواريها مقاومت كند، اما نميتواند براي هميشه جايگزين زيرساختهاي فرهنگي، حمايت مالي و سياستگذاري پايدار شود.
شايد مهمترين نقد برومند متوجه ساختار توليد و عرضه تئاتر كودك در كشور باشد. او با اشاره به كمبود سالنهاي تخصصي، تجهيزات نامناسب و محدوديت دسترسي كودكان به اجراهاي نمايشي، تاكيد ميكند كه بسياري از كودكان ايراني اساسا تجربه تماشاي تئاتر را ندارند.
اين مساله صرفا يك كمبود تفريحي نيست، بلكه به موضوع عدالت فرهنگي در كشور ارتباط مستقيم دارد. عدالتي كه عملا كودكان و نوجوانان سهمي از آن نميبرند.
كودكي كه در تهران يا يكي از مراكز استانها زندگي ميكند، ممكن است فرصت دسترسي به فعاليتهاي فرهنگي بيشتري داشته باشد، اما كودكان شهرهاي كوچك، روستاها و مناطق محروم غالبا از چنين امكاني برخوردار نيستند. حتي در بيشتر شهرهاي ايران سالن نمايش ندارند و در خانههاي فرهنگ و فرهنگسراها نمايشها روي صحنه ميروند.
در واقع، دسترسي به هنر نبايد امتيازي وابسته به محل تولد، وضعيت اقتصادي خانواده يا امكانات جغرافيايي باشد. تئاتر كودك زماني به يك جريان فرهنگي تبديل ميشود كه امكان توليد و تماشاي آن در سراسر كشور فراهم باشد حتي كودكان در روستاهاي محروم هم بتوانند تئاتر ببينند.
در اين چارچوب، پيشنهاد برومند براي اختصاص دستكم يك سالن تئاتر به كودكان در هر شهر، فراتر از يك مطالبه صنفي است. اين پيشنهاد ميتواند مبناي سياستي براي توسعه عدالت فرهنگي و ايجاد فرصتهاي برابر در حوزه هنرهاي نمايشي باشد. بر اين اساس و بنا به صحبتي كه برومند با مديركل مركز هنرهاي نمايشي كرده، قرار است پس از پايان جشنواره برومند شهر به شهر و روستا به روستا سفر كند و براي ايجاد زيرساختهاي تئاتر كودك و نوجوان تلاش كند. اتابك نادري نيز براي تحقق اين رويا قول همكاري داده است.
يكي ديگر از محورهاي مهم اين نشست، توليد آثار مرتبط با ميناب و موضوع آب و محيطزيست بود. برومند اعلام كرد كه سه اثر با محوريت آب و محيطزيست مورد تقدير قرار ميگيرند و دو اثر نيز در همين زمينه مورد توجه قرار خواهند گرفت.
نكته مهمتر، تاكيد او بر توليد خودجوش آثاري درباره ميناب بود. به گفته دبير جشنواره، گروههاي نمايشي بدون سفارش و دستور، آثاري با اين موضوع خلق و تلاش كردهاند مسائل دشوار را به شكلي بيان كنند كه براي مخاطب كودك آسيبزا نباشد. اين رويكرد نشان ميدهد كه تئاتر كودك ميتواند فراتر از سرگرمي عمل كند و به ابزاري براي همدلي اجتماعي، آگاهيبخشي و تقويت اميد تبديل شود.
همچنين حضور حدود ۶۰ كودك كه در دو جنگ گذشته والدين خود را از دست دادهاند، از ديگر برنامههاي اعلام شده جشنواره است. چنين اقدامي اگر با برنامههاي فرهنگي و حمايتي مستمر همراه شود، ميتواند تجربهاي ارزشمند براي اين كودكان رقم بزند.
با اين حال، بايد توجه داشت كه پرداختن به رنج كودكان نيازمند حساسيت حرفهاي است. هنر كودك نبايد به بازنمايي مستقيم خشونت و اندوه محدود شود، بلكه بايد فضايي براي بازسازي اميد، امنيت رواني و تجربه شادي فراهم كند.
برومند در بخش ديگري از سخنانش از حذف بخش بينالملل اين دوره خبر داد. او دليل اين تصميم را شرايط اقتصادي، هزينههاي بالاي دعوت از گروههاي خارجي و ضرورت اختصاص منابع مالي به هنرمندان داخلي عنوان كرد.
اين تصميم را ميتوان نشانهاي از تغيير اولويتهاي اجرايي جشنواره دانست. در شرايطي كه گروههاي داخلي براي توليد و اجراي آثار خود با مشكلات مالي مواجهند، اختصاص منابع محدود به تقويت توليد داخلي اهميت پيدا ميكند.
با اين حال، حذف بخش بينالملل نبايد به معناي ناديده گرفتن ضرورت ارتباط فرهنگي با جهان باشد. تبادل تجربه، آشنايي با شيوههاي نوين اجرا و ارتباط هنرمندان ايراني با جريانهاي بينالمللي از نيازهاي مهم تئاتر كودك است.
بنابراين، مساله اصلي نه صرفا برگزاري يا حذف اين بخش، بلكه يافتن الگويي كمهزينه و پايدار براي حفظ ارتباطات فرهنگي است.
سخنان برومند درباره تامين بودجه جشنواره نيز حاوي نكات قابلتوجهي بود. او از نبود حمايت كافي سرمايهگذاران و مشاركت محدود بخش خصوصي انتقاد كرد و معتقد بود ساز و كار مشخصي براي اختصاص بخشي از ظرفيت مالي و مالياتي به فعاليتهاي فرهنگي وجود ندارد.
به گفته او، حدود ۷۰درصد بودجهاي كه د راختيار جشنواره قرار ميگيرد، به هنرمندان اختصاص خواهد يافت.
اين تاكيد، اهميت اقتصاد فرهنگ را بار ديگر مطرح ميكند. جشنوارهاي كه براي ادامه فعاليت خود ناچار باشد هر سال از ابتدا به دنبال تامين منابع مالي باشد، نميتواند برنامهاي بلندمدت براي توسعه تئاتر كودك طراحي كند.
ازسوي ديگر، سخنان مديركل فرهنگ و ارشاد اسلامي همدان درباره پيشنهاد بودجه ۳۰ ميليارد توماني براي برگزاري جشنواره و همكاري نهادهاي استاني نشان ميدهد كه ميزباني چنين رويدادي نيازمند مشاركت چندجانبه است.
موضوع تئاتر نوجوان نيز از ديگر دغدغههاي مهم دبير جشنواره بود. برومند معتقد است نوجوانان به دليل مقايسه مداوم با كودكان و محدوديتهاي موجود در نظام فرهنگي، كمتر در توليدات نمايشي مورد توجه قرار ميگيرند.
وجود ۱۰ اثر در بخش نوجوان جشنواره را ميتوان نشانهاي اميدواركننده دانست، اما استمرار اين روند به حمايت از نويسندگان، كارگردانان و گروههايي نياز دارد كه مسائل واقعي نوجوانان را بشناسند و در آثار خود بازتاب بدهند.
نشست خبري سي و يكمين جشنواره بينالمللي تئاتر كودك و نوجوان دو تصوير متفاوت از وضعيت اين هنر ارائه كرد: از يكسو، هنرمنداني كه با وجود دشواريها همچنان توليد ميكنند و آثاري قابلتوجه به جشنواره ميرسانند؛ ازسوي ديگر، ساختاري كه هنوز نتوانسته امكان دسترسي مستمر كودكان به تئاتر را در سراسر كشور فراهم كند.
تاكيد بر اجراي برنامهها در بيش از ۲۰۰ نقطه استان همدان، استفاده از ۸ سالن در شهر همدان و ۹ سالن در مناطق پيراموني و تلاش براي اجراي نمايش در روستاها، اقداماتي ارزشمند هستند، اما ميزان موفقيت آنها بايد با نتايج واقعي و استمرار فعاليتها سنجيده شود. اتابك نادري، مديركل مركز هنرهاي نمايشي نيز در اين نشست بر ضرورت تقويت تابآوري، توسعه تئاتر عروسكي و حمايت از جريان توليد آثار نمايشي تاكيد كرد.
با اين همه، شايد مهمترين دستاورد اين نشست نه در تعداد آثار پذيرفته شده، نه در گستردگي اجراها و نه حتي در برگزاري منظم جشنواره، بلكه در طرح يك مطالبه اساسي باشد؛ كودكان نبايد فقط در روزهاي برگزاري جشنواره مخاطب تئاتر باشند.
توسعه واقعي تئاتر كودك زماني اتفاق ميافتد كه هر كودك، فارغ از محل زندگي و شرايط اقتصادي خانوادهاش، امكان تماشاي تئاتر باكيفيت را داشته باشد؛ زماني كه سالنها فعال باشند، گروهها فرصت اجراي مستمر پيدا كنند و توليد آثار كودك و نوجوان به يك جريان فرهنگي پايدار تبديل شود.
شايد به همين دليل، جمله مرضيه برومند را بايد نه صرفا يك انتقاد، بلكه هشداري درباره آينده فرهنگ كودك در ايران دانست؛ برگزاري جشنواره بدون ايجاد زيرساخت و جريان مستمر هنري، نميتواند به تنهايي پاسخگوي نياز فرهنگي نسل آينده باشد.