حمايت از مسكو يا خيانت به دم وكرات‌هاي امريكا؛
چرا رياض با كاهش توليد نفت موافقت كرد؟
«سورپرايز اكتبر» عربستان
محمدحسين لطف‌الهي
مقام‌هاي ارشد رياض در شرايطي كه كمتر از يك ماه تا زمان برگزاري انتخابات مياندوره‌اي كنگره ايالات‌متحده باقي مانده بود، تصميم گرفتند در همكاري با ديگر اعضاي «اوپك پلاس» توليد روزانه نفت را ۲ ميليون بشكه كاهش دهند؛ اقدامي كه مي‌تواند به افزايش تورم جهاني، شكست خوردن تلاش‌ها براي كاهش قيمت انرژي و البته وخيم‌تر شدن شرايط براي دموكرات‌ها در انتخابات ماه نوامبر منجر شود و روابط رياض و واشنگتن را دچار تغييراتي اساسي كند. جو بايدن، رييس‌جمهور ايالات‌متحده از مدت‌ها پيش از حضور در كاخ سفيد، منتقد رفتارهاي عربستان سعودي بود. او از نقض حقوق بشر در عربستان انتقاد مي‌كرد، وليعهد عربستان را مسوول مستقيم قتل جمال خاشقجي روزنامه‌نگار منتقد مي‌دانست و تاكيد داشت كه رياض بايد «بهاي اقداماتش را بپردازد.» بايدن تا مدت‌ها پس از آغاز دوره رياست‌جمهوري خود از صحبت با محمد بن سلمان، وليعهد عربستان امتناع مي‌كرد و مقام‌هاي كاخ سفيد در توجيه اين اقدام اظهار مي‌داشتند كه او به عنوان وزير دفاع عربستان همسطح رييس‌جمهور نيست كه بايدن بخواهد با او صحبت كند. رييس‌جمهور امريكا حتي در ژانويه 2021 دستور انتشار گزارش سرويس‌هاي اطلاعاتي ايالات‌متحده از ماجراي قتل جمال خاشقجي را صادر كرد كه در آن محمد بن سلمان به عنوان دستور‌دهنده اين خبرنگار منتقد معرفي شده بود. همه چيز از فوريه 2022 تغيير كرد. ولاديمير پوتين رييس‌جمهور روسيه به نيروهاي نظامي خود دستور داد تا از مرزهاي اوكراين عبور كرده و حمله‌اي سراسري را به اين كشور آغاز كنند. غرب هم كه حالا مجبور به ايستادن در برابر اصلي‌ترين منبع تامين انرژي‌اش شده بود خود را در شرايطي گرفتار ديد كه از يك‌سو مجبور به كاهش جدي واردات انرژي از روسيه است و از سوي ديگر گزينه‌هاي زيادي براي تامين نيازش به انرژي ندارد. همين مساله باعث شد تا ايالات‌متحده به منظور اقناع كشورهاي غربي براي ايستادگي در برابر تهاجم نظامي روسيه به اوكراين دست به كار شود و ضمن آغاز برداشت و صادرات ذخاير استراتژيك نفت خود از متحدانش به ويژه در خاورميانه بخواهد تا با افزايش توليد گاز و نفت درصدد تامين نيازهاي اروپايي‌ها برآيند. براي دستيابي به اين هدف، رييس‌جمهور ايالات‌متحده كه تا مدت‌ها از برقراري ارتباط با وليعهد عربستان ابا داشت، تصميم گرفت در جولاي 2022 به خاورميانه سفر كند. او پس از تواقفي يك روزه در اسراييل عازم عربستان شد، با محمد بن سلمان ديدار كرد و در حالي كه بايد با انتشار تصاوير خود در كنار بن سلمان كنار مي‌آمد، از رياض درخواست كرد با افزايش توليد نفت به غرب كمك كند. او در اين سفر از عربستان به عنوان «متحد درازمدت» ياد كرد، اما پاسخ عربستان به درخواست‌هاي امريكا چندان مطابق انتظار امريكايي‌ها نبود. رياض نه با واشنگتن در حوزه انرژي به توافق رسيد و نه حاضر بود حمله روسيه به اوكراين را محكوم كند.
نزديك به چهار ماه بعد از اين سفر، اعضاي گروه «اوپك پلاس» روز ۵ اكتبر بر سر كاهش ۲ درصدي توليد نفت به توافق رسيدند. اوپك پلاس به مجموعه ۱۳ كشور عضو اوپك و ۱۱ توليدكننده نفت ديگر دنيا و در راس آن روسيه گفته مي‌شود كه از اواخر سال ۲۰۱۶ با هم همكاري مي‌كنند و گفته مي‌شود كه عربستان به عنوان بزرگ‌ترين توليدكننده اوپك و رهبر «دوفاكتوي» اين سازمان، نقش مهمي در به ثمر نشستن اين تصميم اوپك پلاس داشته است. بدين ترتيب روزانه ۲ ميليون بشكه نفت كمتر روانه بازار مي‌شود؛ اقدامي كه واشنگتن معتقد است به افزايش تورم جهاني دامن مي‌زند و تامين مالي ماشين جنگي روسيه را تسهيل مي‌كند. قيمت نفت كه تنها ۳ ماه پيش و در بحبوحه جنگ اوكراين به مرز بشكه‌اي ۱۲۰ دلار رسيده بود، در حال حاضر و در پرتو نگراني‌ها از ركود جهاني و همچنين بالا رفتن نرخ بهره در امريكا و تقويت دلار به مرز ۹۰ دلار رسيده است.
تصميمي اقتصادي يا سياسي؟
عبدالعزيز بن‌سلمان، وزير نفت عربستان هفته گذشته با اشاره به منفعل بودن بانك‌هاي مركزي در سراسر جهان و اقدامات «تاخيري» آنها در مقابله با تورم فزاينده، تصريح كرد كه لازم بود اوپك پلاس در اين زمينه نقش فعالي ايفا كند. فيصل بن فرحان، وزير خارجه عربستان سعودي نيز تصميم اخير اوپك پلاس و توافق آن مبني بر كاهش دو ميليون بشكه‌اي توليد روزانه نفت از ابتداي ماه نوامبر آينده را يك تصميم «صرفا اقتصادي» معرفي كرد.
با اين حال، از نگاه امريكايي‌ها تصميم اوپك پلاس يك تصميم صرفا اقتصادي به نظر نمي‌آيد و آنها معتقدند رياض با اين اقدام به روسيه كمك كرده تا بتواند جنگ اوكراين را براي مدتي طولاني‌تر ادامه دهد. در يكي از اولين واكنش‌ها، جيك ساليوان مشاور امنيت ملي كاخ سفيد در بيانيه‌اي اعلام كرد كه جو بايدن به ارزيابي وضعيت بازار و همچنين بررسي لزوم آزاد‌سازي ذخاير استراتژيك نفت بيشتر براي كاهش قيمت‌ها ادامه خواهد داد و گفت: «رييس‌جمهور از تصميم كوته‌بينانه اوپك پلاس براي كاهش سهميه‌هاي توليد در حالي كه اقتصاد جهاني با تداوم تاثير منفي تهاجم ولاديمير پوتين (رييس‌جمهور روسيه) به اوكراين دست و پنجه نرم مي‌كند، ابراز نااميدي كرد.» آنتوني بلينكن، وزير خارجه ايالات متحده نيز تاكيد كرد كه امريكا گزينه‌هاي خود را براي پاسخ به اين اقدام بررسي مي‌كند. روايت
وال استريت ژورنال از حوادث روزهاي قبل از تصميم‌گيري اوپك پلاس نيز احتمال سياسي بودن تصميم عربستان را تقويت مي‌كند. وال استريت ژورنال روز سه‌شنبه در گزارشي نوشت: «چند روز قبل از اقدام اوپك و متحدانش براي كاهش توليد نفت، مسوولان امريكايي با همتايان سعودي و ديگر توليدكنندگان بزرگ نفت در حوزه خليج‌فارس تماس گرفته و درخواست كردند كه تصميم كاهش توليد نفت را فقط يك ماه به تعويق اندازند، اما سعودي‌ها مخالفت كردند. مسوولان امريكايي به رهبران سعودي هشدار دادند كه واشنگتن به كاهش توليد نفت به عنوان گزينه‌اي براي اتحاد با روسيه نگاه خواهد كرد و اين اقدام حمايت كمرنگ رياض از واشنگتن را تضعيف خواهد كرد.» اما به نوشته اين روزنامه، مسوولان سعودي با اين درخواست‌ها مخالفت كرده و آن را مانور سياسي دولت جو بايدن، رييس‌جمهوري امريكا دانستند كه مي‌خواهد از اين طريق تا قبل از انتخابات مياندوره‌اي خبر بدي وجود نداشته باشد. بر اساس روايت وال استريت ژورنال، مسوولان امريكايي عربستان را تهديد كرده بودند كه اگر تصميم به كاهش توليد نفت بگيرد، برخي طرح‌هاي سرمايه‌گذاري و فروش سلاح و فناوري‌هاي نظامي به اين كشور را متوقف خواهند كرد.
فشار كنگره به كاخ سفيد
همزمان، فشارها از سوي كنگره به دولت بايدن براي تجديدنظر در روابط با عربستان افزايش پيدا كرد. عمده اين فشارها به دولت از سوي اعضاي دموكرات مجلس نمايندگان يا سناتورهاي دموكرات اعمال مي‌شود. باب منندز، رييس كميته روابط خارجي سناي امريكا، روز سه‌شنبه رياض را به حمايت از مسكو متهم و تهديد كرد كه هرگونه فروش آتي تسليحات به عربستان سعودي را مسدود خواهد كرد. به نوشته روزنامه گاردين، اظهارات اين سناتور امريكايي مي‌تواند حاكي از تغيير جدي احتمالي در سياست واشنگتن در قبال عربستان سعودي باشد. منندز در بيانيه‌اي نوشت: «من بايد تصميم اخير دولت عربستان سعودي براي كمك به حمايت از جنگ پوتين [در اوكراين] از طريق كارتل اوپك پلاس را محكوم كنم.» اين سناتور دموكرات از دولت امريكا خواست فورا «همه جنبه‌هاي همكاري خود با عربستان سعودي، از جمله هرگونه فروش تسليحات» را متوقف كند. او با تاكيد بر اينكه جايي براي همكاري رياض و مسكو در جنگ اوكراين وجود ندارد، اضافه كرد: «به عنوان رييس كميته روابط خارجي سنا، تا زماني كه پادشاهي [عربستان سعودي] در موضع خود در قبال جنگ در اوكراين ارزيابي مجدد نكند، اجازه هيچ همكاري با رياض را نخواهم داد. ديگر بس است.» سناتور ريچارد بلومنتال و رو خانا عضو دموكرات مجلس نمايندگان هم روز دوشنبه در مقاله‌اي مشترك كه در پوليتيكو انتشار يافت، پيشنهادهايي را خطاب به دولت بايدن مطرح كردند. در اين مقاله آمده است: «تصميم عربستان سعودي ضربه‌اي جدي به ايالات متحده وارد كرد، اما ايالات متحده راه مناسبي براي پاسخ به اين اقدام دارد؛ امريكا مي‌تواند به سرعت انتقال گسترده فناوري‌هاي پيشرفته نظامي به عربستان را كه بسيار مشتاق دريافت اين فناوري‌هاست، متوقف كند. به بيان ساده‌تر، ايالات متحده نبايد به‌طور نامحدود سيستم‌هاي دفاع راهبردي خود را در اختيار متحد ظاهري بزرگ‌ترين دشمن ما - ولاديمير پوتين، باج‌گير هسته‌اي- قرار دهد.» اين دو عضو دموكرات كنگره، وابستگي نظامي زياد عربستان سعودي را «اهرمي مهم» براي واشنگتن دانسته و نوشته‌اند: «شايد جاي آن باشد كه از يك حكمت كهن در روسيه براي بيان منظورمان بهره بگيريم. آنتوان چخوف در حدود يك قرن پيش نوشته است كه دانش تا زماني كه به كار بسته نشود، هيچ ارزشي ندارد. شايد همين وضعيت را بتوان براي اهرم‌ها نيز صادق دانست. اين اهرم‌ها هيچ ارزشي نخواهند داشت مگر اينكه در زمان مناسب مورد استفاده قرار گيرند.» عربستان سعودي يكي از خريداران عمده تسليحات از امريكاست و براساس گزارش موسسه تحقيقات صلح بين‌المللي استكهلم، بين سال‌هاي ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۰ رياض ۲۴ درصد از كل صادرات تسليحات امريكا را به خود اختصاص داده است.
بايدن در پي تجديدنظر در روابط با رياض
فشارهاي گسترده به دولت امريكا باعث شد تا كاخ سفيد روز سه‌شنبه از يك تغيير ويژه سخن بگويد. بايدن روز سه‌شنبه، ۱۹ مهر، در گفت‌وگو با شبكه خبري امريكايي سي‌ان‌ان بدون آنكه جزيياتي از واكنش امريكا به اين تصميم اوپك پلاس ارايه كند، درباره عربستان سعودي گفت: «كاري كه آنها [مقام‌هاي عربستان سعودي] به همراه روسيه انجام داده‌اند، عواقب خواهد داشت.» جان كربي، سخنگوي شوراي امنيت ملي امريكا نيز در مصاحبه‌اي با شبكه خبري سي‌ان‌ان تصريح كرد: «رييس‌جمهوري ايالات به وضوح خواستار ارزيابي مجدد در اين روابط است و اعتقاد دارد كه ما بايد آماده تجديدنظر در آن باشيم.» به گفته كربي، رييس‌جمهوري همچنين آماده همفكري با كنگره براي مشخص كردن ماهيت و چگونگي ادامه روابط (با عربستان) در آينده است. كارين ژان پي‌ير، سخنگوي كاخ سفيد نيز گفت: امريكا «در هفته‌ها و ماه‌هاي آينده» وضعيت را از نزديك زيرنظر خواهد داشت. با اين حال، ند پرايس، سخنگوي وزارت خارجه امريكا گفت: دولت بايدن در اين بازنگري، تهديد ايران را ناديده نخواهد گرفت. پرايس گفت: «چالش‌هاي امنيتي وجود دارد كه برخي از آنها از ايران سرچشمه مي‌گيرد. مطمئنا ما از تهديدي كه ايران نه تنها براي منطقه، بلكه از برخي جهات فراتر از آن ايجاد مي‌كند، چشم برنمي‌داريم.»
دخالت در انتخابات امريكا؟
برخي كارشناسان معتقدند اقدام عربستان سعودي بيش از آنكه صرفا با تمايل رياض به افزايش قيمت نفت يا تئوري تمايل عربستان براي كمك به روسيه در جنگ با اوكراين مرتبط باشد، با خواست رياض براي اثرگذاري در انتخابات ماه نوامبر ايالات متحده مرتبط است. اينترسپت مي‌نويسد: اين اقدامي براي اعلام حمايت از دونالد ترامپ در برابر جو بايدن بود. بروس ريدل، كارشناس ارشد موسسه بروكينگر مي‌گويد: «سعودي‌ها تلاش دارند تا دونالد ترامپ را به كاخ سفيد برگردانند و مي‌خواهند از جمهوري‌خواهان MAGA -جمهوري‌خواهان حامي ترامپ كه از شعار دوباره امريكا را بزرگ كنيم، استفاده مي‌كنند- حمايت كنند تا بتوانند در انتخابات مياندوره‌اي كنگره كه ماه نوامبر برگزار خواهد شد، پيروز شوند.» به گفته او، «افزايش قيمت نفت به دموكرات‌ها ضربه مي‌زند.» كارشناسان باور دارند كه سياست كاهش توليد نفت، تلاشي هدفمند از سوي محمد بن سلمان وليعهد عربستان سعودي براي ضربه زدن به چشم‌انداز انتخاباتي دموكرات‌هاست. تريتا پارسي، معاون اجرايي موسسه كويينسي معتقد است: «اين سورپرايز اكتبري بود كه بن سلمان رو كرد. اين نشان‌دهنده تلاشي از سوي براي دخالت در انتخابات است.» پارسي مي‌افزايد: «اقدام عربستان بايدن را در يك دوراهي قرار داد و او حالا بايد انتخاب كند كه مي‌خواهد به حمايت از دموكراسي امريكا و قانونگذاران دموكرات كنگره برخيزد يا تسليم اين باور مي‌شود كه امريكا چاره‌اي جز پذيرش نزديكي عربستان به روسيه ندارد.» خالد الجبري، پسر رييس سابق سرويس اطلاعاتي عربستان هم با اين ايده كه اين مساله سورپرايز اكتبر عربستان بود، موافق است. او تصريح مي‌كند كه «بدون تبعات بودن اقدامات عربستان سعودي در دوره بايدن و لفاظي‌هاي پوچ او در كارزار انتخاباتي، عربستان را جسور كرد و حالا بن سلمان مي‌خواهد با تصميم اوپك به عنوان سورپرايز اكتبر به او ضربه بزند، چراكه آنها مي‌دانند افزايش قيمت گاز و بالا رفتن تورم روي سياست داخلي ايالات متحده تاثيرگذار است.» به گزارش «اعتماد»، نگاهي به سابقه روابط رياض با جمهوري‌خواهان امريكايي و خصومتي كه ميان دموكرات‌ها و عربستان وجود دارد، باعث مي‌شود كه به آساني نتوان از كنار انگيزه‌هاي انتخاباتي رياض براي كاهش توليد نفت گذشت. علاوه بر اين، مسكو نيز كه مذاكراتي طولاني با رياض بر سر اين مساله داشت، آشكارا تمايل دارد كه جمهوري‌خواهان و به ويژه حاميان ترامپ در ايالات‌متحده قدرت را در دست داشته باشند.
سناتور ريچارد بلومنتال و رو خانا، عضو دموكرات مجلس نمايندگان هم روز دوشنبه در مقاله‌اي مشترك كه در پوليتيكو انتشار يافت، پيشنهادهايي را خطاب به دولت بايدن مطرح كردند. در اين مقاله آمده است: «تصميم عربستان سعودي ضربه‌اي جدي به ايالات‌متحده وارد كرد، اما ايالات‌متحده راه مناسبي براي پاسخ به اين اقدام دارد؛ امريكا مي‌تواند به سرعت انتقال گسترده فناوري‌هاي پيشرفته نظامي به عربستان را كه بسيار مشتاق دريافت اين فناوري‌هاست، متوقف كند. به بيان ساده‌تر، ايالات‌متحده نبايد به‌طور نامحدود سيستم‌هاي دفاع راهبردي خود را دراختيار متحد ظاهري بزرگ‌ترين دشمن ما -ولاديمير پوتين، باج‌گير هسته‌اي- قرار دهد.» اين دو عضو دموكرات كنگره، وابستگي نظامي زياد عربستان سعودي را «اهرمي مهم» براي واشنگتن دانسته و نوشته‌اند: «شايد جاي آن باشد كه از يك حكمت كهن در روسيه براي بيان منظورمان بهره بگيريم. آنتوان چخوف در حدود يك قرن پيش نوشته است كه دانش تا زماني كه به كار بسته نشود، هيچ ارزشي ندارد. شايد همين وضعيت را بتوان براي اهرم‌ها نيز صادق دانست. اين اهرم‌ها هيچ ارزشي نخواهند داشت مگر اينكه در زمان مناسب مورد استفاده قرار گيرند.»
كارشناسان باور دارند كه سياست كاهش توليد نفت، تلاشي هدفمند از سوي محمد بن سلمان وليعهد عربستان سعودي براي ضربه زدن به چشم‌انداز انتخاباتي دموكرات‌هاست. تريتا پارسي، معاون اجرايي موسسه كويينسي معتقد است: «اين سورپرايز اكتبري بود كه بن سلمان رو كرد. اين نشان‌دهنده تلاشي براي دخالت در انتخابات است.» پارسي مي‌افزايد: «اقدام عربستان بايدن را در يك دوراهي قرار داد و او حالا بايد انتخاب كند كه مي‌خواهد به حمايت از دموكراسي امريكا و قانونگذاران دموكرات كنگره برخيزد يا تسليم اين باور مي‌شود كه امريكا چاره‌اي جز پذيرش نزديكي عربستان به روسيه ندارد.»
خالد الجبري، پسر رييس سابق سرويس اطلاعاتي عربستان هم با اين ايده كه اين مساله سورپرايز اكتبر عربستان بود، موافق است. او تصريح مي‌كند كه «بدون تبعات بودن اقدامات عربستان سعودي در دوره بايدن و لفاظي‌هاي پوچ او در كارزار انتخاباتي، عربستان را جسور كرد و حالا بن سلمان مي‌خواهد با تصميم اوپك به عنوان سورپرايز اكتبر به او ضربه بزند، چراكه آنها مي‌دانند افزايش قيمت گاز و بالا رفتن تورم روي سياست داخلي ايالات‌متحده تاثيرگذار است.»