مهدي بيك اوغلي
در روزهايي كه شهرهاي مختلف ايران تحت فشار حملات گسترده اسراييل و امريكا قرار دارد، مهم است تصويري از تحولات و تحركات جامعه ايراني در اين بزنگاه سرنوشت‌ساز به‌دست آيد. اينكه جامعه ايراني پس از تحولات اخير به چه سمت و سويي حركت كرده و چگونه مي‌انديشد واجد اهميت بسياري است. براي آگاهي از كم و كيف اين تحركات و تحولات، «اعتماد» باب گفت‌وگويي را با تقي آزاد ارمكي، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه باز كرده تا پاسخي براي پرسش‌هاي موجود در افكار عمومي بيابد. در گفت‌وگو با آزاد ارمكي، محور اصلي تحليل بر اين واقعيت استوار است كه جنگ، جامعه ايران را به سمت بازتعريف مفهوم دفاع از ميهن سوق داده و در عين حال فرصتي پديد آورده تا كشور از مسير جمهوريت، آشتي ملي، گشايش سياسي به رسميت شناختن حق زندگي و البته آينده‌اي بهتر حركت كند. از نگاه اين جامعه‌شناس، اگر اين فرصت به درستي فهم نشود، خطر بازتوليد راديكاليسم و اقتدارگرايي همچنان پابرجاست. آزاد ارمكي درباره شرايط اخير كشور، با اشاره به تغيير فضاي اجتماعي پس از جنگ، تاكيد مي‌كند كه جامعه از دوگانه‌هاي گذشته عبور كرده و به مفهومي فراگير‌تر به نام «دفاع از ايران» نزديك شده است. او راه برون‌رفت از بحران را در تقويت جمهوريت، آشتي ملي، گشايش سياسي، ميدان دادن به نيروهاي مرجع اجتماعي و به رسميت شناختن «حق زندگي» براي همه مردم مي‌‌داند.
به نظر مي‌رسد جامعه ايراني در سير تحولاتش يك دوره خاص ديگر را پشت سر مي‌گذارد و با يك جنگ تحميلي مواجه شده. با گذشت بيش از 2هفته از آغاز جنگ، وقتي به جامعه ايراني نگاه مي‌كنيد، چه مي‌بينيد؟
اولين مساله، نحوه ظهور و گسترش جنگ است. اين موضوع براي مردم هم يك سوال جدي است كه آيا اساسا اين جنگ بايد رخ مي‌داد يا نه و حالا كه رخ داده، چرا به چنين شكل تمام عيار و وحشيانه‌اي رسيده است؟ به نظر من جامعه آرام آرام در حال نزديك شدن به يك پاسخ جمعي است. اگر در دوره‌هاي قبل (به خصوص پس از رخدادهاي دي ماه 1404) ما با يك جامعه حداكثري معترض و حداقلي مدافع، روبهرو بوديم، امروز اين وضعيت در حال تغيير است و جامعه به سمت مفهومي به نام دفاع از ايران حركت مي‌كند.حتي ايرانياني كه پيش‌تر تصور ديگري از نقش امريكا يا غرب در ايران و منطقه داشتند، امروز با واقعيت متفاوتي روبهرو و ناگزير به پذيرش واقعيت‌ها شدهاند. اين اتفاق، اگر درست فهم و هدايت شود، مي‌تواند زمينه‌‌اي باشد براي ساختن انديشه‌اي تازه در ايران و زمينهسازي براي يك رنسانس ميهني و توسعه‌اي؛ انديشه‌اي كه بر جمهوريت و حل مسائل كشور از درون، با تكيه بر دموكراسي، استوار باشد نه با نگاه از بالا به پايين و تعيين تكليف از سوي يك اقليت متعصب و بعضا راديكال.به نظرم در آينده‌اي نه چندان دور، اكثريتي به ميدان مي‌‌آيد كه هم عليه دشمن خارجي موضع خواهد گرفت و هم در داخل، خواهان تغييرات اساسي بر پايه مردمسالاري و توسعه خواهد بود.
چه نشانه‌اي مشاهده كرديد كه به يك چنين نظري رسيده‌ايد؟ آيا مي‌توان گفت جامعه به خصوص طبقه متوسط پس از تحولات اخير، از رخدادهاي پيشين به خصوص حوادث دي ماه عبور كرده است؟
اين روند را مي‌شود در برخي نشانه‌هاي اجتماعي به‌عينه ديد. اگر عرصه عمومي از انحصار مديريت‌‌هاي رسمي خارج شود و صداهاي ديگري كه از دفاع از ايران سخن مي‌گويند وارد ميدان شوند، شعارها و جهت‌گيري‌‌ها هم تغيير خواهد كرد و محور آن چيزي به نام ميهن و وطن مي‌شود. طبقه متوسط پيش از اين هم بيشتر در حاشيه برخي رخدادها قرار داشت و امروز هم هنوز در حاشيه جريان جنگ است. دليلش اين است كه ابزارهاي كنشگري اين طبقه از‌بين رفته يا تضعيف شدهاند. طبقه متوسط معمولا از طريق دانشگاه، حزب، فضاي مجازي، رسانه و حوزه عمومي فعال مي‌شود، اما اين بسترها امروز يا وجود ندارند يا بسيار محدود شدهاند، به همين دليل است كه اكنون بيشتر با افراد منفرد از طبقه متوسط روبهرو هستيم، نه با يك جريان منسجم و فراگير. اگر فضا باز شود، اين طبقه وارد ميدان مي‌شود. ويژگي آن هم اين است كه نه به معناي جنگ‌طلبي، بلكه در دفاع از صلح، سرزمين، ميهن و همه آنچه در اين سرزمين وجود دارد وارد عمل مي‌شود. درباره عبور از رخدادهاي گذشته هم بايد گفت مساله اين نيست كه آن حوادث اهميت خود را از دست داده‌اند، بلكه حادثه جنگ ميهني اخير آن‌‌قدر بزرگ است كه رخدادهاي پيشين را موقتا در خود فرو برده است. موضوعات گذشته مهم بوده‌اند و بايد درباره آنها شفاف‌‌سازي شود و با متخلفان برخورد شود، اما در شرايط فعلي، مساله جنگ آن‌‌قدر بزرگ شده كه ساير مسائل در سايه آن قرار گرفته‌اند. اين به معني حذف هميشگي آن مسائل نيست، بلكه ممكن است در آينده دوباره برجسته شوند.
اگر قرار باشد مردم براي اين دوره حساس كه مساله دفاع ميهني در آن برجسته شده بسيج شوند و از ايران حفاظت كنند، چه بايد كرد؟
بايد صداهايي به ميدان بيايند كه جامعه آنها را مي‌شناسد، به آنها اعتماد دارد و سخن‌‌شان را مي‌شنود. هنوز تصور مي‌شود كه فقط با نيروهاي رسمي و حاكميتي مي‌توان چنين صدايي توليد كرد، اما اين كافي نيست. بسياري از نيروهاي موثر اجتماعي امروز يا در حاشيه‌اند، يا منزوي شدهاند، يا حتي در زندان هستند، يا در معرض تهديد قرار دارند. اين نيروها بايد فرصت حضور پيدا كنند و بيانيه بدهند، صريح و روشن از دفاع بي‌قيد وشرط از ميهن و مقابله با دشمن سخن بگويند. امروز جاي هنرمندان، استادان دانشگاه، چهره‌هاي فكري و مرجع اجتماعي در اين ميدان خالي است. در حالي كه جامعه ميان دو صداي متضاد گرفتار مانده؛ از يك‌سو رسانه‌هاي رسمي در داخل و ازسوي ديگر رسانه‌هاي بيروني. اما صداي مستقل و مشروع اجتماعي كه بتواند مفهوم ميهن را نمايندگي كند، هنوز به درستي شنيده نمي‌شود. صدا و سيما و ايران اينترنشنال در حال تنازع با هم هستند و جاي رسانه‌هاي حرفه‌اي كه از طريق آن بتوان تصويري واقعي از جنگ و مطالبات مردم ارايه كرد، خالي است. اگر آن چهره‌هاي مرجع وارد ميدان شوند و به شكل جمعي از ايران دفاع كنند، مي‌توانند جمعيتي ميليوني را در تهران و ساير شهرها به حركت درآورند. در آن صورت، حتي معادله جنگ هم تغيير مي‌كند. شك نكنيد يك حركت ميليوني ايرانيان براي مقابله با جنگ، باعث پايان جنگ و پيروزي ايران مي‌شود. ببينيد يك آهنگ محسن‌چاووشي چه تحرك و انرژي مثبتي در جامعه ايراني ايجاد كرده است. اين در حالي است كه صدا و سيما هر روز سرود و آهنگ و محصول جديدي توليد مي‌كند اما مردم با اين محصولات ارتباط برقرار نمي‌كنند، چراكه اين توليدات فرهنگي از بطن جامعه برنخاسته‌اند، اما يك آهنگ چاووشي يك تكانه بزرگ در جامعه ايجاد مي‌كند. بايد به سمت توليد اين نوع اقلام فرهنگي از طريق چهره‌هاي مرجع و رسانه‌هاي مستقل حركت كنيم.
از نظر سياسي هم به نظر مي‌رسد كشور با انتخاب رهبر سوم جمهوري اسلامي وارد دوره جديدي شده است. اين تحولات چگونه مي‌تواند جمهوري ايرانيان را به سمت رشد، توسعه و بهبود هدايت كند؟
به نظر من چند شرط اساسي وجود دارد؛ شرط اول اين است كه بايد از جمهوريت در جمهوري اسلامي سخن گفت، يعني از آن وجهي كه مردم، مشاركت عمومي و عناصر قانوني در آن نقش دارند، نه فقط از كليت يك ساختار بسته و يك دست و خالص شده. شرط دوم اين است كه بايد بپذيريم در گذشته خطاهايي وجود داشته، اما در عين حال همه بر سر ايران بايستيم. اين همان چيزي است كه مي‌توان نامش را آشتي ملي گذاشت. شرط سوم، گشايش سياسي و اجتماعي است. اگر در همين شرايط جنگي فضا باز نشود، بعيد است بعد از جنگ بتوان آن را باز كرد، چون معمولا هر نيرويي كه دست بالا را پيدا كند، به سمت انسداد بيشتر مي‌رود، بنابراين همين امروز بايد در شوراها، نهادها و فرآيند‌هاي تصميم‌گيري، راه براي حضور افراد موثر و مورد اعتماد جامعه باز شود. به نظرم انتخابات شوراها فرصت مناسبي است براي اينكه مردم را متوجه ضرورت‌هاي افزايش مشاركت كرد. اگر اين سه شرط تحقق پيدا كند، فرداي جنگ، كشور مي‌تواند به سمت توسعه و دموكراسي برود. اما اگر اين اتفاق نيفتد، خطر آن وجود دارد كه از دل شرايط جديد، فقط بازتوليد نوعي راديكاليسم بيرون بيايد.
يكي ديگر از موضوعات مهم براي جامعه ايراني، تداوم حيات روتين و زندگي روزمره مردم است. در اين كشاكش جنگ، چگونه مي‌توان از اصل زندگي در ايران دفاع كرد و شرايط را به گونه‌اي تنظيم كرد كه زندگي، كسب و كار و آداب و رسوم مردم تداوم داشته باشد؟
دولت در اين زمينه نقش مهمي دارد. در وهله نخست بايد ضرورت‌هاي زندگي مردم تامين شود تا مشكلي از اين بابت ايجاد نشود. در اين خصوص خوب عمل شده. به نظر من يكي از مهم‌ترين گزاره‌هايي كه در اين جنگ برجسته شده، تصوير جديدي از ايران با ارجاع به زندگي است. مساله زندگي، موضوع امروز و ديروز نيست، سال‌هاست كه مردم ايران در قالب جنبش‌هاي اجتماعي مختلف از آن سخن مي‌گويند و خواهان آن هستند.امروز بايد با صداي بلند از حق زندگي مردم دفاع كرد. همان جمهوريتي كه همه از آن حرف مي‌زنيم، درنهايت بايد به رسميت شناختن حق زندگي براي گروه‌هاي اجتماعي و براي همه مردم را ممكن كند. از دل همين نگاه است كه ارزش‌هاي توسعه و دموكراتيك شكل مي‌گيرد.اگر حق زندگي به رسميت شناخته نشود، در عمل فقط يك گروه خاص از همه امكانات بهره‌مند مي‌شود و ديگران حذف مي‌شوند. در حالي كه معناي واقعي بهار، آشتي، مشاركت و بازگشت مردم به ميدان، همين است: دادن حق زندگي به همه و شكل دادن به يك حركت جمعي در دفاع از كشور. زمينه‌هاي اين آشتي ملي در آستانه نوروز و عيد فطر مي‌تواند شكل بگيرد.
در روزهايي كه شهرهاي مختلف ايران تحت فشار حملات گسترده اسراييل و امريكا قرار دارد، مهم است تصويري از تحولات و تحركات جامعه ايراني در اين بزنگاه سرنوشت‌ساز به‌دست آيد. اينكه جامعه ايراني پس از تحولات اخير به چه سمت و سويي حركت كرده و چگونه مي‌انديشد واجد اهميت بسياري است. براي آگاهي از كم و كيف اين تحركات و تحولات، «اعتماد» باب گفت‌وگويي را با تقي آزاد ارمكي، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه باز كرده تا پاسخي براي پرسش‌هاي موجود در افكار عمومي بيابد. در گفت‌وگو با آزاد ارمكي، محور اصلي تحليل بر اين واقعيت استوار است كه جنگ، جامعه ايران را به سمت بازتعريف مفهوم دفاع از ميهن سوق داده و در عين حال فرصتي پديد آورده تا كشور از مسير جمهوريت، آشتي ملي، گشايش سياسي به رسميت شناختن حق زندگي و البته آينده‌اي بهتر حركت كند. از نگاه اين جامعه‌شناس، اگر اين فرصت به درستي فهم نشود، خطر بازتوليد راديكاليسم و اقتدارگرايي همچنان پابرجاست. آزاد ارمكي درباره شرايط اخير كشور، با اشاره به تغيير فضاي اجتماعي پس از جنگ، تاكيد مي‌كند كه جامعه از دوگانه‌هاي گذشته عبور كرده و به مفهومي فراگير‌تر به نام «دفاع از ايران» نزديك شده است. او راه برون‌رفت از بحران را در تقويت جمهوريت، آشتي ملي، گشايش سياسي، ميدان دادن به نيروهاي مرجع اجتماعي و به رسميت شناختن «حق زندگي» براي همه مردم مي‌‌داند.
به نظر مي‌رسد جامعه ايراني در سير تحولاتش يك دوره خاص ديگر را پشت سر مي‌گذارد و با يك جنگ تحميلي مواجه شده. با گذشت بيش از 2هفته از آغاز جنگ، وقتي به جامعه ايراني نگاه مي‌كنيد، چه مي‌بينيد؟
اولين مساله، نحوه ظهور و گسترش جنگ است. اين موضوع براي مردم هم يك سوال جدي است كه آيا اساسا اين جنگ بايد رخ مي‌داد يا نه و حالا كه رخ داده، چرا به چنين شكل تمام عيار و وحشيانه‌اي رسيده است؟ به نظر من جامعه آرام آرام در حال نزديك شدن به يك پاسخ جمعي است. اگر در دوره‌هاي قبل (به خصوص پس از رخدادهاي دي ماه 1404) ما با يك جامعه حداكثري معترض و حداقلي مدافع، روبهرو بوديم، امروز اين وضعيت در حال تغيير است و جامعه به سمت مفهومي به نام دفاع از ايران حركت مي‌كند.حتي ايرانياني كه پيش‌تر تصور ديگري از نقش امريكا يا غرب در ايران و منطقه داشتند، امروز با واقعيت متفاوتي روبهرو و ناگزير به پذيرش واقعيت‌ها شدهاند. اين اتفاق، اگر درست فهم و هدايت شود، مي‌تواند زمينه‌‌اي باشد براي ساختن انديشه‌اي تازه در ايران و زمينهسازي براي يك رنسانس ميهني و توسعه‌اي؛ انديشه‌اي كه بر جمهوريت و حل مسائل كشور از درون، با تكيه بر دموكراسي، استوار باشد نه با نگاه از بالا به پايين و تعيين تكليف از سوي يك اقليت متعصب و بعضا راديكال.به نظرم در آينده‌اي نه چندان دور، اكثريتي به ميدان مي‌‌آيد كه هم عليه دشمن خارجي موضع خواهد گرفت و هم در داخل، خواهان تغييرات اساسي بر پايه مردمسالاري و توسعه خواهد بود.
چه نشانه‌اي مشاهده كرديد كه به يك چنين نظري رسيده‌ايد؟ آيا مي‌توان گفت جامعه به خصوص طبقه متوسط پس از تحولات اخير، از رخدادهاي پيشين به خصوص حوادث دي ماه عبور كرده است؟
اين روند را مي‌شود در برخي نشانه‌هاي اجتماعي به‌عينه ديد. اگر عرصه عمومي از انحصار مديريت‌‌هاي رسمي خارج شود و صداهاي ديگري كه از دفاع از ايران سخن مي‌گويند وارد ميدان شوند، شعارها و جهت‌گيري‌‌ها هم تغيير خواهد كرد و محور آن چيزي به نام ميهن و وطن مي‌شود. طبقه متوسط پيش از اين هم بيشتر در حاشيه برخي رخدادها قرار داشت و امروز هم هنوز در حاشيه جريان جنگ است. دليلش اين است كه ابزارهاي كنشگري اين طبقه از‌بين رفته يا تضعيف شدهاند. طبقه متوسط معمولا از طريق دانشگاه، حزب، فضاي مجازي، رسانه و حوزه عمومي فعال مي‌شود، اما اين بسترها امروز يا وجود ندارند يا بسيار محدود شدهاند، به همين دليل است كه اكنون بيشتر با افراد منفرد از طبقه متوسط روبهرو هستيم، نه با يك جريان منسجم و فراگير. اگر فضا باز شود، اين طبقه وارد ميدان مي‌شود. ويژگي آن هم اين است كه نه به معناي جنگ‌طلبي، بلكه در دفاع از صلح، سرزمين، ميهن و همه آنچه در اين سرزمين وجود دارد وارد عمل مي‌شود. درباره عبور از رخدادهاي گذشته هم بايد گفت مساله اين نيست كه آن حوادث اهميت خود را از دست داده‌اند، بلكه حادثه جنگ ميهني اخير آن‌‌قدر بزرگ است كه رخدادهاي پيشين را موقتا در خود فرو برده است. موضوعات گذشته مهم بوده‌اند و بايد درباره آنها شفاف‌‌سازي شود و با متخلفان برخورد شود، اما در شرايط فعلي، مساله جنگ آن‌‌قدر بزرگ شده كه ساير مسائل در سايه آن قرار گرفته‌اند. اين به معني حذف هميشگي آن مسائل نيست، بلكه ممكن است در آينده دوباره برجسته شوند.
اگر قرار باشد مردم براي اين دوره حساس كه مساله دفاع ميهني در آن برجسته شده بسيج شوند و از ايران حفاظت كنند، چه بايد كرد؟
بايد صداهايي به ميدان بيايند كه جامعه آنها را مي‌شناسد، به آنها اعتماد دارد و سخن‌‌شان را مي‌شنود. هنوز تصور مي‌شود كه فقط با نيروهاي رسمي و حاكميتي مي‌توان چنين صدايي توليد كرد، اما اين كافي نيست. بسياري از نيروهاي موثر اجتماعي امروز يا در حاشيه‌اند، يا منزوي شدهاند، يا حتي در زندان هستند، يا در معرض تهديد قرار دارند. اين نيروها بايد فرصت حضور پيدا كنند و بيانيه بدهند، صريح و روشن از دفاع بي‌قيد وشرط از ميهن و مقابله با دشمن سخن بگويند. امروز جاي هنرمندان، استادان دانشگاه، چهره‌هاي فكري و مرجع اجتماعي در اين ميدان خالي است. در حالي كه جامعه ميان دو صداي متضاد گرفتار مانده؛ از يك‌سو رسانه‌هاي رسمي در داخل و ازسوي ديگر رسانه‌هاي بيروني. اما صداي مستقل و مشروع اجتماعي كه بتواند مفهوم ميهن را نمايندگي كند، هنوز به درستي شنيده نمي‌شود. صدا و سيما و ايران اينترنشنال در حال تنازع با هم هستند و جاي رسانه‌هاي حرفه‌اي كه از طريق آن بتوان تصويري واقعي از جنگ و مطالبات مردم ارايه كرد، خالي است. اگر آن چهره‌هاي مرجع وارد ميدان شوند و به شكل جمعي از ايران دفاع كنند، مي‌توانند جمعيتي ميليوني را در تهران و ساير شهرها به حركت درآورند. در آن صورت، حتي معادله جنگ هم تغيير مي‌كند. شك نكنيد يك حركت ميليوني ايرانيان براي مقابله با جنگ، باعث پايان جنگ و پيروزي ايران مي‌شود. ببينيد يك آهنگ محسن‌چاووشي چه تحرك و انرژي مثبتي در جامعه ايراني ايجاد كرده است. اين در حالي است كه صدا و سيما هر روز سرود و آهنگ و محصول جديدي توليد مي‌كند اما مردم با اين محصولات ارتباط برقرار نمي‌كنند، چراكه اين توليدات فرهنگي از بطن جامعه برنخاسته‌اند، اما يك آهنگ چاووشي يك تكانه بزرگ در جامعه ايجاد مي‌كند. بايد به سمت توليد اين نوع اقلام فرهنگي از طريق چهره‌هاي مرجع و رسانه‌هاي مستقل حركت كنيم.
از نظر سياسي هم به نظر مي‌رسد كشور با انتخاب رهبر سوم جمهوري اسلامي وارد دوره جديدي شده است. اين تحولات چگونه مي‌تواند جمهوري ايرانيان را به سمت رشد، توسعه و بهبود هدايت كند؟
به نظر من چند شرط اساسي وجود دارد؛ شرط اول اين است كه بايد از جمهوريت در جمهوري اسلامي سخن گفت، يعني از آن وجهي كه مردم، مشاركت عمومي و عناصر قانوني در آن نقش دارند، نه فقط از كليت يك ساختار بسته و يك دست و خالص شده. شرط دوم اين است كه بايد بپذيريم در گذشته خطاهايي وجود داشته، اما در عين حال همه بر سر ايران بايستيم. اين همان چيزي است كه مي‌توان نامش را آشتي ملي گذاشت. شرط سوم، گشايش سياسي و اجتماعي است. اگر در همين شرايط جنگي فضا باز نشود، بعيد است بعد از جنگ بتوان آن را باز كرد، چون معمولا هر نيرويي كه دست بالا را پيدا كند، به سمت انسداد بيشتر مي‌رود، بنابراين همين امروز بايد در شوراها، نهادها و فرآيند‌هاي تصميم‌گيري، راه براي حضور افراد موثر و مورد اعتماد جامعه باز شود. به نظرم انتخابات شوراها فرصت مناسبي است براي اينكه مردم را متوجه ضرورت‌هاي افزايش مشاركت كرد. اگر اين سه شرط تحقق پيدا كند، فرداي جنگ، كشور مي‌تواند به سمت توسعه و دموكراسي برود. اما اگر اين اتفاق نيفتد، خطر آن وجود دارد كه از دل شرايط جديد، فقط بازتوليد نوعي راديكاليسم بيرون بيايد.
يكي ديگر از موضوعات مهم براي جامعه ايراني، تداوم حيات روتين و زندگي روزمره مردم است. در اين كشاكش جنگ، چگونه مي‌توان از اصل زندگي در ايران دفاع كرد و شرايط را به گونه‌اي تنظيم كرد كه زندگي، كسب و كار و آداب و رسوم مردم تداوم داشته باشد؟
دولت در اين زمينه نقش مهمي دارد. در وهله نخست بايد ضرورت‌هاي زندگي مردم تامين شود تا مشكلي از اين بابت ايجاد نشود. در اين خصوص خوب عمل شده. به نظر من يكي از مهم‌ترين گزاره‌هايي كه در اين جنگ برجسته شده، تصوير جديدي از ايران با ارجاع به زندگي است. مساله زندگي، موضوع امروز و ديروز نيست، سال‌هاست كه مردم ايران در قالب جنبش‌هاي اجتماعي مختلف از آن سخن مي‌گويند و خواهان آن هستند.امروز بايد با صداي بلند از حق زندگي مردم دفاع كرد. همان جمهوريتي كه همه از آن حرف مي‌زنيم، درنهايت بايد به رسميت شناختن حق زندگي براي گروه‌هاي اجتماعي و براي همه مردم را ممكن كند. از دل همين نگاه است كه ارزش‌هاي توسعه و دموكراتيك شكل مي‌گيرد.اگر حق زندگي به رسميت شناخته نشود، در عمل فقط يك گروه خاص از همه امكانات بهره‌مند مي‌شود و ديگران حذف مي‌شوند. در حالي كه معناي واقعي بهار، آشتي، مشاركت و بازگشت مردم به ميدان، همين است: دادن حق زندگي به همه و شكل دادن به يك حركت جمعي در دفاع از كشور. زمينه‌هاي اين آشتي ملي در آستانه نوروز و عيد فطر مي‌تواند شكل بگيرد.
موضوع كنشگري اپوزيسيون هم اين روزها محل مناقشه شده. بخشي از جريانهاي مخالف، از حمله به ايران استقبال كردند، حتي كار به جايي رسيد كه عده‌اي در خارج، از ترامپ و نتانياهو براي حمله به ايران قدرداني كردند. اين وضعيت را چگونه مي‌بينيد؟
به نظر من تعداد اين افراد در حال كاهش است. پيش از جنگ، بخشي از اين جريان‌ها فعاليت و تحرك بيشتري داشتند، اما حالا اين وضعيت تا حدي متوقف شده است. ازسوي ديگر، در سطح جهاني نيز مخالفت با جنگ در حال گسترش است و اين موضوع بر نگاه‌ها اثر گذاشته است. در درون همين جريانهاي اپوزيسيون هم ريزش اتفاق افتاده است. برخي آنها شايد صادقانه تصور مي‌كردند كه جنگ فورا به تغييرات سياسي مورد‌نظرشان منجر مي‌شود، اما وقتي با واقعيت ويراني، كشته شدن مردم و آسيب ديدن شهرها و حتي خانواده‌هاي خودشان روبهرو شدند، نگاه‌‌شان تغيير كرد، به همين دليل بخشي از آنها امروز دچار نوعي عقب‌نشيني، ترديد يا حتي شرمندگي شدهاند.البته وجود مخالف و منتقد در هر جامعه‌اي ضروري است. انتقاد بايد وجود داشته باشد تا حاكميت دچار خودبسندگي و غرور نشود، اما آن بخشي كه از حمله به كشور و ويراني استقبال مي‌كرد به نظر من امروز دچار ريزش جدي شده است.
به نظر من تعداد اين افراد در حال كاهش است. پيش از جنگ، بخشي از اين جريان‌ها فعاليت و تحرك بيشتري داشتند، اما حالا اين وضعيت تا حدي متوقف شده است. ازسوي ديگر، در سطح جهاني نيز مخالفت با جنگ در حال گسترش است و اين موضوع بر نگاه‌ها اثر گذاشته است. در درون همين جريانهاي اپوزيسيون هم ريزش اتفاق افتاده است. برخي آنها شايد صادقانه تصور مي‌كردند كه جنگ فورا به تغييرات سياسي مورد‌نظرشان منجر مي‌شود، اما وقتي با واقعيت ويراني، كشته شدن مردم و آسيب ديدن شهرها و حتي خانواده‌هاي خودشان روبهرو شدند، نگاه‌‌شان تغيير كرد، به همين دليل بخشي از آنها امروز دچار نوعي عقب‌نشيني، ترديد يا حتي شرمندگي شدهاند.البته وجود مخالف و منتقد در هر جامعه‌اي ضروري است. انتقاد بايد وجود داشته باشد تا حاكميت دچار خودبسندگي و غرور نشود، اما آن بخشي كه از حمله به كشور و ويراني استقبال مي‌كرد به نظر من امروز دچار ريزش جدي شده است.