با نگاهي به كتاب موفقيت فاجعهبار
تغيير نميتواند از خارج تحميل شود
جواد حيدري
كتاب «Catastrophic Success: Why Foreign-Imposed Regime Change Goes Wrong » (موفقيت فاجعهبار: چرا تغيير رژيمهاي تحميلي خارجي به شكست ميانجامد؟) نوشته الكساندر بي. داونز، استاد علوم سياسي دانشگاه جورج واشنگتن كه در سال ۲۰۲۱ توسط انتشارات دانشگاه كورنل منتشر شده، يكي از مهمترين و تاثيرگذارترين آثار در حوزه مطالعات امنيت بينالمللي و سياست خارجي محسوب ميشود. اين كتاب به بررسي پارادوكسي بنيادين در سياست خارجي ميپردازد كه در دو سده اخير بارها تكرار شده است: چرا موفقيتهاي تاكتيكي در سرنگوني رژيمها اغلب به فجايع استراتژيك بلندمدت تبديل ميشوند؟ اهميت اين كتاب در دنياي معاصر كه شاهد مداخلات پرهزينه در عراق، افغانستان و ليبي بوده، بيش از پيش آشكار ميشود. داونز با تكيه بر پژوهشهاي گسترده و تحليلهاي دقيق، چالشهاي جدي براي سياستگذاران و نظريهپردازان روابط بينالملل مطرح ميكند و آنها را به بازنگري اساسي در مفروضات خود درباره اثربخشي زور در تغييرات سياسي دعوت ميكند.مفهوم كليدي «موفقيت فاجعهبار»: مفهوم محوري كتاب، «موفقيت فاجعهبار» (Catastrophic Success)، پارادوكسي عميق را در قلب سياست خارجي مداخلهگرايانه نشان ميدهد. اين مفهوم به شرايطي اشاره دارد كه قدرتهاي خارجي در هدف اوليه خود -يعني سرنگوني رژيم مطلوب- موفق ميشوند (موفقيت تاكتيكي)، اما اين موفقيت ظاهري به پيامدهاي منفي گسترده و طولانيمدت منجر ميشود كه نه تنها اهداف بلندمدت را محقق نميكند، بلكه اغلب وضعيت را بدتر از قبل ميسازد (شكست استراتژيك).داونز اين پارادوكس را بر پايه چهار فرضيه اساسي تحليل ميكند: ۱) توهم كنترل (تصور غلط اينكه ميتوان فرآيندهاي پيچيده سياسي را با زور كنترل كرد)؛ ۲) ناديده گرفتن پيچيدگيهاي بومي (عدم درك كافي از بافت فرهنگي و اجتماعي)، ۳) تمركز بر اهداف كوتاهمدت (غفلت از پيامدهاي بلندمدت) و ۴) اعتماد بيش از حد به راهحلهاي نظامي (باور به اينكه قدرت نظامي ميتواند مسائل سياسي پيچيده را حل كند). روششناسي تحقيق: داونز با استفاده از رويكرد روششناختي تركيبي، جامعترين مطالعه تجربي در اين زمينه را ارايه ميدهد. او پايگاه دادهاي منحصر به فرد شامل ۱۲۳ مورد تغيير رژيم تحميلي خارجي (FIRC) از سال ۱۸۱۶ تا ۲۰۰۸ تدوين كرده كه شامل اطلاعات دقيق درباره روشهاي مختلف مداخله، ويژگيهاي كشورهاي مداخلهگر و هدف، انگيزهها و پيامدهاي كوتاهمدت و بلندمدت است.تحليلهاي آماري پيشرفته با مطالعات موردي عميق تركيب شده تا الگوهاي سيستماتيك شناسايي شوند. اين رويكرد تركيبي به داونز امكان ميدهد تا هم الگوهاي عمومي را شناسايي كند و هم جزييات و پيچيدگيهاي هر مورد را توضيح دهد. استفاده از تكنيكهاي آماري پيشرفته، اعتبار يافتهها را تقويت كرده و امكان تعميمپذيري نتايج را فراهم ميكند.مكانيزمهاي شكست: داونز چهار مكانيزم اصلي را شناسايي ميكند كه توضيح ميدهند چرا تغيير رژيمهاي تحميلي خارجي به طور سيستماتيك شكست ميخورند:
۱. بحران مشروعيت ساختاري: رژيمهاي تحميلي خارجي از همان ابتدا با بحران عميق مشروعيت مواجه ميشوند. داونز مدل «دوگانگي مشروعيت» را ارايه ميدهد كه نشان ميدهد اين رژيمها همزمان با دو نوع بحران مواجه هستند: مشروعيت داخلي (عدم پذيرش توسط مردم و برچسب «دستنشانده») و مشروعيت خارجي (وابستگي كامل به حمايت قدرت مداخلهگر). اين دوگانگي باعث ميشود كه رژيم نه بتواند پايگاه داخلي مستقل ايجاد كند و نه بتواند به طور كامل بر حمايت خارجي تكيه كند.
۲. فروپاشي نهادي آبشاري: مدل «فروپاشي نهادي آبشاري» داونز نشان ميدهد كه سرنگوني رژيم موجود منجر به تخريب سيستماتيك نهادها ميشود. اين فرآيند در پنج مرحله رخ ميدهد: فروپاشي نهادهاي سياسي، اداري، امنيتي، اجتماعي و اقتصادي. هر مرحله زمينهساز مرحله بعدي است و خلأ قدرت عظيمي ايجاد ميكند كه بلافاصله توسط گروههاي مختلف (شبهنظاميان، جنايتكاران، گروههاي افراطي) پر ميشود.
۳. تشديد تنشهاي اجتماعي: مداخلات خارجي اغلب تنشهاي نهفته اجتماعي را تشديد ميكنند. در جوامعي كه داراي تقسيمات قومي، مذهبي يا قبيلهاي هستند، سرنگوني رژيم ميتواند تعادل شكننده قدرت را برهم زند و به رقابتهاي خشونتآميز منجر شود. اين وضعيت بستري مناسب براي ظهور و رشد افراطگرايي و تروريسم فراهم ميكند.
۴. تله مداخله: مفهوم «تله مداخله» توضيح ميدهد چرا قدرتهاي خارجي پس از مداخله اوليه، ناگزير از درگيري در چرخه بيپايان مداخلههاي بيشتر ميشوند. اين چرخه شامل پنج مرحله است: مداخله اوليه، بروز بيثباتي، نياز به مداخله بيشتر، تشديد مقاومت و درنهايت دوراهي بين خروج و فروپاشي يا تداوم مداخله پرهزينه.
مخلص كلام: كتاب «Catastrophic Success » يادآوري قدرتمندي است كه قدرت نظامي، بهرغم توانايياش در سرنگوني رژيمها، به ندرت ميتواند به عنوان ابزاري براي ايجاد ثبات، دموكراسي يا امنيت پايدار عمل كند. درس اصلي اين كتاب اين است كه پيچيدگيهاي تغيير سياسي و اجتماعي در جوامع مختلف، به سادگي قابل مهندسي از خارج نيستند و تلاش براي تحميل تغييرات از طريق زور، اغلب به نتايج معكوس و فاجعهبار منجر ميشود. اين اثر تاكيد ميكند كه تغيير واقعي بايد از درون جوامع نشات گيرد و نميتواند از خارج تحميل شود. مشروعيت، نهادهاي قوي و درك عميق از پيچيدگيهاي محلي پيشنيازهاي ضروري هر تغيير پايدار هستند. در مواجهه با چالشهاي پيچيده جهاني، به جاي توسل به راهحلهاي ساده و خشونتآميز، بايد به دنبال رويكردهاي چندبعدي، صبورانه و مبتني بر درك عميق از واقعيتهاي بومي بود.
عضو هيات علمي علوم سياسي دانشگاه شاهد
منبع: ايبنا