اين‌بار، درست بسازيم!
بهروز مرباغي
ضرب‌المثلي است معروف كه «تن‌مان داغ است، نمي‌دانيم كجامان درد دارد!» وضعيت پس از جنگ هم چنين است. هنوز عمق فاجعه را نمي‌دانيم. آثار جنگ فقط در خرابي و ويراني كالبدي نيست. تاثيرات رواني و اجتماعي جنگ بسيار فراتر از تاثيرات كالبدي بر شهر و كشور است.
با اين‌حال، وقتي دچارش مي‌شويم، لازم است هرچه زودتر خود را از آثار رواني آن رها كنيم، سوگ و مويه را كنار بگذاريم و به فكر آينده باشيم. باز به يك ضرب‌المثل ديگر اشاره كنيم: «گاه فراموشي بهترين درمان است!». اين مثل براي گذر از آثار بحران مصداق خوبي است. بايد تمام زجر و جنگ و خصومت را فراموش كرد، آستين بالا زد و كشور را ساخت.
خلق‌كردن و ساختن موجب شادابي مي‌شود. در بسياري از كشورهاي جهان اين تجربه را داشته‌اند. به ياد بياوريم سرزمين‌هاي اروپايي، در طول جنگ جهاني دوم، خسارت‌هايي ديدند كه در برخي موارد اميد به احيا نداشتند. در مواردي، بيش از هشتاد درصد از شهر نابود شد. ولي امروز، تقريبا، تمام شهرهاي اروپا آباد هستند و نشاني از آن فجايع و تخريب‌ها نيست. شايد برلين، مينسك و سنت‌پيترزبورگ شاخص‌ترين نمونه‌ها باشند. اما سخن ما، يادآوري هنر اروپاييان نيست. مي‌خواهيم به يك نكته خاص اشاره‌كنيم: در بازسازي شهرهاي جنگ‌زده‌مان، خطاهاي پيشين را تكرار نكنيم. شهرها و مكان‌هاي آسيب‌ديده را«براي آينده» بازسازي كنيم نه براي رفع تكليف و گذشتن از اين بحران. به هر حال، اين جنگ بر ما آوار شده، عمارت‌ها و مكان‌هاي ارجمند زيادي فروريخته، به جاي آنها عمارات و مكان‌هايي بسازيم كه بر غناي معماري و شهرسازي ما بيفزايند.
آثاري كه نشان از بلوغ مدني و هنري ما در سده بيست‌ويكم باشند نه صرفا كپي‌كردن آن‌چيزي كه بود. البته اين توصيه در مورد آثار و ميراث تاريخي و فرهنگي نيست.
آنها اصول و قواعد خود را دارند. برخي از آنها در حكم شناسنامه هستند و بايد عين‌به عين سابق مرمت و احيا شوند. مثل كاخ گلستان تهران و چهل‌ستون اصفهان. حتي برخي آثار «غير نفيس» ميراثي مثل كنيسه رفيعي‌نيا. يعني عمارت‌هايي كه جزو حافظه عمومي و خاطره جمعي شهر هستند. اينها را، تا حد ممكن بهتر است مثل سابق بازسازي كرد. اگر اين فهرست را كمي بازتر ببينيم، عمارت كاخ سنا، عمارت شيشه‌اي صداوسيما و سالن ورزشي دوازده‌هزار نفري آزادي هم مي‌توانند مدنظر باشند. هرچه به عمق موضوع نزديك‌تر مي‌شويم ظرايف بيشتري مطرح مي‌شوند. ولي بايد اين را پذيرفت كه در آستانه آزموني بزرگ قرار داريم و بايد بكوشيم در برابر آيندگان روسفيد باشيم. در چنددهه گذشته، به دليل گسترش شهرنشيني، فرصت و امكان كنترل فني و كيفي شهرسازي و معماري بر اين حركت گسترده را نداشته‌ايم، به همين خاطر با نوعي آشفتگي بصري مواجهيم. عمارت‌هاي جديد را درست بسازيم.
معمار و مدرس دانشگاه