«اعتماد» در گفت‌وگو با محسن پاك‌آيين بررسي می کند
پارادوكس ترامپ
نوشين محجوب
در ساعات آغازين روز شنبه، روزي كه دونالد ترامپ مدعي شد «حملات بسيار سنگين» عليه ايران را آغاز مي‌كند، رييس‌جمهوري امريكا در تروث‌سوشال اعلام كرد حملات برنامه‌ريزي شده را لغو كرده؛ تصميمي كه به ادعاي او «مشروط به توانايي در دستيابي سريع به يك توافق» است و شامل بازگشايي فوري و بدون قيد و شرط تنگه هرمز و پايان دادن به آنچه «تهديد هسته‌اي ايران» مي‌نامد، خواهد بود. او مدعي شد كشورهاي خاورميانه از واشنگتن خواسته‌اند فعلا از حمله صرف‌نظر كند و ادعا كرد كه «توپ امريكا پر است» و ايالات‌متحده با سطحي از آمادگي نظامي آماده تهاجم عليه ايران باقي مي‌ماند، اما اين آمادگي را فعلا در چارچوب يك تعليق مشروط قرار داده است. ادعاهاي ترامپ درحالي رسانه‌اي شد كه همزمان خبرگزاري فارس به نقل از يك منبع نزديك به تيم مذاكره‌كننده هسته‌اي، ادعاهاي مطرح‌شده درباره موافقت ايران با بازگشايي تنگه هرمز را تكذيب كرد و گفت: «جمهوري اسلامي ايران هيچ توافقي درباره بازگشايي تنگه هرمز نداشته و اخبار منتشرشده در اين باره كذب است.» پيش‌تر نيز عباس عراقچي، وزير خارجه كشورمان در مجموعه تماس‌هاي تلفني با برخي كشورهاي منطقه و همسايه، ازجمله پاكستان، تركيه و عربستان‌سعودي، هشدار داد هرگونه «اقدام تجاوزكارانه» امريكا و اسراييل عليه زيرساخت‌هاي انرژي و اهداف حياتي ايران با «پاسخ قاطع و متناسب» روبه‌رو خواهد شد. او يادآور شد: استفاده از قلمرو كشورهاي ثالث براي حمله، طبق حقوق بين‌الملل خود مصداق تجاوز ارزيابي مي‌شود و راه را براي دفاع مشروع طرف مورد حمله باز مي‌كند. برخي كارشناسان بر اين باورند كه اين مواضع، همراه با تاكيد بر تنظيم سازوكارهاي همكاري با عمان براي مديريت تردد در هرمز، بخشي از تلاش تهران براي همزمان نشان دادن آمادگي دفاعي و ترجيح بر مديريت كنترل‌شده تنش‌ها بود.
تنش لفظي ميان ايران و امريكا درحالي جريان دارد كه به باور ناظران ابهام، پيام‌هاي متناقض و تغييرات مداوم در سياست‌ها، از همان آغاز درگيري با ايران به يكي از ويژگي‌هاي اصلي رويكرد ايالات‌متحده تبديل شد. دونالد ترامپ، رييس‌جمهور امريكا تقريبا از نخستين روزهاي اين بحران بارها درباره هدف جنگ، ميزان ريسكي كه حاضر بود بپذيرد و حتي تعريف پيروزي امريكا مواضع متفاوتي اتخاذ كرد. او روزي از «نابودي تمدن ايران» سخن گفت و اندكي بعد توافق آتش‌بس را امضا كرد؛ زماني ايده تصرف جزيره خارك، قلب صنعت نفت ايران، را مطرح كرد اما خيلي زود از آن عقب نشست. از وضع عوارض ۲۰درصدي براي عبور كشتي‌ها از هرمز سخن گفت و مدت كوتاهي بعد اعلام كرد اين آبراه بايد براي همه آزاد باشد. برخي ناظران بر اين باورند تصميم‌هاي چند روز اخير ترامپ درباره حمله يا عدم حمله به ايران را نيز بايد ادامه همين الگو دانست. در اين ميان، گزارش ميدل‌ايست ۲۴ از درخواست ترامپ از اسراييل براي پيوستن دوباره به جنگ و اشاره به «بانك گسترده اهداف» در تل‌آويو، ازجمله مقام‌هاي ارشد و زيرساخت‌هاي راهبردي، نشان داد بعد منطقه‌اي اين تعليق نيز پيچيده است. برخي ناظران معتقدند اين خبرها، همراه با تاكيد ترامپ بر هماهنگي با اسراييل حاكي از آن است كه حتي در صورت تعويق حملات، گزينه مشاركت تل‌آويو در هر سناريويي در آينده همچنان روي ميز باقي مانده است. از طرفي، رسانه‌هاي منطقه‌اي نيز لايه ديگري از فشار را به تصوير كشيدند. شبكه‌هاي عربي حوزه خليج‌فارس پس از حملات پهپادي اخير به عربستان، مصر و برخي اهداف در كويت خواستار تشكيل يك «نيروي بازدارندگي عربي-اسلامي» براي مقابله با آنچه به ادعايشان «تهديدات و حملات ايران» خوانده‌اند، شدند. اسكاي‌نيوزعربي اين پرسش را مطرح كرد كه آيا پس از حمله به دو نفتكش در مصر و يك شركت چيني در كويت، پاي كشورهاي تازه‌اي به درگيري ميان امريكا و ايران كشيده خواهد شد. به ادعاي برخي كارشناسان، اين فضاي رسانه‌اي براي واشنگتن و برخي متحدان منطقه‌اي زمينه‌اي فراهم كرده تا فشار سياسي و تبليغاتي بر تهران را در كنار تهديد نظامي حفظ كنند، حتي اگر حملات اعلام‌شده فعلا به تعويق افتاده باشد. حال در شرايطي كه خليج‌فارس آرايش نظامي به خود گرفته و به ادعاي گروهي در آستانه رويارويي قرار دارد، «اعتماد» با هدف بررسي و واكاوي تحولات اخير با محسن پاك‌آيين، سفير سابق ايران در جمهوري آذربايجان و كارشناس مسائل بين‌الملل گفت‌وگو كرده است. مشروح گفت‌وگو در ادامه آمده است.
محسن پاك‌آيين، سفير سابق ايران در جمهوري آذربايجان در پاسخ به پرسش «اعتماد» درباره چرايي عقب‌نشيني ترامپ از تصميمش مبني بر توقف حمله‌اي وسيع عليه كشورمان توضيح داد: مطلبي كه ترامپ در صفحه خود منتشر كرده و عقب‌نشيني‌اش را منوط به توافق دانسته، در وضعيتي مطرح شده كه اساسا توافق مشخصي وجود ندارد.
او با اشاره به سابقه ترامپ در بدعهدي و اينكه گاه سخني مي‌گويد و سپس برخلاف آن عمل مي‌كند، اين رفتار را محل تأمل دانست و تاكيد كرد: بايد مدتي صبر كرد تا رويكرد امريكا روشن شود؛ در عين حال در اين مدت، آمادگي كامل براي دفاع از كشورمان وجود خواهد داشت. پاك‌آيين همچنين در پاسخ به پرسشي درباره امكان بازگشت طرف امريكايي به ميز مذاكره باتوجه به تنش‌ها در تنگه هرمز، اظهار داشت: در شرايط فعلي مذاكره را قابل انجام نمي‌داند. پاك‌آيين در ادامه و در پاسخ به پرسش «اعتماد» درباره ادعاي پيشين روزنامه تلگراف درباره محاصره احتمالي زميني ايران توسط امريكا و اسراييل و نتايج تهاجم احتمالي نظامي به سرزمين‌مان، گفت: باتوجه به اينكه ترامپ كليه موازين بين‌المللي، حقوق انساني و حتي اعتبار شخصي خود و حيثيت مردم امريكا را به تاراج گذاشته، هرگونه اقدامي ازسوي او متصور است و نبايد سخنانش را ساده گرفت. او با اشاره به اينكه ترامپ همزمان از ظلم، ختم جنگ و محاصره سخن مي‌گويد، تاكيد كرد: نبايد به اين شعارها اهميت داد و لازم است نيروهاي نظامي و مردم آمادگي خود را حفظ كنند.
اين كارشناس مسائل بين‌الملل با اشاره به اينكه علائمي وجود دارد كه نشان مي‌دهد درگيري‌ها، يعني تجاوزات امريكا عليه ايران، ممكن است به تدريج افزايش يابد، سفر بنيامين نتانياهو به واشنگتن را مهم‌ترين نشانه اين روند دانست و افزود: به طور معمول هرگاه مقامات ارشد رژيم صهيونيستي به امريكا سفر دارند يا مقامات امريكايي راهي اراضي اشغالي مي‌شوند، پس از آن نوعي هماهنگي براي تشديد تنش با ايران و افزايش ناامني در خليج‌فارس و غرب آسيا و نسبت به محور مقاومت شكل مي‌گيرد. به گفته او، اين وضعيت ناشي از اتفاق‌نظر ميان ترامپ و نتانياهو براي توسعه جنگ است و نبايد به برخي ادعاهاي ترامپ درباره اختلاف‌نظر با نتانياهو يا فريب نخوردن از او توجه كرد.
سفير سابق ايران در جمهوري آذربايجان در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره سناريوهاي احتمالي در صورت تجاوز به تماميت ارضي ايران خاطرنشان كرد: جمهوري اسلامي ايران هر كنشي را با واكنش پاسخ خواهد داد و اينكه ترامپ كدام‌يك از اين گزينه‌ها اعم از محاصره زميني، تعيين منطقه پرواز ممنوعه يا حمله به زيرساخت‌ها را -كه او از آنها با عنوان «تاكتيك» ياد كرد و نه راهبرد- دنبال كند، مساله خود اوست. به‌گفته پاك‌آيين، ايران كاملا آمادگي دارد به‌گونه‌اي كه هرجا امريكايي‌ها سطح تجاوز خود را افزايش دهند، ايران نيز به همان ميزان سطح واكنش را بالا خواهد برد. او در توضيح پيامدهاي احتمالي تهاجم امريكا به ايران در خليج‌فارس و منطقه افزود: به طور طبيعي همان مسائلي كه پيش‌تر نيز وجود داشته، ادامه خواهد يافت. هر كشوري كه بخواهد سرزمين خود را دراختيار دشمن قرار دهد تا از خاك آن عليه ايران حمله صورت گيرد، از نظر تهران در حكم دشمن تلقي خواهد شد و ايران با او نيز به سختي برخورد خواهد كرد. محسن پاك‌آيين در پاسخ به پرسش ديگري درباره اينكه آيا واشنگتن درقبال ايران به دنبال تكرار الگوي پيشين خود، يعني تحت فشار قرار دادن تهران براي مذاكره و كسب امتياز است نيز خاطرنشان كرد: اين روش امريكا نه‌تنها درباره ايران، بلكه درباره ساير كشورها نيز به كار مي‌رود. واشنگتن با استفاده از «روش ارعاب و مذاكره» مي‌كوشد با تحت فشار گذاشتن و ارعاب كشورها، آنها را پاي ميز مذاكره بكشاند و از آنان امتياز بگيرد. پاك‌آيين افزود: ايران اين روش‌ها را شناخته و تجربه كرده و بر همين اساس، با توجه به اين تجربيات، تصميمات درستي در آينده اتخاذ خواهد كرد. او همچنين در پاسخ به پرسشي درباره هزينه‌هاي قمار امريكا براي خليج‌فارس و جغرافيايي فراتر از منطقه توضيح داد: در شرايط كنوني، با بسته بودن تنگه هرمز و محدوديت‌هايي كه در باب‌المندب وجود دارد، قيمت انرژي كاملا افزايش يافته و اين افزايش بر قيمت ساير اقلام، به‌ويژه مواد غذايي نيز اثر گذاشته است.
او با تاكيد بر اينكه جنگ هيچ‌گاه براي مردم منفعتي به بار نمي‌آورد، گفت: امريكايي‌ها مسوول جنگي هستند كه نه‌تنها خودشان، بلكه كشورهاي ديگر جهان و مردم بسياري را در معرض خطر قرار داده و اين وضعيت مي‌تواند بيش از اين گسترده شود. محسن پاك‌آيين، در پاسخ به پرسشي درباره استراتژي ايالات‌متحده و كشورهاي خليج‌فارس در صورت تصاعد بحران و اينكه آيا ماجراجويي واشنگتن مي‌تواند جغرافياي جنگ را گسترده‌تر كرده و زمينه ورود بازيگران فرامنطقه‌اي را هموار كند نيز گفت: تلاش امريكا همين است كه بازيگران فرامنطقه‌اي را وارد درگيري كند و در برابر اين رويكرد، ايران بايد در عرصه ديپلماسي با اين كشورها گفت‌وگو كند تا وارد جنگ نشوند.
او افزود: در صورتي كه برخي از اين بازيگران خود انتخاب كنند كه با ايران وارد جنگ شوند، جمهوري اسلامي قطعا با آنها برخورد خواهد كرد.
محسن پاك‌آيين، در پاسخ به پرسش پاياني «اعتماد» درباره تلاش اعراب براي ائتلاف‌سازي با وجود شكاف‌هاي پنهان و آشكار و اينكه آيا جنگ مي‌تواند نوعي هم‌صدايي ميان اعراب ايجاد كند، توضيح داد: كشورهاي عرب از جنگ ناراضي هستند و انتظار نداشتند امريكا از پايگاه‌هاي نظامي آنها براي منافع اسراييل استفاده كند.
او با يادآوري خصومت ديرينه و اختلاف اعراب با رژيم صهيونيستي گفت: اين كشورها به طور طبيعي از وضعيت كنوني ناراضي‌اند و ممكن است نوعي هم‌صدايي، چه به‌صورت علني و چه پشت پرده، براي تامين منافع خود عليه امريكا و جنگ‌طلبي ترامپ شكل بگيرد؛ هم‌صدايي‌اي كه مي‌تواند در قالب هماهنگي‌هاي سياسي و امنيتي و موضع‌گيري‌هاي مشترك عليه ادامه جنگ و استفاده ابزاري از خاك و پايگاه‌هاي آنها براي حمله به ايران بروز يابد.