سفرهای داخلی دیگر شبیه گذشته نیستند
بررسی آمارهای رسمی و گزارشهای منتشرشده از بازار گردشگری نشان میدهد الگوی سفرهای داخلی در ایران وارد مرحله تازهای شده است. نتایج طرح آمارگیری از گردشگران ملی حاکی از آن است که در بهار ۱۴۰۴، حدود ۵۵ درصد خانوارهای کشور هیچ عضو مسافری نداشتهاند. این روند در تعطیلات نوروز ۱۴۰۵ هم ادامه پیدا کرد؛ بهطوریکه حدود ۶۸ درصد جمعیت کشور سفر نرفتند و حجم ترددهای جادهای هم نسبت به نوروز سال قبل ۲۲ درصد کاهش یافت.
در کنار عوامل اقتصادی، شرایط اجتماعی هم بر رفتار مسافران تأثیر گذاشته است. هانی رستگاران، مشاور معاون گردشگری و دبیر ستاد مرکزی هماهنگی خدمات سفر در گفتگو با ایسنا، از این وضعیت با عنوان «تغییر پارادایم در رفتار سفر ایرانیان» یاد میکند. به گفته او، الگوی غالب سفر از گردشگری تفریح محور به سفرهای امنیت محور تغییر کرده و جنگ و پیامدهای روانی آن باعث شده بسیاری از خانوادهها بیش از گذشته به دنبال آرامش، امنیت و کاهش ریسک باشند. شاید به همین دلیل بود که در نوروز ۱۴۰۵، برخلاف سالهای گذشته، خبری از ترافیکهای چندساعته جادههای شمال نبود، اما پارکها و فضاهای عمومی تهران روزهای شلوغتری را تجربه کردند.
روند اول: کوتاهتر شدن سفرها
یکی از نخستین پیامدهای افزایش هزینههای سفر، کاهش مدت زمان اقامت مسافران بوده است. براساس آمارهای رسمی، در بهار ۱۴۰۴ حدود ۵۳ درصد سفرهای داخلی بدون اقامت شبانه انجام شدهاند. موضوعی که نشان میدهد سفرهای چندروزه بهتدریج جای خود را به سفرهای یکروزه و رفت و برگشت دادند.
در سفرهایی که با اقامت همراه بوده هم الگوی انتخاب محل اسکان تغییر کرده است. حدود ۶۷ درصد مسافران خانه اقوام و آشنایان را برای اقامت انتخاب کردهاند و سهم هتلها و مهمانپذیرها به حدود ۶ درصد رسیده است. البته این گزینه دیگر مانند گذشته در دسترس همه نیست؛ زیرا بررسیها نشان میدهد اقامت در خانه اقوام نسبت به دهه ۹۰ حدود ۳۰ درصد کاهش یافته است.
روند دوم: رشد سفرهای اقتصادی
همزمان با افزایش هزینههای حملونقل، اقامت و خدمات گردشگری، تمایل مسافران به گزینههای اقتصادی و ارزان هم افزایش یافته است. آمارهای منتشرشده از بازار گردشگری نشان میدهد که تورهای گروهی و اقساطی بیش از گذشته مورد استقبال قرار گرفتهاند. بر اساس دادههای «کایت»، تقاضا برای تورهای گروهی داخلی نسبت به سال گذشته دستکم ۵۰ درصد رشد داشته و درخواست برای تورهای اقساطی هم حداقل ۵۰ درصد بیشتر شده است. از سوی دیگر، گزارش سالانه ۱۴۰۴ اسنپپی از رشد ۱۰۴ درصدی استفاده از اسنپ پی خبر میدهد. این آمار نشان میدهد خرید اعتباری و اقساطی در میان مصرفکنندگان به روندی فراگیر تبدیل شده است. (برگرفته از سایت اسنپ پی)
نگاهی به هزینههای سفر علت این تغییر رفتار را روشنتر میکند. در نوروز ۱۴۰۵، اجاره یک ویلای معمولی در شمال کشور از حدود ۲ میلیون تومان برای هر شب آغاز میشد و در واحدهای بزرگتر به بیش از ۹ میلیون تومان میرسید. در نتیجه، هزینه یک سفر چهارروزه برای خانوادهای که خانه دوم نداشت، بین ۱۸ تا ۲۶ میلیون تومان برآورد میشد. چنین اعدادی باعث شده بسیاری از خانوادهها یا از سفر صرفنظر کنند یا به سراغ گزینههای کمهزینهتر بروند.
روند سوم: تغییر مقاصد محبوب
برخلاف سالهای گذشته که شهرهای بزرگ و مقاصد شناختهشده گردشگری بیشترین سهم سفرها را داشتند، در نوروز ۱۴۰۵ گرایش به سمت شهرهای کوچک، روستاها و مناطق کمجمعیت افزایش پیدا کرد.
بر اساس دادهها، تورهای شمال کشور، بهویژه ماسال، تورهای رفتینگ و کردستان بیشترین استقبال را در میان مسافران داشتهاند. هانی رستگاران هم معتقد است این جابهجایی ناشی از تغییر انگیزه سفر است؛ بهگونهای که دستیابی به آرامش و امنیت روانی، جای لذت بردن از جاذبههای صرفا گردشگری را گرفته است. در مقابل، برخی مقاصد با افت قابل توجه تقاضا روبهرو شدهاند؛ بهطوریکه تور کیش تقریبا متوقف شده، تور استانبول کاهش چشمگیر فروش را تجربه کرده و تور دبی نیز به دلیل توقف صدور ویزا، عملا از چرخه سفر ایرانیان خارج شده است.
روند چهارم: تغییر در انتخاب وسیله سفر
افزایش قابل توجه قیمت بلیط هواپیما داخلی، یکی دیگر از عواملی است که الگوی سفرهای داخلی را تغییر داده است. رشد نرخ پروازها در برخی مسیرها باعث شده است که بسیاری از خانوادهها، اتوبوس، قطار یا خودروی شخصی را به سفر هوایی ترجیح دهند.
برای نمونه، هزینه پرواز تهران شیراز برای هر مسافر، بسته به شرکت هواپیمایی و کلاس پروازی، بین ۶.۵ تا ۱۲ میلیون تومان است؛ در حالی که همین مسیر با اتوبوس VIP حدود ۱.۴ میلیون تومان و با قطار بین ۱.۵ تا ۳.۵ میلیون تومان هزینه دارد. (برگرفته از سایت مستربلیط)
چه عواملی الگوی سفر داخلی را تغییر دادهاند؟
بررسی گزارشهای رسمی نشان میدهد که تغییر رفتار سفر ایرانیان حاصل یک عامل واحد نیست، بلکه مجموعهای از متغیرهای اقتصادی، اجتماعی و زیرساختی در شکلگیری این روند نقش داشتهاند. از نگاه کارشناسان، مهمترین عامل را باید در افزایش هزینههای زندگی جستجو کرد. سهم هزینه مسکن از سبد خانوارهای شهری در سال ۱۴۰۳ به ۴۳.۷ درصد رسیده و همزمان، تورم نقطهای در اسفند ۱۴۰۴ از ۷۰ درصد عبور کرده است. در چنین شرایطی، طبیعی است که سفر، بهعنوان یکی از هزینههای اختیاری، زودتر از سایر مخارج از برنامه بسیاری از خانوادهها حذف یا محدود شود.
در کنار فشار تورمی، نااطمینانی نسبت به آینده اقتصادی هم بر تصمیمگیری خانوارها تاثیر گذاشته است. نگرانی از کاهش درآمد، تاخیر در پرداخت حقوق، افزایش هزینههای خوراک، مسکن و حمل و نقل باعث شده است که بسیاری از خانوادهها با احتیاط بیشتری درباره سفر تصمیم بگیرند.
همچنین جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، احساس نااطمینانی را در جامعه افزایش داد و باعث شد بخشی از مسافران بهجای سفرهای تفریحی، ماندن در شهر محل سکونت یا انتخاب مقاصد نزدیک و کمریسک را ترجیح دهند. محدودیتهای ایجادشده در حملونقل هوایی، کاهش تعداد پروازها پس از بازگشایی آسمان کشور و برخی چالشهای مرتبط با تامین سوخت نیز این روند را تشدید کرد و انتخابهای مسافران را بیش از گذشته تحت تاثیر قرار داد.
آینده سفرهای داخلی به کدام سمت میرود؟
فعالان صنعت گردشگری معتقدند تغییرات اخیر، تنها یک واکنش مقطعی به شرایط اقتصادی و سیاسی نیست و میتواند آغاز یک تحول بلندمدت در بازار سفرهای داخلی باشد. افزایش استقبال از تورهای گروهی، سفرهای اقساطی و گزینههای اقتصادی نشان میدهد مسافران بیش از گذشته به دنبال کاهش هزینهها و مدیریت بهتر بودجه سفر هستند.
همزمان، نقش پلتفرمهای خرید بلیط و خدمات سفر در تصمیمگیری مسافران هم پررنگتر شده است. این پلتفرمها با ارائه امکان مقایسه قیمتها، بررسی گزینههای مختلف، اطلاع رسانی سریعتر قیمت و ظرفیت ها، باعث شدهاند که کاربران بتوانند با صرف زمان کمتر، انتخاب مناسب تری داشته باشند.
با این حال، کارشناسان تاکید میکنند احیای کامل سفرهای داخلی، بیش از هر چیز به بهبود قدرت خرید خانوارها، کنترل تورم، ثبات بازار حملونقل و کاهش ریسکهای اقتصادی و سیاسی وابسته است. تا زمانی که این شرایط محقق نشود، سفر برای بخش زیادی از جامعه همچنان یک هزینه قابل حذف خواهد بود و بازار گردشگری هم ناچار است خود را با الگوی جدید تقاضا و نیازهای متفاوت مسافران تطبیق دهد.