دموكراسي‌ها در خطرند

كتاب «كمپاني خودكامگي: ديكتاتورهايي كه مي‌خواهند جهان را اداره كنند» با عنوان اصلي (Autocracy, Inc.: The Dictators Who Want to Run the World) اثر آنه اپل بام Anne Applebaum تلاشي است براي بازتعريف چهره ديكتاتوري در قرن بيست‌ويكم. برخلاف تصور كلاسيك از يك «رهبر مستبد واحد»، اپل‌بام استدلال مي‌كند كه امروز با يك شبكه درهم‌تنيده از رژيم‌هاي اقتدارگرا روبه‌رو هستيم؛ شبكه‌اي كه او آن را «شركت اتوكراسي» يا Autocracy, Inc. مي‌نامد. در اين ساختار، قدرت نه فقط با سركوب سياسي، بلكه با فساد مالي جهاني، جنگ روايت‌ها و همكاري‌هاي فراملي تثبيت مي‌شود. به بيان كتاب، ديكتاتورها امروز تنها حكومت نمي‌كنند؛ آنها با هم كار مي‌كنند. عنوان كتاب عمدا طوري انتخاب شده كه هم سياسي باشد، هم اقتصادي و هم كمي طعنه‌آميز.كل بار معنايي عنوان روي واژه Inc. سوار است؛ واژه‌اي كه اگر دقيق فهميده شود، تقريبا نيمي از ايده اصلي كتاب روشن مي‌شود.يعني شركت‌هايي كه ثبت رسمي شده‌اند، ساختار سازماني دارند، شبكه‌اي از منافع و سرمايه را مديريت مي‌كنند و مثل يك «كمپاني» عمل مي‌كنند. پس ترجمه تحت‌اللفظي‌ «Autocracy, Inc.» يعني «شركت‌هاي ديكتاتوري» يا «ديكتاتوري سهامي» اما اين ترجمه‌ها به‌تنهايي روح عنوان را منتقل نمي‌كنند. اپل‌بام عمدا نمي‌گويد: «Autocracies» (ديكتاتوري‌ها) يا «The Dictators» بلكه مي‌گويدAutocracy, Inc. يعني ديكتاتوري امروز ديگر فقط يك حكومت سياسي نيست؛ بلكه شبيه يك كمپاني فراملي عمل مي‌كند. منظور كتاب از اين تشبيه چيست؟ وقتي يك شركت چندمليتي را تصور مي‌كني، چه مي‌بيني؟ سهامداران، منافع مشترك، همكاري فرامرزي، شبكه مالي، بخش رسانه‌اي، لابي، حفاظت از برند، حذف رقبا. اپل‌بام مي‌گويد رژيم‌هاي اقتدارگرا هم امروز دقيقا همين‌طور عمل مي‌كنند. مثلا روسيه فقط براي خودش كار نمي‌كنديا چين فقط پروژه ملي خودش را جلو نمي‌برد بلكه مثل شعبه‌ها و شركاي يك «كمپاني جهاني قدرت» رفتار مي‌كنند. تا همين چند سال پيش، اگر از «ديكتاتوري» حرف مي‌زديم، تصوير آشنايي در ذهن شكل مي‌گرفت: يك رهبر مقتدر، يك كشور بسته، و مردمي تحت سركوب. اما آنچه نويسنده در كتاب «كمپاني خودكامگي » نشان مي‌دهد، اين تصوير را به‌كلي به‌هم مي‌ريزد. مساله ديگر «يك كشور» نيست.مساله يك شبكه است. شبكه‌اي كه از ميدان‌هاي جنگ شروع نمي‌شود، بلكه از حساب‌هاي بانكي، شركت‌هاي صوري، قراردادهاي حقوقي و روايت‌هاي رسانه‌اي عبور مي‌كند. جايي كه پهپاد ممكن است از يك كشور بيايد، پول از كشوري ديگر عبور كند و روايتش در شبكه‌اي جهاني پخش شود. شايد تكان‌دهنده‌ترين بخش ماجرا اين نباشد كه رژيم‌هاي اقتدارگرا با هم همكاري مي‌كنند، چون اين تا حدي قابل پيش‌بيني است. آنچه واقعا آزاردهنده است، اين است كه بخشي از اين سيستم در دل اقتصادهاي آزاد و دموكراسي‌ها كار مي‌كند. نه لزوما از روي توطئه، بلكه از دل همان اصولي كه اين جوامع را ساخته‌اند: آزادي سرمايه، انعطاف حقوقي، و بازارهاي باز. در اين تصوير جديد، مرزها ديگر تعيين‌كننده نيستند.يك آپارتمان لوكس در لندن، يك شركت ثبت‌شده در يك جزيره دورافتاده، و يك حساب بانكي در امريكا مي‌توانند به همان اندازه در بقاي يك رژيم اقتدارگرا نقش داشته باشند كه نيروهاي امنيتي آن كشور. اين يعني دنياي ما ساده‌تر نشده بلكه درهم‌تنيده‌تر شده است. شايد مهم‌ترين نتيجه‌اي كه از اين تصوير مي‌توان گرفت، يك جابه‌جايي ذهني است: اگر زماني فكر مي‌كرديم تهديد دموكراسي «بيرون» از آن است، حالا بايد بپذيريم كه بخشي از اين تهديد، درون همان سيستم‌هايي شكل مي‌گيرد كه قرار بود از آزادي محافظت كنند. آنه اپل بام، روزنامه‌نگار و مورخ برجسته امريكايي- لهستاني و برنده جايزه پوليتزر است. او سال‌ها درباره تاريخ اقتدارگرايي، اتحاد جماهير شوروي و فروپاشي دموكراسي‌ها نوشته است. در آثار پيشين او مانند Twilight of Democracy و Gulag نيز يك خط فكري ثابت ديده مي‌شود: تمركز بر سازوكار قدرت، تحليل فساد ساختاري و هشدار درباره شكنندگي دموكراسي. در كتاب اين دغدغه به سطحي جهاني‌تر ارتقا پيدا كرده است؛ از تحليل تاريخي به نقشه‌برداري از يك شبكه جهاني قدرت اقتدارگرا. اپل‌بام به‌طور مشخص به ضعف‌هاي قانوني در امريكا اشاره مي‌كند. ثبت شركت‌هاي صوري (shell companies) در ايالت‌هايي مثل دلاور، بدون شفافيت مالكيت يا ورود سرمايه‌هاي ناشناس به بازار املاك در شهرهايي مثل نيويورك و ميامي و استفاده از سيستم مالي امريكا براي جابه‌جايي پول‌هاي مشكوك همه نمونه‌هايي از اين دست هستند. امريكا به‌طور ناخواسته به يكي از امن‌ترين پناهگاه‌ها براي سرمايه‌هاي غيرشفاف تبديل شده است. اسناد بسياري نشان داده‌اند كه چگونه سياستمداران، اليگارش‌ها و شركت‌ها در سراسر جهان از ساختارهاي مالي پيچيده براي پنهان‌سازي دارايي‌ها استفاده مي‌كنند و چگونه اين ساختارها اغلب به سيستم‌هاي حقوقي غربي متصلند. كتاب با استقبال گسترده محافل دانشگاهي و رسانه‌اي روبه‌رو شد و در برخي فهرست‌هاي «كتاب‌هاي برتر سال» قرار گرفت. ارايه يك چارچوب مفهومي جديد براي فهم اقتدارگرايي، اتصال فساد اقتصادي به سياست جهاني يا توضيح شبكه‌اي شدن رژيم‌هاي اقتدارگرا و همچنين زبان روشن و ژورناليستي نقاط قوت اين اثر از نگاه منتقدان بود. برخي منتقدان اثر هم مي‌گويند كتاب گاهي بيش از حد كلي‌سازي مي‌كند و مرز ميان تحليل و هشدار سياسي در برخي بخش‌ها كمرنگ است يا در مواردي، پيچيدگي روابط بين دولت‌ها ساده‌سازي شده است. در عين حال، بسياري از تحليلگران معتقدند كه كتاب يكي از دقيق‌ترين تلاش‌ها براي فهم «اقتدارگرايي شبكه‌اي» در دوران معاصر است. كتاب «كمپاني خودكامگي» نه فقط يك كتاب سياسي، بلكه يك گزارش تحليلي از جهان امروز است؛ جهاني كه در آن مرز ميان كشورها، اقتصاد و ايدئولوژي در هم شكسته و به جاي آن شبكه‌اي از منافع مشترك ميان رژيم‌هاي اقتدارگرا شكل گرفته است. اپل‌بام در نهايت يك پيام روشن دارد: اگر دموكراسي‌ها خود را بازسازي نكنند، با رقيبي مواجه خواهند شد كه ديگر يك كشور نيست ؛ بلكه يك سيستم جهاني قدرت است.