نگاهي به كتاب «عرب و اسراييل» نوشته ماكسيم رودنسون
در برابر استعمار
كتاب «عرب و اسراييل» نوشته ماكسيم رودنسون با ترجمه رضا براهني از سوي شركت سهامي انتشارات خوارزمي به چاپ سوم رسيد. چاپ نخست كتاب خرداد ۱۳۴۸ منتشر شده بود. ناسيوناليسم يهود و ناسيوناليسم عرب، از ناسيوناليسم تا ايجاد ملت‌ها، نخستين دهه اسراييل، پيدايش سوسياليسم عربي، نرمش اسراييل، حلقه اعراب و سراسر دنيا، از دوران فراغت تا شب‌زنده‌داري مسلحانه و بحران سرفصل‌هاي كتاب را تشكيل مي‌دهد. گاه‌شمار، كتاب‌شناسي، گزيده منابع و نمايه پايان‌بخش كتاب است. كتاب «عرب و اسراييل» روايت رسمي صهيونيسم از مناقشه فلسطين را به چالش مي‌كشد و در كانون استدلالش، نبرد اعراب و اسراييل را نه جنگ ايدئولوژي‌ها يا اديان كه مقاومت مردم بومي در برابر استعمار خارجي تفسير مي‌كند. رودنسون از نخستين صفحات كتاب، صراحتا مدعاي اصلي خود را مطرح مي‌كند: اسراييل در چشم اعراب نه يك همسايه يا رقيب، كه پديده‌اي استعماري است؛ پروژه‌اي كه صهيونيسم با اتكا به افسانه‌هاي تاريخي دو هزار ساله، بخشي از سرزمين ساكنان بومي را تصرف كرده و با تكيه بر قدرت نظامي و پشتيباني غرب، بر آن سلطه يافته است.
او معتقد است صهيونيسم با تفسيري ناموجه، آرزوهاي ديني كهن را در قالب ناسيوناليسم مدرن بازتعريف كرده و به بهانه پيوند تاريخي، حقيقت حضور جمعيت عربي ساكن در فلسطين را ناديده گرفته است. با اين حال، رودنسون در دام شعارزدگي‌هاي رايج چپ ماركسيست هم‌عصر خود نمي‌افتد. او به صراحت نظريه‌اي را كه اسراييل را «پايگاه امپرياليسم براي سركوب انقلاب پرولتاريا در جهان عرب» معرفي مي‌كند، رد مي‌كند و مي‌گويد چنين تحليلي ساده‌انگارانه و فاقد دقت تاريخي است.
ساختار كتاب روايتي منسجم و فشرده از سير تاريخي مناقشه است: از تولد ناسيوناليسم يهودي و عربي، تاسيس اسراييل، دهه نخست حيات آن، ظهور سوسياليسم عربي در دهه ۱۹۵۰، نرمش تدريجي در مواضع اسراييل، تا بحران‌هاي متوالي كه به جنگ ۱۹۶۷ انجاميد. رودنسون از اعراب نمي‌خواهد واقعيت از پيش‌آمده را بپذيرند و چنين درخواستي را نه حق، كه صرفا يك خواهش سياسي مي‌داند. با اين حال، در عين همدلي با مقاومت عربي، از ايده جنگ انقلابي تمام‌عيار عليه اسراييل نيز حمايت بي‌قيد و شرط نمي‌كند و نسبت به پيامدهاي آن براي خود انقلاب عربي ترديد دارد. اين اثر ميراث ماندگار ماكسيم رودنسون است. او به ما نشان مي‌دهد مي‌توان بي‌آنكه اسير تبليغات شد، روايت طرف ديگر را جدي گرفت. مي‌توان از موضع يك روشنفكر چپ و يهودي، نقدي راديكال بر صهيونيسم نوشت، بي‌آنكه به دام يهودستيزي افتاد يا نظريه‌هاي شبه‌ماركسيستي ازپيش‌ساخته را تكرار كرد.
ماكسيم رودنسون يك روز پيش از آغاز جنگ شش روزه اعراب و اسراييل در ژوئن ۱۹۶۷ مقاله‌اي پيشگويانه با عنوان «زندگي ميان اعراب» در روزنامه لوموند منتشر كرد كه بيانگر رويكرد مستند و واقعيت محور او به تاريخ و سياست است. اين مقاله او و ديگر مقالاتي كه پيش از آن منتشر كرده بود كه در فصل نهم كتاب حاضر به آنها اشاره كرده دريچه‌اي ديگر براي درك تحولات وقت خاورميانه باز كرد. كمتر از يك سال پس از آن جنگ و آن مقاله رودنسون كتاب عرب و اسراييل را در ۱۹۶۸ منتشر كرد. رودنسون در اين كتاب روايتي جامع از ريشه‌ها و روند شكل‌گيري اسراييل و واكنش جهان عرب و ديگران به دست داده و نشان مي‌دهد كه ماجراي اسراييل فقط دعوايي ديني يا قومي نيست، بلكه نتيجه فرآيندهايي مثل استعمار مهاجرت‌هاي گسترده و انواع بحران‌هاي قرن بيستم است. نويسنده كوشيده با تكيه بر سند و واقعيت موجوديت اسراييل در قلب جهان عرب را در قالب مواجه‌هاي پيچيده ميان، قدرت هويت و واقعيت‌هاي منطقه‌اي تحليل كند.
به فاصله‌اي كوتاه، تقريبا يك سال پس از انتشار كتاب انتشارات خوارزمي در خرداد ۱۳۴۸ ترجمه فارسي آن را منتشر كرد كه در تابستان ۱۳۴۹ به چاپ دوم رسيد. نقل معروفي است كه رضا براهني اين كتاب را به پيشنهاد جلال آل‌احمد ترجمه كرد. از خلال يادداشت‌هاي منتشر نشده آل‌احمد كه به لطف محمدحسين دانايي به آنها دسترسي داشتيم، مي‌دانيم كه نزد او ترجمه مكتوبات رودنسون فوريت و ضرورتي فوق‌العاده داشت و با توجه به دوستي نزديك آل‌احمد و براهني بعيد نيست كه آل‌احمد پيشنهاد داده و براهني ترجمه كرده باشد.
در بخشي از كتاب مي‌خوانيم: «چگونه اسراييلي‌ها مي‌توانند خود را به كشورهاي عرب بقبولانند؟ يك راه اخلاقي وجود دارد كه شامل مذاكره و تشويق و ترغيب است. اين روش اگر با دادن امتيازاتي توام باشد، شانس موفقيت بيشتري دارد. يك راه غيراخلاقي نيز هست؛ يعني اعمال زور. اينكه آيا اين راه موثر هست يا نيست، ربطي به قانون اخلاق ندارد؛ ولي بايد به اين نكته اشاره كرد كه اعمال زور، مستلزم خطرات زياد براي اسراييل و ممالك عربي همسايه اسراييل خواهد شد. پذيرش از طريق اعمال زور را ممكن است پس از تغيير حكومت به‌هم بزنند و انكار كنند؛ در حالي كه پذيرش از طريق مذاكره را به اين آساني نمي‌توان نفي كرد. علاوه بر اين، اگر توسل مكرر به اسلحه براي مدت زماني نامعلوم لازم باشد، از كجا معلوم كه قدرت براي هيمشه فقط دست يكي از طرفين بماند؟»
هدف كتاب حاضر اين بوده است كه به خواننده، تصويري از طرح كلي جدال عرب و اسراييل ارائه بدهد. تحقيق حاضر در اصل تاريخي است با چند اظهارنظر اساسي اجتماعي كه جسته گريخته در كتاب گنجانده شده است. كتاب «عرب و اسراييل» نوشته ماكسيم رودنسون با ترجمه رضا براهني در ۳۶۸ صفحه و قيمت ۵۹۰ هزار تومان از سوي شركت سهامي انتشارات خوارزمي به چاپ سوم رسيد.