ناجی کاریکاتوریست
محمود فاضلی
ناجی العلی، کاریکاتوریست فلسطینی مشهورترین و محبوبترین کاریکاتوریست خاورمیانه و جهان عرب بود که در سال ۱۹۸۷ در لندن به شهادت رسید. «حنظله» نام شخصیت کاریکاتوری است که در سال ۱۹۶۹ توسط ناجی العلی خلق شد. در سال ۱۹۵۷ پس از آنکه در رشته مکانیک دیپلم گرفت به عربستان سعودی رفت و دو سال آنجا بود و در همین زمان در اوقات فراغت شروع به طراحی کرد. او طی سالهای ۱۹۶۰ تا۱۹۶۱ به همراه چند تن از دوستانش در جنبش ملیون عربستان نشریهای سیاسی به نام الصرخه (فریاد) را به شکل دستنویس منتشر کرد و سپس در سال ۱۹۶۰ به مدت یک سال وارد آکادمی طراحی لبنان شد اما به دلیل تحت تعقیب بودن از سوی پلیس لبنان، دوره تحصیلی او ناتمام ماند و در زندانهای پادگانهای لبنان بازداشت بود.
وی پس از آزادی روانه شهر صور شد و سه سال در مدرسه الجعفریه، متعلق به شیعیان این کشور با «امام موسی صدر» همکاری کرد و در این مدرسه به تدریس پرداخت. سپس در سال ۱۹۶۳ به کویت رفت و در مجله «الطلیعه» تحت عناوین طراح و خبرنگار و با هدف جمعآوری پول برای تحصیل هنر در مصر یا ایتالیا مشغول به کار شد. تا پایان سال ۱۹۷۵ در روزنامه «السیاست» کویت کار کرد و در این سالها شخصیت معروف «حنظله» را در طرحهایش آفرید و ریاست انجمن کاریکاتوریستهای عرب را نیز در سال ۱۹۷۹ بهدست آورد.
طرحهای ناجی العلی در دهها نمایشگاه در جهان عرب و کشورهای جهان به نمایش درآمد. سه کتاب از گزیده طرحهایش طی سالهای ۱۹۷۶، ۱۹۸۳ و ۱۹۸۵ منتشر شد. ناجی آماده انتشار چاپ کتاب چهارم بود که مهلت نیافت. وی در زندگیاش بیش از ۴۰ هزار کاریکاتور منتشر کرد و دو سال پیاپی (۱۹۷۹ و ۱۹۸۰) برنده جایزه نخست نمایشگاه هنرمندان عرب شد. روزنامه «آساهی» ژاپن وی را از میان ۱۰ کاریکاتوریست برجسته جهان بهعنوان نفر اول برگزید.
در آثار ناجی العلی یک نماد وجود داشت و ناجی العلی نام «حنظله» را بر او نهاده بود. او درباره حنظله گفته بود: «حنظله امضای من است. هر کجا میروم یا در هر ملاقاتم همه از او میپرسند. من در یک گرداب این کودک را متولد و بعد به مردم تقدیمش کردم. اسم او حنظله است و به مردم قول داده تا جز حقیقت نبیند و نگوید. من او را به شکل کودک نازیبایی رسم کردم، موهایش شبیه جوجه تیغی است. حنظله چاق نیست، شاد نیست، آرام نیست و هرگز شبیه کودکان نازپرورده هم نیست. او پابرهنه است، مانند تمامی کودکان مهاجر به اردوگاهها. او برای من یک نشانه است که مرا از ارتکاب هر اشتباهی باز میدارد. دستان او در پشت سرش به هم جفت شدهاند که شاید نشانی از عدم پذیرش باشد، در زمانی که راه حلها به شیوه آمریکایی آماده و در اختیار ما هستند.»
ناجی العلی، حنظله را کودکی خودش تعبیر کرده و گفته بود: «من در کاراکتر حنظله بچگیهای خودم را نشان دادهام. او همان سنی را دارد که من وقتی فلسطین را ترک کردم داشتم و همان حسی را که من داشتم. من همه جزییات آن روز را دقیقا به خاطر دارم. کاراکتر حنظله شکل و شمایل مقدسی دارد که از روح من، وقتی کسل میشوم یا وظیفهام را از یاد میبرم، محافظت میکند. این بچه به من یادآوری میکند که از کجا آمدهام و نمیگذارد اشتباه کنم.»
ناجی به خاطر آثارش بسیار محبوب بود و البته بسیاری را هم خشمگین کرده بود و از همین رو خودش و خانوادهاش بارها به مرگ تهدید شده بودند. او در 31 تیر ماه 1366 (در ۲۲ جولای ۱۹۸۷) هنگامی که به سمت دفتر روزنامه «القبس» در لندن در حرکت بود، با شلیک گلوله از سوی صهیونیستها (موساد) به شقیقه راستش ترور شد و 7 شهریور 1366 (۲۹ آگوست 1987) پس از 38 روز در کما، در بیمارستان، در سن 49 سالگی به شهادت رسید.
در پی قتل او کسی مجرم شناخته نشد، اما پرونده قتل او بعد از ۳۰ سال توسط پلیس لندن به دلیل اینکه ممکن است برخی از افرادی که در زمان قتل حاضر به سخن گفتن نبودند ولی هماکنون شاید تصمیم دیگری داشته باشند دوباره بازگشایی شد.
او در مصاحبهای گفته بود: «اگر انگشتان دستانم را قطع کنند، با انگشتان پاهایم طراحی خواهم کرد. در این زمان احساس کردم کاریکاتور بهترین وسیله برای بیان نظراتم است. کاریکاتور تنها یک اعلامیه نیست، بلکه وظیفه دارد تشویق کند و بشارت به آینده و آرزوها را بدهد. تنها خط قرمز در برابر طراحی من، تسلیم در برابر اسراییل بوده و «حنظله» نماد تلخیهای آغاز راه است.»
پس از شهادت «ناجی العلی» به پاسداشت نام او مرکز فرهنگی در شهر بیروت با نام «مرکز فرهنگی ناجی العلی» ایجاد شد و روزنامه «السفیر» نیز مسابقه کاریکاتوری به نام وی برگزار کرد.
در سال ۱۹۸۸ نیز اتحادیه بینالمللی ناشران روزنامهها در پاریس، ناجی العلی را یکی از بزرگترین کاریکاتوریستهای جهان دانست و جایزه «قلم طلای آزادی» خود را به او داد که این جایزه در ایتالیا به همسر و فرزندش خالد تحویل داده شد. ناجی العلی اولین روزنامهنگار و طراح عربی است که برنده این جایزه شد.
اگرچه ناجی العلی به شهادت رسید، ولی «حنظله» باقی ماند و اکنون تصاویرش روی دیوار حائل در کرانه غربی نقش میبندد.