كوتاه درباره رمان«كلبه عمو تم» به بهانه چاپ جديد با ترجمه محسن سليماني
كتابي براي هميشه
روحالله مهدي پورعمراني
شايد بعد از آنكه ويكتور هوگو، بينوايان را نوشت و درباره قربانيان فقر، موجي از تاثر را در خوانندگان فرانسوي و سپس مردم انگليسيزبان برانگيخت، كتاب «كلبه عمو تم»، به يك چالش بزرگ سياسي در امريكا دامن زد.
درسالهايي كه سوژه كلبه عموتم درذهن «هريت بيچراستو» جرقه زد و انديشههاي ضد بردهداري اين كشيشزاده روشنبين در قالب يك رمان مردمي منتشر ميشد، قانون بردگان فراري در امريكا، مبارزهاي جانانه را تدارك ديده بود. شمال بردهدار و جنوب بردهخيز! رمان، اين شانس را داشت كه در اين موقعيت ملتهب، پا به جامعه گذاشت و دركنار كشمكشهاي موجود، نقش كبريتي را بازي كرد كه به انبارِ باروت جدال شمال و جنوب زده شد.
مردم جنوب امريكا خواهان پايان دادن به نظام بردگي بودند و در شمال هم زمزمههاي مخالفت با بردگي شنيده ميشد. رفتهرفته شكافي آشتيناپذير در كنگره امريكا بر سر مساله بردگي ايجاد شد.
كشيشها نيز دو دسته شده بودند؛ عدهاي موافق و عدهاي مخالف بردهداري. آنها حتي براي اقامه دليل در موافقت يا مخالفت خود از انجيل مثال ميآوردند. فضاي معنوي امريكا از روح طغيان و آشوب اشباع شده بود و نياز به يك جرقه كوچك داشت تا منفجر شود و دنيايي را بلرزاند و بيچراستو، جرقه را زد.
اگر جنگ داخلي امريكا كه به جنگ انفصال يا جنگ شمال و جنوب معروف است، نتيجه تضاد منافع بردهداران و زمينداران شمال و جنوب بود و اجتنابناپذير مينمود، اما شواهدي در دست است كه نشان ميدهد رمان هريت بيچراستو در سرعتبخشي به انجام جنگ بيتاثير نبود.
چنانكه در سال 1862، هنگام بازديد خانم بيچراستو از كاخ سفيد، آبراهام لينكلن گفت: «اين خانم كوچك، كتابي نوشت كه اين جنگ بزرگ را پديد آورد.» آبراهام لينكلني كه به گفته چارلز سامنر؛ «اگر كلبه عمو تم نوشته نميشد، نميتوانست به رياستجمهوري ايالات متحد برسد.»
كتاب با سرعت مورداستقبال مردم قرار گرفت و در همان هفته نخست انتشار، سه هزار نسخهاش به فروش رسيد و سفارشهاي زيادي از استانها و شهرها ميآمد. رمان خيلي زود، به 22 زبان ترجمه شد و هنوز يك سال از چاپ و انتشار كتاب نگذشته بود كه 300 هزار نسخه در خود امريكا فروش رفت. بنا به نوشته منتقدان و روزنامهها، كلبه عمو تم به همه زبانهاي زنده دنيا ترجمه شده و در نيم قرن نخست انتشار، بعد از انجيل، در رتبه اول كتابهاي امريكا و اروپا قرار گرفت. كلبه عمو تم -چنانكه نوشتهاند- جاذبههاي قوي ادبي ندارد اما واقعيتها و صحنههايي در حادثهبندي و شخصيتپردازي آن روايت شده است كه ذهن خوانندگان را يكراست به كانون اصلي نزاع جامعه امريكا، معطوف ميدارد. يعني بهرهكشي انسان از انسان حول محور سود و با تكيه بر رنگ پوست و نژاد.
خانم بيچراستو چند سال بعد نيز به پشتوانه موفقيت كلبه عمو تم، كتاب «درد» را نوشت و در آن نشان داد كه بردگي، نه تنها براي بردگان و سياهپوستان زيانآور است، بلكه سفيدپوستان و بردهداران نيز از آسيبهاي آن بركنار نيستند. رمان «درد» چنانكه ميبينيم از شهرت و مقبوليتي در حد كلبه عمو تم برخوردار نشد.