آيا خشكسالي در ايران تمام شد؟ اثر ال‌نينو ۲۰۲۶ چگونه خواهد بود؟
مهدي زارع
تعيين اينكه آيا خشكسالي بلندمدت در ايران «پايان يافته» است يا خير، نيازمند نگاهي دقيق به سال آبي فعلي ۱۴۰۴- ۱۴۰۵ است. در ماه‌هاي اخير شاهد تغيير چشمگيري در الگوهاي آب و هوايي بوده‌ايم، بارش باران رخ داده ولي اينكه بازيابي هيدرولوژيكي انجام شده باشد هنوز نمي‌توان چنين گفت. در فروردين ۱۴۰۵ ايران افزايش بي‌سابقه‌اي در بارندگي را تجربه كرد. داده‌هاي سازمان هواشناسي نشان داد كه ميانگين بارندگي در سراسر كشور حدود ۷درصد بالاتر از ميانگين بلندمدت ۳۰ ساله بود. برخي از استان‌ها، مانند ايلام، بالاترين ميزان بارندگي خود را در ۷۶ سال گذشته ثبت كردند. در شمال غربي و غرب، ميزان بارندگي در مقايسه با سال ۱۴۰۴ دو برابر شده است. سطح آب درياچه اروميه در پايان فروردين ۱۴۰۵ نسبت به پايان شهريور ۱۴۰۴، ۱.۲۰ متر افزايش يافت. مساحت سطح آن از تقريبا ۴۸۰ كيلومتر مربع به ۲۰۰۰ كيلومتر مربع افزايش يافت. البته يك فصل بارندگي به دلايل مختلف نمي‌تواند يك دهه خشكي را جبران كند. تا زمستان ۱۴۰۴ تقريبا ۶۴ درصد از ظرفيت سدهاي ايران خالي ماند. سدهاي اصلي تأمين‌كننده آب تهران، مانند سدهاي اميركبير (كرج) و لار، در بهمن ماه تنها ۱درصد ظرفيت گزارش شد. حتي با باران‌هاي بهاري، هنوز بسيار پايين‌تر از سطح عملياتي ايمن باقي مانده‌اند. از سوي ديگر تخليه آب‌هاي زيرزميني و سال‌ها برداشت بيش از حد از سفره‌هاي آب زيرزميني، كسري‌اي ايجاد كرده كه براي جبران آن به دهه‌ها بارندگي بالاتر از حد متوسط نياز است. خشكسالي طولاني‌مدت، خاك را فشرده كرده است. باران‌هاي شديد اخير به جاي اينكه براي تغذيه سفره‌هاي آب زيرزميني جذب شوند، اغلب منجر به سيل‌هاي ناگهاني و رواناب‌هاي سطحي مي‌شود كه به جاي ذخيره طولاني‌مدت آب، باعث تخريب مي‌شود.
مدل‌ها نشان مي‌دهند كه گذار به يك فاز قوي ال‌نينو براي نيمه دوم سال 2026 - ارديبهشت- تير ۱۴۰۵ رخ خواهد داد. براي ايران، اين اغلب با گرماي شديد تابستان مرتبط است كه ميزان تبخير را به‌شدت افزايش مي‌دهد. تا ۹۰درصد از مساحت سطح آبي كه درياچه اروميه در بهار امسال به دست آورده، به دليل بستر كم‌عمق و شبيه به پلايا، ممكن است تا پايان تابستان ۱۴۰۵ تبخير شود.
خشكسالي هواشناسي -كمبود باران- در بسياري از مناطق پس از بارش‌ها فعلا متوقف شده اما خشكسالي كشاورزي، هيدرولوژيكي و اجتماعي-اقتصادي همچنان شديد است. بعضي نواحي ايران در بيابان لوت و دشت كوير مركزي ايران و بخش‌هايي از سيستان و بلوچستان و خراسان جنوبي و كرمان و يزد همچنان درگير خشكسالي اكولوژيك است. به نظر مي‌رسد كه ايران از يك «بحران خشكي» به يك «بحران ناپايداري» منتقل شده است كه در آن سيل‌هاي شديد و كمبود شديد آب همزمان قابل انتظار است. گذار از شرايط خنثي به يك فاز ال‌نينو بالقوه قوي بين ماه مه و جولای ۲۰۲۶، براي بارش‌ها در سال آبي بعدي (1405-۱۴۰۶) حياتي خواهد بود. در ايران، ال‌نينو از نظر تاريخي با «پاييز مرطوب» مرتبط است. در طول فازهاي گرم ENSO ال‌نينو - نوسانات جنوبي، جت استريم نيمه گرمسيري اغلب تغيير مي‌كند و ورود سامانه‌هاي كم‌فشار مديترانه‌اي و سوداني به فلات ايران را تسهيل مي‌كند. در يك سامانه كم‌فشار - كه اغلب سيكلون ناميده مي‌شود- هواي سطح زمين چگالي كمتري دارد و شروع به بالا رفتن مي‌كند. با بالا رفتن هوا، منبسط و سرد مي‌شود. هواي سرد نمي‌تواند به اندازه هواي گرم بخار آب را در خود نگه دارد. در نهايت، بخار آب به قطرات آب تبديل مي‌شود و ابرها را تشكيل مي‌دهد. اگر حركت رو به بالا به اندازه كافي قوي باشد، قطرات رشد مي‌كنند و به صورت باران يا برف مي‌ريزند. در نيمكره شمالي، هوا به سمت داخل و خلاف جهت عقربه‌هاي ساعت به سمت مركز يك سيستم كم‌فشار جريان مي‌يابد.
براي شروع سال آبي ۱۴۰۵-۱۴۰۶ احتمال زيادي براي بارش نرمال تا بالاتر از نرمال در كوه‌هاي زاگرس و استان‌هاي غربي وجود دارد. اگر «ال‌نينوي قوي» كه توسط سازمان جهاني هواشناسي براي اواخر سال ۲۰۲۶ پيش‌بيني شده است، محقق شود، بارش‌هاي سنگين اوايل سال آبي بعدي قابل انتظار است كه به تثبيت رطوبت حياتي خاك از دست رفته طي تابستان كمك مي‌كند.
ال‌نينو معمولا با بارش‌هاي تابستاني كمتر از حد معمول در جنوب شرقي ايران - سيستان و بلوچستان و هرمزگان- مرتبط است، زيرا مي‌تواند انتهاي بادهاي موسمي هند را كه گهگاه به اين مناطق مي‌رسد، تضعيف كند. دماهاي بالاتر از حد معمول در سطح جهاني پيش‌بيني مي‌شود و براي ايران، اين به معناي تابستان فوق‌العاده گرم ۱۴۰۵ است كه تبخير آب‌هاي سطحي حاصل از بارندگي‌هاي بي‌سابقه بهاري فروردين ۱۴۰۵ را تسريع خواهد كرد. مناطق جنوبي ايران بيشترين اثر را از ال‌نينو نشان خواهد داد و اغلب در اواخر پاييز و ماه‌هاي زمستان باران بيشتري دريافت مي‌كنند. در استان‌هاي شمالي –گيلان و مازندران- كمتر اثر ENSO را تحمل مي‌كند و بيشتر تحت اثر نوسان اطلس شمالي (NAO) هستند. ال‌نينو ممكن است فقط بارندگي «نزديك به نرمال» را در شمال ايران به همراه داشته باشد كه با توجه به نيازهاي بالاي آب كشاورزي منطقه، مي‌تواند مانند كسري شود.
البته همزمان خطر سيل ناگهاني هم وجود دارد. باران‌هاي ناشي از ال‌نينو در خاورميانه معمولا شديد و كوتاه‌مدت هستند. به جاي تجمع تدريجي برف، سال آبي ۱۴۰۵-۱۴۰۶ ممكن است با رويدادهاي سنگين بارشي همراه باشد كه منجر به سيل‌هاي ناگهاني خطرناك در حوضه‌هاي البرز و زاگرس مي‌شود. ولي حتي يك «سال مرطوب ال‌نينو» براي پايان دادن به خشكسالي هيدرولوژيكي طولاني‌مدت كافي نيست رواناب سريع ناشي از توفان‌هاي شديد معمولا از تغذيه سفره‌هاي آب زيرزميني عميق جلوگيري مي‌كند.
معمولا ال‌نينو را عمدتا با اقيانوس آرام مرتبط مي‌دانند، ولي اثر‌هاي آن از طريق واكنش زنجيره‌اي تغييرات جوي به ايران مي‌رسد. در غرب آسيا، به ويژه ايران، ال‌نينو از نظر تاريخي با زمستان‌ها و پاييزهاي مرطوب‌تر از حد متوسط مرتبط است كه اغلب منجر به بارندگي و برف شديد مي‌شود.
جت استريم نيمه گرمسيري يك «جريان» بادي در ارتفاع بالا است كه سامانه‌هاي توفاني را هدايت مي‌كند. در ال‌نينو، گرم شدن مركز و شرق اقيانوس آرام، گردش واكر -گردش شرقي- غربي هوا در مناطق گرمسيري- را تغيير مي‌دهد. اين باعث مي‌شود كه جت استريم نيمه گرمسيري تقويت شود و بر فراز خاورميانه به سمت جنوب -استوا- حركت كند. در نتيجه اين جابه‌جايي، ايران را مستقيما در مسير توفان‌هاي مكرر عرض جغرافيايي مياني-توفان‌هاي مديترانه‌اي- قرار مي‌دهد كه از غرب به شرق حركت مي‌كنند. براي وقوع باران‌هاي شديد، بايد رطوبت به‌طور مداوم وجود داشته باشد. ال‌نينو الگوهاي فشار بر روي اقيانوس هند و درياي سرخ را تغيير مي‌دهد. ناهنجاري‌هاي كم فشار بر روي شبه جزيره عربستان و خليج فارس مانند يك پمپ عمل مي‌كنند و هواي گرم و مرطوب را از درياي سرخ، درياي عرب و اقيانوس هند به سمت فلات ايران مي‌كشند. هنگامي كه اين هواي گرم و مرطوب با جبهه‌هاي سردي برخورد مي‌كند كه با جت استريم تغيير يافته آورده شده‌اند، منجر به بارندگي شديد و پايدار مي‌شود.
ال‌نينو اغلب همراه با دوقطبي مثبت اقيانوس هند +IOD رخ مي‌دهد. اين بدان معناست كه غرب اقيانوس هند (نزديك آفريقا) گرمتر از ضلع شرقي (نزديك اندونزي) است. يك دو قطبي مثبت اقيانوس هند با افزايش تبخير و جريان رطوبت به منطقه، بارندگي در جنوب و غرب ايران را به‌طور قابل توجهي افزايش مي‌دهد. تا تابستان ۱۴۰۵ خشكي نسبتا پايدار در ايران قابل انتظار است. پيش‌بيني مي‌شود كه شروع ال‌نينو، بارش‌هاي نرمال تا بالاتر از نرمال را براي فصول پاييز و زمستان ۱۴۰۵ به همراه داشته باشد. تشديد معمولا در منطقه زاگرس و استان‌هاي جنوبي بيشتر خواهد بود كه رطوبت خليج فارس و درياي عرب بيشترين تأثير مستقيم را دارد.