به مناسبت انتشار «عقاب» كتاب خوشنويسي محمود رهبران
جهان شعر خانلري در شمايل نستعليق
علياكبر جعفري ندوشن
استاد محمود رهبران تاكنون با كتابت آثار بزرگي از فرهنگ و ادب فارسي به خط نستعليق همچون ديوان حافظ، گاتها، گلشن راز، ايران نامه و... درنظر اهل معرفت به خالق جلوههاي ويژه هنر خوشنويسي در حكمت و ادب فارسي شناخته شده است. گويي كلك پرآوازه اين هنرمند صاحب نام همواره با تلألو معاني بلندي از گنجينههاي ادبي به خط نستعليق مألوف است كه چنين جلالتي از جلوت حكمت ايراني با جلاي پرحشمت هنر خوشنويسي به دست ميدهد. رهبران چنان در زير و بم اين هنر ظريف تبحر يافته كه قلم زرين و به بار نشستهاش، نه فقط نمونههاي قابل تأملي از آرايههاي فني و مهارتهاي ذوقي نستعليق را به نمايش ميگذارد، حتي قوام و قوت بينظير معنايي اين عروس خطوط فارسي را به تجلي مينشاند و جستوجوگران معاني را در انحنا و كرنش پياپي خط و ربط نستعليق به عوالم علو فرا ميخواند.
به گمانم رهبران كه طبعي ظريف و سخنسنجانه دارد به تدريج سواد نستعليق را اسباب درخشش مفاهيم متعالي فرهنگ ايران ساخته و در ايجاد منزلت بسزاي نستعليق به عنوان نگاره بيبديل هويتي اين قوم در روزگار معني گريز و كيستي ستيز كنوني نقشي ماندگار ايفا ميكند. سالها ممارست در انحناهاي نرم و چابك خط نستعليق چنان هنرمند نيكو خصال ما را نرم خوي و منعطف ساخته كه با دل سپردن به ظرايف اين هنر رام و آرام، جان و جهان را به نرمش و مدارا ميخواند و در موانست خط نرم نستعليق نظم، انعطاف، اعتدال، متانت و اصالت قوم ايراني را با كششها و دورههاي متقارن، به رخ ميكشد. او صرفنظر از دقتي كه بر مفاهيم و محتواي آثار خود مصروف ميدارد تا پيام حكمتآميز و جهانشمولي ابراز كند، از حيث شكلي نيز آرايههاي نستعليق را به چنان باروري رسانده كه مخاطب غيرفارسي زبان نيز بدون درك متن از تقارن، توازن، تراكم، سواد و بياض و تركيب روابط و شكلها و... به زيبايي و معني بخشي اين خطوط دست يابد. استاد محمود رهبران، در آخرين اثر هنري خود، قصيده «عقاب» شعر شهير دكتر ناتل خانلري را كتابت كرده و با طراحي و تذهيب ظريف و هنرمندانه، آن را در قامت كتابي چشمنواز به اهل ادب و هنر تقديم نموده است. در اين كتاب وقتي شعر عقاب را باز ميخوانيم رواني و سليسي اين اثر معروف خانلري را چونان سُرودهاي در سُرسُرهاي جان و روان جاري ميبينيم كه نرمي و انحناي نستعليق به كرشمههاي پرلطافت شعر دامن زده و بر شيوايي و دلنشيني آن افزوده است. فارغ از اين قرابت زيباييشناختي يا همآوردي فصاحي و بلاغي، شعر عقاب متضمن مفهوم آزادگي و شرافت به عنوان يكي از عاليترين مفاهيم اخلاقي بشر است كه به زيبايي در قالب گفتوگوي عقاب و كلاغ تصويرپردازي شده و اكنون در كالبد رعناي نستعليق به شكوه و درخشش خيرهكنندهاي دست يافته است، به گونهاي كه خواننده فراز و فرود عقاب را با اوج و حضيض قلم خوشنويس پي ميگيرد و فرومايگي را با فرو يافتنهاي قلم و فرهمندي را با فراز يافتن آن دنبال ميكند. در اين كتاب ظرافت و لطافت خط با مفهوم شامخ شعر در هم آميخته و قصيده بلند خانلري را دلپذيرتر ساخته است.
گويي حكمت آزادگي در اين اثر ارجمند با خط و ربط خوشنويس شريف آن نيز هماهنگ است؛ استاد محمود رهبران در مقدمه كتاب مينويسد: «اين شعر تصويري شفاف از رويارويي تمام عيار بلند همتي با پستي، آزادگي با بندگي و پاكي با پلشتي است» و از اين رو اظهار اميدواري ميكند تا با اين زيب و زينت هنري و معنايي كه به شعر بينظير استاد خانلري ميبخشد، بتواند مضامين عالي انساني آن را در لوح باور نوباوگان و جوانان ايران به نيكي به يادگار بنشاند.
حكيم ادبشناس تازه درگذشته دكتر اصغر دادبه نيز در مقدمهاي بر اين كتاب ضمن آنكه منظومه عقاب را از شاهكارهاي شعر معاصر ميشناسد، آن را سرمشق زندگي آرماني نخبگان و روشنفكراني ميداند كه با محروميتها ميسازند و تن به سازش با نارواييهاي روزگار نميدهند. نقل قولي از دكتر شفيعي كدكني نيز در صفحات نخستين كتاب آمده است كه شعر عقاب خانلري را يكي از 10 شعر برجسته معاصر ميداند. دكتر جلالي پندري عضو فرهنگستان ادب فارسي نيز در جستاري كه به مقدمات اين كتاب افزوده است با نقل خاطراتي از گفت و شنود خود با استادش خانلري درباره شعر عقاب، مينويسد:«عقاب خانلري همچون صادق هدايت كه شعر به او تقديم شده نگاهي تسليمناپذير در برابر خفتها و ذلتها دارد و براي پرهيز از قرار گرفتن در جوار مرداب آنها، رهسپار كانون روشنيها ميشود.» افزودن قطعات از خط استاد غلامحسين اميرخاني در لابهلاي كتاب و ترجمه هر صفحه از كتاب در صفحه مقابل آن به زبان انگليسي كه ناظر به انتشار پيام جهاني آن به زباني بينالمللي است، همراه با صفحهآرايي و تدوين و طرح جلد نفيس و خوش رنگ و لعاب كتاب توسط انتشارات ميردشتي بر قدر آن افزوده و علاقهمندان ادب و هنر ايران به ويژه خوشنويسان را سرمشقي ماندگار در خط و ربط اصيل فراهم آورده است.