اسپانيا و انتخاب دشوار در روزهاي جنگ
مينو خالقي
در روزهايي كه آتش جنگ در غرب آسيا دوباره شعله‌ور شده و بسياري از دولت‌ها با شتاب در صف‌بندي‌هاي سياسي و نظامي قرار گرفته‌اند، موضع برخي كشورها بيش از ديگران جلب‌توجه مي‌كند. در ميان اين صداها، واكنش اسپانيا بسيار متفاوت است؛ كشوري كه در اوج فشارهاي سياسي و اتحادهاي بين‌المللي، تلاش كرده از مسير تشديد تنش فاصله بگيرد و بر ضرورت خويشتن‌داري تأكيد كند. «شما نمي‌توانيد از كساني كه جهان را به آتش مي‌كشند، حمايت و سپس از دود ناشي از آن شكايت كنيد.هم‌پيمان ايالات متحده بودن به معناي موافقت با همه‌چيز نيست» ! اينها جملات پدرو سانچز، نخست‌وزير اسپانيا است كه طي روزهاي اخير بر خلاف همسايگان اروپايي خود موضعي شجاعانه و مستقل پيرامون جنگ امريكا و اسراييل با ايران، اتخاذ كرد. او در بياني ديگر گفت: «موضع نه به جنگ دولت اسپانيا بر اساس اصول اخلاقي و احترام به حقوق بين‌الملل است.جهان در حال تغيير است، اما ارزش‌ها و اصول اتحاديه اروپا نبايد تغيير كنند.» اسپانيا از همان ابتداي جنگ، اين حمله را محكوم كرد و آن را به عنوان نقض حقوق بين‌الملل بر شمرد و اجازه استفاده از پايگاه‌هاي نظامي براي عمليات عليه ايران را به نيروهاي امريكايي نداد و اين حمله را اشتباهي بزرگ خواند. براي فهم اين رفتار، بايد نگاهي به مدل حكمراني و فرهنگ سياسي اسپانيا داشت. اين كشور يك پادشاهي مشروطه پارلماني است؛ پادشاه رييس كشور به شمار مي‌آيد اما نقش او بيشتر نمادين است و اداره واقعي كشور در دست دولت و پارلمان قرار دارد. نخست‌وزير كه از دل پارلمان برمي‌آيد، مسوول سياست‌هاي اجرايي و خارجي است. اين ساختار باعث شده تصميم‌هاي مهم سياست خارجي معمولا در فضايي بازتر و تحت تأثير افكار عمومي گرفته شوند، نه صرفا در چارچوب محاسبات نظامي و تحليل‌هاي سنتي. تجربه تاريخي اسپانيا نيز در شكل‌گيري اين نگاه بي‌تأثير نيست. جامعه اين كشور در قرن بيستم جنگ داخلي و سال‌ها ديكتاتوري را پشت سر گذاشته و پس از گذار به دموكراسي، حساسيت قابل‌توجهي نسبت به جنگ و مداخله نظامي پيدا كرده است، به همين دليل دولت‌هاي اسپانيا در بحران‌هاي بين‌المللي اغلب تلاش كرده‌اند تا حد امكان از ورود مستقيم به درگيري‌هاي نظامي فاصله بگيرند و بر راه‌حل‌هاي سياسي تاكيد كنند.روابط اسپانيا با اسراييل نيز از ابتدا مسيري متفاوت با بسياري از كشورهاي اروپايي داشته است. مادريد تا سال ۱۹۸۶ اساسا رابطه ديپلماتيك با اسراييل نداشت و پس از آن هم در كنار حفظ روابط رسمي، تلاش كرد موضعي متعادل‌تر در قبال مساله فلسطين داشته باشد. در سال‌هاي اخير اين فاصله بيشتر ديده شده و دولت اسپانيا بارها از برخي سياست‌هاي اسراييل انتقاد كرده است. در چنين زمينه‌اي، واكنش اسپانيا به جنگ اخير ميان امريكا، اسراييل و ايران چندان دور از انتظار نبود. دولت مادريد از همان ابتدا تاكيد كرد كه گسترش جنگ در خاورميانه به سود هيچ‌كس نيست. اسپانيا نه‌تنها در عمليات نظامي مشاركت نكرد، بلكه بر ضرورت كاهش تنش و بازگشت به مسير ديپلماسي پافشاري كرد.تصميم مهم‌تر اما زماني بود كه مادريد در اعتراض به رفتار اسراييل، سفير خود را از تل‌آويو فراخواند؛ اقدامي كه در فضاي پرتنش سياست بين‌الملل امروز چندان رايج نيست. اين اقدام پيامي روشن داشت: حتي در چارچوب اتحادهاي غربي نيز مي‌توان در برابر گسترش جنگ موضعي مستقل گرفت.در شرايطي كه بسياري از دولت‌ها به دليل ملاحظات سياسي يا منافع كوتاه‌مدت ترجيح مي‌دهند در برابر چنين بحران‌هايي سكوت كنند يا بي‌درنگ در كنار قدرت‌هاي بزرگ قرار بگيرند، اين نوع موضع‌گيري قابل توجه است. شايد اسپانيا بازيگر تعيين‌كننده‌اي در معادلات نظامي اين جنگ نباشد، اما انتخابش براي فاصله گرفتن از مسير تشديد بحران، نشان از نوعي مسووليت‌پذيري سياسي است كه اين روزها كمتر ديده مي‌شود.در جهاني كه منافع فوري و رقابت‌هاي ژئوپليتيك اغلب بر اصول انساني سايه مي‌اندازد، ابراز چنين موضعي اگر در حد يك اعتراض ديپلماتيك باشد، ارزش قدرداني دارد. واكنش اسپانيا نشان داد كه حتي در ميان فشارهاي سياسي و اتحادهاي نظامي، هنوز هم مي‌توان راهي متفاوت برگزيد؛ راهي كه به جاي افزودن بر آتش جنگ، بر عقلانيت، دفاع از حقوق بين‌الملل و عدم مشروعيت بخشي به جنگ‌هاي خودسرانه، تاكيد مي‌كند.