محرم، آزادگي و پوپوليسم
ابراهيمباي سلامي
هرساله كه محرم فرا ميرسد جامعه ايران و اكثر مسلمانان تحتتاثير واقعيت اجتماعي و تاريخي تجليل و سوگواري قيام امام حسين(ع) قرار ميگيرد و جامعهپذيري فرهنگي نسل جوان از اين امر به درجات مختلف متاثر ميشود. از اين رو در عصر توسعه فناوري اطلاعات و ارتباطات و گسترش فضاي مجازي، تلاش براي شناخت درست از نهضت حسيني اهميت بيشتري يافته است. بر حسب سخنان، مطالبات و مواضع امام حسين(ع) از مدينه تا مكه و كربلا و برداشت عمده صاحبنظران و دانشمندان معتبر از ادبيات موضوع، اهدف اصلي از قيام محرم مبتني بر احياي اصل دين محمدي، تحكيم اخلاق و انسانيت، پرهيز از پذيرش باطل و سلطه حاكم جائر، مبارزه با ظلم و جهالت، ترويج آزادگي و عدالت در جامعه بيان شده است. در رويكرد و مكتب حسين(ع) كه تلفيقي از نظر و عمل است حكومت ظالم منشأ بيعدالتي و فساد در جامعه است و براي احياي دين خدا و سنت پيامبر(ص) ضرورت دارد كه حكومت به وسيله نخبگان و مردم اصلاح شود و روش امر به معروف ونهي از منكر بايد ابتدا از حاكمان آغاز شود تا نخست آنان به مسيرصلاح و عدالت باز گردند و سپس امور ديگر مردم سامان يابد. رويكرد امام حسين(ع) در طول تاريخ بسياري از نخبگان و رهبران جهان مثل مهاتما گاندي رهبر بزرگ هند و تودههاي مردم را نيز تحتتاثير قرار داده است و چگونگي مبارزه با استبداد و مطالبه آزادي وآزادگي در نهضت حسيني سرمنشأ بسياري از جنبشها ونهضتهاي آزادي بخش در دنيا شده است. رويكرد حسيني بستر و زمينههاي مناسب را براي توسعه و تبيين مفاهيم اسلام ناب و طراوت مداوم آموزههاي متعالي فراهم نمود تا آنجا كه علامه محمداقبال لاهوري ميگويد:
رمز قرآن از حسين آموختيم
زآتش او شعلهها اندوختيم
تارما از زخمهاش لرزان هنوز
تازه از تكبير او ايمان هنوز
در خصوص ريشه و بستر تاريخي اين قيام زندهياد استاد دكتر سيدجعفر شهيدي مجموعهاي معتبر را در كتاب «پس از پنجاه سال» ارايه كرده است. استاد شهيد مرتضي مطهري نيز در كتاب «حماسه حسيني» كه گزارشي از سخنرانيهاي ايشان است به تحليل نهضت حسيني پرداخته و تحريفات عاشورا و انحرافات و سوءاستفاده از اين قيام و عوامزدگي و عوام فريبيها را با رويكرد عالمانه تبيين كرده است.
بر نسل جوان است كه قبل از هر گونه داوري مطالعه آثار اين دو استاد گرانقدر را به طور جدي در دستور كار خويش قرار بدهند.
كمبود ارايه مطالب صحيح، كمسوادي و عدم اطلاع تودههاي مردم، فقدان روحيه انتقاد نسبت به مداحيها و سخنرانيها و منابر غلط و گاهي مضر و حرام از يكسو و شيفتگي مردم نسبت به حماسه حسيني و ارادت و محبت به خاندان پيامبر(ص) و امام حسين(ع) از سوي ديگر موجب شده است كه گاهي در محرم به جاي گسترش و ترويج درس آزادگي، اخلاق، ارزشها و نمادهاي متعالي اين نهضت، تحريف، دروغها و اغلب مطالب نيز در بازار مكاره مداحان و روحانيون كمسواد رونق يابد. به گونهاي كه شهيد مطهري ميگويد: «امروز اگر كسي بخواهد بر امام حسين(ع) بگريد بر اين مصيبتهايش بايد بگريد، بر اين تحريفها و مسخها و دروغها بايد بگريد.»
از ديدگاه شهيد مطهري اساس پوپوليسم و گسترش رويكرد عوامگرايي درباره نهضت امام حسين(ع) از روضهخواني يعني خواندن روايتهايي از كتاب روضهالشهدا ملاحسين كاشفي (متوفي 910 ه. قمري) رواج يافته است. پوپوليسم بر اين فرضيه مبتني است كه توده مردم را افرادي ناآگاه، منفعل و ضعيف ميپندارد و پوپوليستها عمدتا خود نيز عوامزاده و عوامفريب هستند؛ به زبان تودههاي كمسواد داستانسرايي ميكنند و سخن ميگويند و در نهايت آنها را در مقابل طبقه و اقشار باسواد و فرهيخته تحريك ميكنند و با هدفي كاسبكارانه پديدههاي اجتماعي و فرهنگي را حتي اگر برخاسته از امور مقدسي چون نهضت خونين امام حسين(ع) باشد در راستاي منافع اقتصادي و اجتماعي خويش هدايت ميكنند. از نظر شهيد مطهري «روضهخواني يعني خواندن كتاب روضهالشهدا» همان كتاب دروغ و «از وقتي اين كتاب در دست و بالها افتاد ديگر كسي تاريخ واقعي امام حسين(ع) را مطالعه نكرد و شد افسانهسازي روضه الشهدا خواندن» و «واقعا بر اسلام بايد گريست.» (حماسه حسيني جلد اول)
امور و توسن زندگي عوام و تودههاي كمسواد بيش از آنكه در فرمان عقل و استدلال باشد در سيطره عادات، عواطف، هيجانات و عشق و دلبري است و عمدتا براي انسان كارها و انجام امور با فرمان «دل» آسانتر و برندهتر از كار با «عقل» و استدلال است. به همين دليل است كه دانشمندان، علما و مجتهدان و پژوهشگران تاريخ هم بيشتر اوقات در مقابل عدهاي جاهل و متوهم هيجاني كه با قدرت عوام هم پشتيباني ميشوند، كم ميآورند و مجبور به پرهيز از حضور در مجالس يا تسليم به فرمان آنها ميشوند. انتظار آن بود كه بعد از انقلاب اسلامي و جنگ تحميلي كه استفاده از مفاهيم نهضت حسيني به بسيج تودهها و پيروزي آنها بسياركمك كرد، روشها و شيوههاي درست علمي و ادبياتي فاخر براي بيان ماهيت و فلسفه قيام امام حسين(ع) و توسعه ارزشها و مفاهيم متعالي آن در پيش گرفته شود. ولي متاسفانه اكنون به صورت روز افزون شاهد رواج و جولان برخي مفاهيم غلط، مناسك منحط و مبتذل و حتي مغاير با اهداف اين نهضت به صورتهاي مختلف در جامعه هستيم كه با اصل ديانت، آزادگي و انسانيت مغاير است. فضاي مجازي و دامنه وسيع انتقال اطلاعات در رسانههاي گروهي و شبكههاي اجتماعي نيز موجب شده كه هر سخن و حركت نامناسب در اين خصوص به سرعت در جهان منتشر شده و مورد ارزيابي جهانيان قرار بگيرد و موجبات خدشه به اعتبار اين ارزشهاي اصيل الهي و انساني را فراهم آورد. متاسفانه اكثر فعاليت و برنامهريزي رسانه ملي (صدا وسيما) نيز در فرصت دوماهه محرم و صفر در راستاي تعالي و گسترش صحيح تبيين نهضت حسيني و اهداف حقيقي آن ارزيابي نميشود. كم نيستند مطالب تحريف شده، سخيف و حتي مغاير اين ارزشهاي متعالي كه در قالب مداحيها، سخنرانيها و نمايش ها منتشر ميشوند.
فاجعه وقتي مضاعف ميشود كه برخي سازمانها و نهادهاي پرقدرت نيز تلاش ميكنند به جاي ترويج و تقويت وجه ديني و مردمي اين مراسم آن را با وجه حكومتي و گاهي نظامي براي اهداف كوتاهمدت ايدئولوژيك و سياسي به بدترين شيوهها مصرف كنند. در غياب دانشمندان و عدم امكان ارايه نظرات علماي معتبر و با محدوديتهايي كه براي سخنرانيها و ارايه مطالب صاحبنظران فرهيخته در حال گسترش است نوعي سوءاستفاده و ترويج نوعي پوپوليسم و عوامگرايي از نهضت حسيني در جامعه ايران و جهان تشيع در حال شيوع است كه در صورت تداوم اين امور و سكوت نخبگان و فرهيختگان در درازمدت خدشه و خسارات آن جبرانناپذير خواهد بود.