درباره كتاب «هوش مصنوعي و صلح»
عبور از دامِ «جبر تكنولوژيك»
مسعود تقي‌آبادي
در عصري كه هوش مصنوعي با سرعتي سرسام‌آور بر تمام لايه‌هاي حيات بشري سايه افكنده، روايت غالب درباره اين فناوري، روايتي تاريك و سياه است؛ روايتي كه هوش مصنوعي را به عنوان تسليحات خودمختار، ابزارهاي نظارت انبوه و ماشين‌هايي براي گسترش نفرت و اطلاعات جعلي معرفي مي‌كند. در اين ميان، جنگ اوكراين، درگيري‌هاي اسراييل و فلسطين و خشكسالي‌هاي ويرانگر در خاورميانه، بر اين ترس‌ها دامن زده و تصوير هوش مصنوعي را به عنوان «سربازان خاموش» جنگ‌هاي آينده ترسيم كرده‌اند. اما آيا اين سرنوشت نهايي فناوري است؟ يا اينكه مي‌توان مسير ديگري را ترسيم كرد؟ كتاب «هوش مصنوعي و صلح»، تأليف برانكا پانيك و پيج آرتور كه با ترجمه دقيق پريا عبدزاده و انتشارات كرگدن در سال ۱۴۰۴ منتشر شده است، پاسخي صريح و اميدبخش به اين پرسش بنيادين است. اين اثر كه در ۱۵۲ صفحه و با نگاهي ميان‌رشته‌اي تدوين شده، تلاشي است براي بازنويسي قرارداد ميان «تكنولوژي» و «انسانيت». نويسندگان استدلال مي‌كنند كه هوش مصنوعي، اگرچه مي‌تواند اهرم تسليحاتي و ابزار ويراني باشد، اما ظرفيت ذاتي آن براي «صلح‌آفريني» دست‌نخورده باقي مانده است.
افق‌هاي نوين در پيش‌بيني و مقابله با خشونت
هسته مركزي اين كتاب در فصل اول، با عنوان «هوش مصنوعي و پيش‌بيني تعارضات؛ دسترسي ما فراتر از توانايي‌هاي‌مان است» به بررسي محدوديت‌ها و ظرفيت‌هاي مدل‌هاي پيش‌بيني مي‌پردازد. برانكا پانيك و پيج آرتور با استفاده شگفت‌انگيز از «پيش‌بيني شكل‌گيري ابرها» توسط يك رياضيدان، به خواننده مي‌آموزند كه پيش‌بيني تعارضات، دقيقا مانند پيش‌بيني هوا، يك سيستم پيچيده با «بازخورد مثبت» است. در چنين سيستم‌هايي، هر اقدام كوچك مي‌تواند به پيامدهايي بي‌سابقه منجر شود. نويسندگان تأكيد مي‌كنند كه مهندسان و سياستمداران اغلب سعي مي‌كنند اين آشوب را ناديده بگيرند، اما رويكرد هوش مصنوعي براي صلح، پذيرش اين پيچيدگي و تلاش براي مديريت آن در مرحله اوليه است. اين فصل نشان مي‌دهد كه چگونه الگوريتم‌هاي يادگيري ماشين، با تحليل داده‌هاي كلان (Big Data) تاريخي و لحظه‌اي، مي‌توانند الگوهاي پنهان خشونت را پيش از تبديل شدن به جنگ تمام‌عيار شناسايي كنند. اين فناوري، ابزاري براي «هشدار زودهنگام» است كه به جامعه جهاني فرصت مي‌دهد تا قبل از فروپاشي، تدابير پيشگيرانه اتخاذ كند.
حقوق بشر در عصر الگوريتم
فصل سوم كتاب، «هوش مصنوعي، حقوق بشر و صلح؛ ماشين در مقام توانمندساز اقدامات حقوق بشري»، به يكي از حياتي‌ترين جنبه‌هاي اين فناوري مي‌پردازد. در دنيايي كه نقض حقوق بشر در جنگ‌هاي داخلي (مانند سوريه) و درگيري‌هاي منطقه‌اي به سرعت اتفاق مي‌افتد، هوش مصنوعي مي‌تواند به عنوان «چشم بيدار» و «قلب تپنده عدالت» عمل كند.
در فصل پاياني «هوش مصنوعي، صلح و اخلاق؛ از اصول به عمل» نويسندگان به جمع‌بندي و ارائه يك چارچوب اخلاقي جامع مي‌پردازند. آنها تأكيد مي‌كنند كه بدون «اصول اخلاقي» هوش مصنوعي نه تنها صلح نمي‌آورد، بلكه مي‌تواند به ابزاري براي تسهيل جنايات و نظارت‌هاي استبدادي تبديل شود. نويسندگان چهارچوبي را پيشنهاد مي‌كنند كه در آن «عدالت، فراگيري، شفافيت، امنيت، حريم خصوصي و پاسخگويي» به عنوان اصول بنيادين در طراحي و پياده‌سازي سيستم‌ها لحاظ شوند. اين چارچوب، نيازمند آن است كه سازمان‌هاي بشردوستانه و صلح‌آفرين، رويكرد «اخلاق در بحران» را اتخاذ كنند؛ يعني توانايي استقرار سريع و مسوولانه هوش مصنوعي در محيط‌هاي شكننده.
نهايت كلام كتاب «هوش مصنوعي و صلح» عبور از دام «جبر تكنولوژيك» است. اين اثر با شفافيتي نگران‌كننده نشان مي‌دهد كه هوش مصنوعي، به‌تنهايي نه به صلح مي‌انجامد و نه به جنگ؛ بلكه بسترِ «تسريع» گرايش‌هاي موجود است. اگر سيستم‌هاي انساني بر پايه نابرابري، بي‌عدالتي و منافع نخبگان بنا شده باشند، هوش مصنوعي با سرعتي وحشتناك همين ساختارها را تكرار و گسترش مي‌دهد. اما اگر اين فناوري در بستر «عدالت»، «شفافيت» و «پاسخگويي» هدايت شود، قدرتمندترين ابزارِ پيشگيري از فاجعه‌هاي انساني خواهد شد.
پانيك و آرتور به‌روشني مي‌گويند كه «صلح الگوريتمي» توهمي خطرناك است؛ صلح حقيقي، تنها از دل «حكمراني انساني» آگاهانه بر تكنولوژي متولد مي‌شود. هوش مصنوعي نمي‌تواند جايگزين ديپلماسي فداكارانه يا عدالتِ اجتماعي شود، بلكه تنها مي‌تواند «چشمِ» آنها را باز كند و «دستِ» آنها را قوي‌تر. در اين ميان، سوال اصلي اين نيست كه هوش مصنوعي چه مي‌تواند انجام بدهد، بلكه اين است كه ما چه مي‌خواهيم و با چه اخلاقياتي از آن استفاده مي‌كنيم. آينده صلح، نه در كدها، بلكه در «تصميم‌گيري‌هاي اخلاقي» ما نهفته است؛ تصميماتي كه امروز و در همين لحظه، بين «توسعه بدون قيدوشرط» و «نظارت هوشمندانه» را انتخاب مي‌كنيم. اگر اين انتخاب درست نباشد، هوش مصنوعي به ابزاري براي تثبيت خشونت‌هاي تاريخي تبديل مي‌شود؛ و اگر درست باشد، پتانسيل‌هايي را آشكار مي‌كند كه قرن‌ها در توان بشري پنهان مانده بود.