گزارشي اسنادي از چرايي و چگونگي مراحل تشكيل «كميته بايگاني ملي»
و نگهداري اسناد تاريخي از سال ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۹خورشيدي
قانون تاسيس «سازمان اسناد ملي ايران»
سرانجام جاي تو خاك است و خشت / جز از تخم نيكي نبايدت كشت (فردوسي)
مريم مهدوي‌اصل ٭
اشاره - از آبان سال ۱۴۰۳ تا به امروز، هفته‌اي يك‌بار صفحه «اسناد تاريخي» را بر پايه نگارش تكنيك تازه «گزارش اسنادي - پژوهشي - روزنامه‌نگاري» منتشر كرديم. از سال ۱۳۹۹ش. كه براي نخستين‌بار سند ديپلماسي فرهنگ «تاسيس اداره اسناد ملي» در سال ۱۳۳۷ش. را در اداره اسناد وزارت امور خارجه مشاهده كردم، با آمدن به مركز اسناد مجلس، به دنبال اصل قانون تاسيس «سازمان اسناد ملي ايران» مي‌گشتم. از آنجا كه اين موضوع را نمي‌توان از موضوع گزارش قوانين حفاظت از ابنيه و آثار فرهنگي ايران باستان جدا كرد، كه با تيتر« نگهداري از تاريخ گذشته وطن وظيفه هر ايراني است » به تاريخ 6/12/1404 در روزنامه اعتماد منتشر شد، بنابراين، در شماره امروز به اصل متن قوانين و زحماتي كه باعث شد تا قانون تاسيس سازمان اسناد ملي ايران به وجود آيد، مي‌پردازيم تا راهنمايي باشد براي پژوهشگران و روزنامه‌نگاراني كه مي‌خواهند از اسناد تاريخي بهتر و بيشتر بهره‌مند شوند.
پيشنهاد انجمن آثار ملي به مجلس
انجمن آثار ملي ـ تاريخ ۴/۴/ ۱۳۴۰ ـ جناب آقاي سردار فاخر حكمت رييس محترم هيات‌مديره مجلس شوراي ملي ـ برخاطر محترم پوشيده نيست كه در كشورهاي مختلف دنيا اهميت فراواني به حفظ بايگاني ملي و اسناد تاريخي مي‌دهند و براي نگهداري اسناد قديمي كشور كه تاريخ گويا و مدارك زنده آن كشور است، سازمان و تجهيزات فني دقيق وجود دارد ـ و در كشور ايران كه اسناد تاريخي آن آثاري از قبيل الواح زرسيم تخت جمشيد و بيش از سي هزار لوح گلي داراي خطوط ميخي مكشوف در تخت جمشيد را تا فرمان‌ها و نبشته‌ها و احكام مختلف ادوار تاريخي مختلف ايران دربر دارد و از اوان مشروطيت نيز فرمان مشروطيت و قوانين مصوب مجلس شوراي ملي بر مجموعه اينگونه اسناد افزوده مي‌گردد و چنين منبع و خزانه اسناد ملي ايران را تكميل مينمايد وجود مركزي براي اسناد ملي كاملا ضرورت دارد و با نبودن چنين مركزي طبعا اوراق و اسناد تاريخي با تحولات روزمره و گذشت ايام رو بنابودي ميرود و برخلاف كشورهاي ديگر كه اسناد تاريخي خود را با كمال دقت و بوسيله سازمان مخصوصي در محفظه‌ها و خزانه‌ها و گنجينه‌ها حفظ مينمايند و با اصول تهويه و دفع آفتها و آسيبهاي مختلف ماشين فشار و قراردادن بعضي اسناد در داخل اوراق پلاستيك و تهيه عكس و فيلم و انتشار اسناد مناسب و صحافيهاي فني و مراقبتهاي مختلف و فراهم كردن نسخه بدل اسنادي كه ضرورت داشته باشد و اينگونه اقدامات تاحد امكان براي حفظ اسناد مجاهدت مينمايند. دركشور ايران هنوز چنين موسسه‌اي موجود نيست و منحصر اقدامات بعضي علاقه‌مندان و موسسات تاحدي براي حفظ اسناد از نابودي آنها معمول مي‌گردد. انجمن آثار ملي ايران نيز از چندسال پيش براي اقدام بچنين [به چنين] امري اظهار نموده آنچه توانسته مجاهدت لازم بخرج داده است و اخيرا اطلاع يافت كه خوشبختانه چندنفر علاقه‌مندان باين خدمت مفيد ملي مجمعي بنام كميته بايگاني ملي وابسته به سازمان بين‌المللي يونسكو تشكيل داده در تدوين و چاپ قسمتهايي از اسناد تاريخي پيشقدم شده‌اند لذا براي توفيق بيشتر در چنين خدمت مهم ملي در جلسه هيات موسسين انجمن آثار ملي مورخ ۲۳/۳/۴۰ از آقاي دكتر محسن صبا رييس كميته بايگاني ملي دعوت نمود كه اقدامات كميته مزبور را باطلاع [به اطلاع] انجمن برسانند و پس‌از اطلاع از مجاهدتهاي قابل تقديس ايشان باتوجه باينكه مركز اسناد ملي احتياج بمحل مناسب و معيني دارد و حصه اصلي و مهم اسناد ملي ايران پس از آغاز مشروطيت در مجلس شوراي ملي متمركز است و از طرفي كتابخانه مجلس شوراي ملي مانند هر كتابخانه مهم ديگر ارتباط و پيوستگي ناگسستني با اسناد ملي دارد و ضمنا چنين در نظر گرفته‌اند كه بناي قديمي مجلس شوراي ملي پس از پايان يافتن بناي جديد بصورت مناسب و شايسته همچون موزه‌اي درآورده شود و اسناد مشروطيت و آثار مناسب ديگر درآنجا نگاهداري گردد بدين لحاظ و باتوجه به امتياز خاص مجلس شوراي ملي ايران از لحاظ دارا بودن كتابخانه بزرگ مخصوص و منحصر طبق پيشنهاد جناب آقاي دكتر رعدي رييس هيات نمايندگي ايران در سازمان بين‌المللي يونسكو كه ايشانهم [ايشانهم] توجه مخصوص به اسناد ملي ايرانرا [ايران را] از ضروريات كشور تاريخي ايران ميدانند چنين مناسب ديد مراتب را بعرض آنجناب برساند و تقاضا نمايد كه موضوع ايجاد و احداث مركز اسناد ملي از طرف مجلس شوراي ملي در عمارت قديم و تاريخي بهارستان مورد بررسي قرارگيرد و چون در نتيجه اقدامات و فعاليتهاي چندين ساله كميته بايگاني ملي خصوصا آقاي دكتر محسن صبا كه مقدم باين امر بوده‌اند رشته بايگاني ملي در دانشگاه طهران (دانشكده ادبيات) تدريس مي‌شود و با موافقت مقامات بين‌المللي همه ساله چندنفر جهت تكميل معلومات و كارآموزي در اين خدمت حساس براي چندين ماه باروپا [به اروپا] ميروند و بدين‌ترتيب افراد مطلع براي اداره و نگهداري بايگاني ملي تربيت مي‌شوند لذا تاهنگام پايان يافتن بناي جديد مجلس شوراي ملي مي‌توان ضمن اقدام بجمع‌آوري اسناد ترتيب استفاده از عناصر مطلع و آماده بچنين خدمت ملي را داد. باعرض مقدمات بالا انجمن آثار ملي اميدوار است با توجه جنابعالي انجام يك خدمت ملي حساس (كه اهميت آن با كتابخانه فعلي مجلس شوراي ملي يقينا برابري مينمايد) بنام مجلس شوراي ملي عملي گردد و درصورتيكه نظر عالي اقتضا داشته باشد ممكن است موافقت فرمايند در يكي از جلسات ماهيانه انجمن آثار ملي از آنجناب دعوت شود با شركت در جلسه و توجه به توضيحات شفاهي بهتر براي چنين امري ترتيب مقدمات آن فراهم آيد... و بيش از پيش خاطر آنجناب را از آنچه در اين باره تاكنون گذشته است مستحضر نمود و نيز از لحاظ انجمن مانعي نخواهد بود اجازه فرمايند جلسه ماهيانه بعدي انجمن آثار ملي كه عصر يكي از روزهاي اواسط تيرماه منعقد مي‌شود در مجلس شواري ملي درحضور و با اطلاع قبلي آنجناب انعقاد يابد تا منظور و هدف چنين خدمتي حضورا نيز بنحو شايسته توضيح داده شود و مقدمات اين امر ملي مهم بنحو شايسته فراهم گردد. رييس هيات‌مديره سپهبد آق‌اولي ـ رييس هيات موسسين حسين علاء»
اقدام كميسيون ملي يونسكو
كميسيون ملي تربيتي و علمي و فرهنگي ملل متحد (يونسكو) ـ تاريخ ۱۹ /۴/ ۱۳۴۰ ـ جناب آقاي سردار فاخر حكمت رييس محترم مدير هيات‌مديره مجلس شوراي ملي ـ مراسله‌اي بشماره ۱۷۲ مورخ ۴/۴/ ۱۳۴۰ از جانب هيات‌مديره محترم انجمن آثار ملي درباب تاسيس مركز ملي بايگاني در ايران بحضور آن جناب معروض گرديده كه مندرجات آن مورد تاييد كامل كميسيون ملي يونسكو ميباشد. جاي كمال خوشوقتي است كه مقامات علمي و فرهنگي و اجتماعي ايران از ديرباز باهميت [به اهميت] حفظ اسناد ملي توجه كرده و اجراي اين منظور مفيد را بمقامات [به مقامات] صلاحيتدار كشور خاطرنشان مي‌سازند. در سال گذشته نيز كميسيون ملي يونسكو موضوع را با درنظرگرفتن تمام اهميت آن مورد بحث و مطالعه قرار داد و سرانجام چنين تصميم گرفته شد كه يك كميته ملي بايگاني وابسته بكميسيون ملي يونسكو و شوراي بين‌المللي بايگاني ايجاد گردد و كميته مذكور كه مركب از اشخاص بصير و مطلع در اين امر است ضمن انجام وظايف خود طرح قانون تاسيس مركز ملي بايگاني را در ايران تنظيم و پيشنهاد نمايد تا موجبات تقديم آن بمجلسين [به مجلسين] فراهم آيد. كميته مذكور طرح قانون مورد نظر را پس از چندين جلسه بحث و مشاوره تنظيم و بكميسيون ملي يونسكو تسليم كرد و الحق مساعي جميله‌ايكه [جميله‌اي كه] اعضاي آن كميته و خاصه دانشمند گرامي آقاي دكتر محسن صبا رييس آن كميته دراين طريق مبذول داشته‌اند درخور تمجيد و امتنان فراوان است. يكنسخه [يك نسخه] از اين طرح محض استحضار خاطر عالي بضميمه تقديم مي‌شود. كميسيون ملي يونسكو اميدوار است پيشنهادهاي انجمن آثار ملي مورد توجه خاص آن مقام محترم واقع شود و نيز مترصد است كه پس از افتتاح مجلسين مجوز قانوني تشكيل چنين مركز مهمي در ايران تحصيل گردد و اين وظيفه خطير ملي و فرهنگي هرچه زودتر اجرا شود. درغالب كشورها آرشيوهاي ملي به وجود آمده و اسناد خود را در آنها متمركز كرده و از دستبرد عوامل مختلف روزگار مصون ميدارند و دريغ است كه كشور ايران با داشتن آنهمه آثار و اسناد و هم تاريخي فاقد بايگاني ملي باشد. اميد است اين نيت عالي براثر توجهات مقامات كشور و خاصه مساعدت آن جناب به زودي جامه عمل پوشد و يادگاري از آنجناب در تحقق اين امر بزرگ ملي باقي بماند. نایب رييس كميسيون ملي يونسكو در ايران ـ دكتر موسي عميد»
لايحه قانون بايگاني ملي
طرح لايحه قانون بايگاني ملي پيشنهادي جناب آقاي غلامحسين مفتاح كه بتصويب كميته ملي بايگاني وابسته بكميسيون ملي يونسكو رسيده است. ماده ۱ـ دولت مكلف است از تاريخ تصويب اين قانون درمدت يكسال بايگاني ملي را براي حفظ و نگهداري اسناد نوشتجات و پرونده‌هاي دولتي وزارتخانه ـ سازمان‌ها ـ بنگاه‌ها و بانك‌هاي دولتي ـ شهرداريها ـ سازمان‌هاي فرهنگي و علمي و مذهبي و دولتي و غيردولتي و مجموعه‌هاي خصوصي ـ كه صاحبان آنها بخواهند آنها حفظ شود) و تصاوير ميكروفيلم و غيره تشكيل دهد. ماده ۲ـ بايگاني ملي تحت سرپرستي شورايي مركب از روساي مجلسين و رييس ديوان كشور و وزير فرهنگ و رييس دانشگاه تهران خواهد بود. ماده۳ـ شورا يكنفر را كه واجد شرايط باشد به عنوان مديركل بايگاني ملي انتخاب مي‌كند و مديركل بايگاني بفرمان همايوني منصوب خواهد شد. ماده۴ـ پس از تشكيل بايگاني ملي وزارتخانه‌ها - ادارات- سازمان‌ها و بنگاه‌هاي دولتي كليه اسناد نوشتجات و اوراق و پرونده‌ها و آثار و اشياء بايگاني شده تا تاريخ آخر اسفند۱۳۱۹خورشيدي را تحويل بايگاني ملي خواهد داد. ماده ۵ ـ ازتاريخ تصويب اين قانون اسناد و پرونده‌ها و نوشتجات سياسي و محرمانه و سري و اصل قراردادها و پيمانها و عهود و مقاوله‌نامه‌هاي وزارت امورخارجه كه بيست سال تمام از بسته‌شدن پرونده‌هاي آنها گذشته باشد تحويل بايگاني ملي خواهد شد. تبصره ـ وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها و بنگاه‌هاي دولتي در صورتيكه بخواهند مي‌توانند اسناد مدارك و پرونده‌هاي بسته شده خود را زودتر از ده سال تحويل بايگاني ملي نمايند.
[در اينجا لازم به توضيح است كه شماره ماده ۶ در اصل سند وجود ندارد] ماده ۷ـ بايگاني ملي از دو قسمت تشكيل مي‌شود ـ قسمت علمي و قسمت امور اداري و فني. ماده ۸ ـ قسمت قلمي [ناخوانا] شورايي خواهد بود از كارشناسان باتجربه و شعب زير خط‌شناسي ـ آثارباستاني ـ آمار تاريخ و جغرافيا ـ اقتصاد ـ حقوق ـ علوم و امور اجتماعي و غيره. تبصره ـ شوراي كارشناسان قسمت علمي مامور تهيه طرح سازمان قسمت علمي و تدوين ايين‌نامه‌هاي وابسته بان [به آن] خواهد بود. ماده ۹ ـ قسمت امور اداري و فني [ناخوانا] شورايي خواهد بود از كارمندان اداري و كارشناسان و مهندسين با تجريه در علوم و فنون زير. شيمي ـ كاغذشناسي و مركب‌شناسي ـ اثاثه و ملزومات دفتر و بايگاني ـ صحافي و تجليد و تعمير و ترميم كاغذ و پوست و عكاسي و غيره. تبصره ـ شوراي كارشناسان و مهندسين امور اداري و فني مامور تهيه سازمان قسمت اداري و فني و تدوين آيين‌نامه‌هاي وابسته بان [به آن] خواهد بود. اين شورا متشكل از روساي دواير مربوطه ميباشد. ماده ۱۰ ـ شوراهاي مذكور برياست مديركل بايگاني ملي تشكيل خواهد شد. ماده ۱۱ ـ پس‌از انجام كارهاي تشكيلاتي ـ شوراهاي علمي و فني جلسات خود را هر ماه يك‌بار زير نظر مديركل بايگاني ملي تشكيل خواهند داد تا بگزارش‌ها و تصميمات كميسيونها رسيدگي و راي لازم صادر نمايند. ماده۱۲ ـ هنگام رسيدگي باسناد ـ پرونده‌ها و دفاتر دولتي در بايگاني ملي مديركل بايگاني دستور تشكيل كميسيونهايي از سه تا پنج نفر از مشاورين قسمت علمي با شركت يكنفر از وزارتخانه يا سازمان وابسته خواهد داد. اين كميسيونها نسبت بحفظ و نگاهداري اسناد و پرونده‌ها و اشياء علمي و فني و از بين بردن يا بمزايده فروخته يا مبادله قسمتهاييكه [قسمتهاييكه] ارزش تاريخي و سودمندي خود را در قسمتهاي مختلف زندگاني اجتماعي كشور از دست داده نظر خود را ضمن گزارش متضمن فهرست آنچه بايد از بين برده شود تسليم شوراي علمي خواهد كرد. تبصره ۱ ـ اسناد عبارت است از كليه پيمانها ـ قراردادها ـ مقاوله‌نامه‌ها ـ نوشته‌ها ـ اوراق و مكاتبات و يادداشتهاي دولتي و اوراق و يادداشتهاي تاريخي اشخاص و اشيايي كه از لحاظ شؤون زندگاني اجتماعي گذشته و آينده كشور حفظ و نگاهداري آنها براي هميشه لازم است. تبصره ۲ ـ اوراق بي‌مصرف عبارت است از نوشته‌هاييكه [نوشته‌هايي كه] هيچگونه ارزش اداري ـ حقوقي و فرهنگي ندارد و نگاهداري آنها براي مدت محدودي لازم بود و پس از آن قابل نگاهداشتن نيست. تبصره ۳ ـ آلات و افزار جرم و لباس و اشياء محكومين و مقتولين بي‌وارث و اسلحه و غيره كه از نظر قانون حفظ آنها براي مدت محدود لازم بوده و مشمول مرور زمان شد و جنبه تاريخي ندارد و قابل از بين بردن يا بمزايده فروختن است. ماده ۱۳ ـ از بين بردن يا بمزايده فروختن اشياء مذكور در ماده ۱۲ با حضور نماينده وزارتخانه ـ اداره يا دستگاه مربوطه انجام مي‌گيرد. ماده ۱۴ ـ تا تشكيل بايگاني‌هاي قانوني محلي در هر يك از استان‌ها كميسيوني از اشخاص زير ـ استاندار رييس دانشگاه ـ رييس دادگستري دادستان استان ـ پيشكار دارايي ـ رييس فرهنگ و نماينده اعزامي بايگاني ملي تشكيل مي‌شود و كليه اسناد و مدارك ادارات و سازمان‌هاي مختلف دولتي را تا پايان اسفند ۱۲۹۹ هر قسمت جداگانه لاك و مهر كرده ببايگاني ملي خواهند فرستاد. تبصره ـ نمايندگيهاي سياسي و كنسولي و فرهنگي و بازرگاني و غيره موظفند كليه پرونده‌هاي خود را تا پايان اسفند ماه ۲۰ در حضور رييس و شخص دوم ماموريت و صاحبجمع اموال [صاحب جمع اموال] در صندوق‌هاي مهر شده متضمن فهرست آنچه فرستاده مي‌شود بوسيله چاپار سياسي از طريق وزارت امور خارجه بوزارت امورخارجه يا وزارتخانه‌هاي مربوطه بفرستند تا به بايگاني ملي تحويل داده شود. ماده ۱۵ ـ از بين بردن يا فروختن اوراق و دفاتر و اشياء مشمول اين قانون كه توسط وزارتخانه يا اداره مربوطه زائد تشخيص داده شده بدون بررسي و تصميم كميسيون مربوطه بايگاني ملي ممنوع است متخلفين طبق مواد مربوطه قانوت مجازات عمومي قابل تعقيب ميباشند. ماده ۱۶ ـ بايگاني ملي موظف است براي اجراي وظايفي كه طبق اين قانون بعهده آن گرديده خود را با وسائل نوين ميكروفيلم و فيلم عكس‌برداري و غيره مجهز نمايد. ماده ۱۷ ـ پس از تنظيم بايگاني ملي هركس حق استفاده و مراجعه باسناد و تهيه رونوشت و عكس در حضور كارمند بايگاني ملي خواهد داشت. ماده ۱۸ ـ خروج هر نوع اوراق و اشياء از بايگاني ملي اكيدا ممنوع است متخلف طبق قوانين قابل تعقيب ميباشد. ماده ۱۹ ـ مبادله اوراق و اشياء مكرر با بايگاني‌هاي ملي ساير كشورها بر پايه رسوم جاريه بين‌ملل با تصويب شوراي علمي بايگاني ملي مجاز خواهد بود. ماده ۲۰ ـ بودجه سازمان بايگاني ملي را مديركل بايگاني ملي تهيه و از طريق شوراي سرپرست بايگاني ملي بتوسط وزير فرهنگ تسليم مجلسين مينمايد. ماده ۲۱ ـ وزارت فرهنگ مامور اجراي اين قانون خواهد بود.»
قانون تاسيس سازمان اسناد ملي ايران
همان طور كه در ابتدا اشاره شد، در حالي كه در سال ۱۳۹۹ش. و به هنگام استخراج اسناد فرهنگي وزارت امور خارجه پهلوي دوم براي نخستين‌بار با موضوع «تاسيس اداره اسناد ملي» در سال ۱۳۳۷ش. آشنا شدم، در بررسي‌هايي كه در مركز اسناد مجلس انجام دادم، در نهايت موفق به پيدا كردن اصل سند «قانون تاسيس سازمان اسناد ملي ايران» شدم كه اكنون بخشي از متن آن بدين شرح است: «نخست‌وزير... نظر به اصل بيست و هفتم متمم قانون اساسي مقرر ميداريم. ماده ۱ـ قانون تاسيس سازمان اسناد ملي ايران كه بتصويب مجلسين سنا و شوراي ملي رسيده و پيوست اين دستخط است به موقع اجرا گذاشته شود. ماده دوم ـ هيات دولت مامور اجراي اين قانون هستند. بتاريخ ۲۳ ارديبهشت ماه ۱۳۴۹».
منبع: مركز اسناد مجلس
٭ روزنامه‌نگار و پژوهشگر