ده روز در ديوانهخانه
اسدالله امرايي
«ده روز در ديوانهخانه» نوشته نلي بلاي با ترجمه الناز ايماني در نشر ققنوس منتشر شده است. نلي بلاي، روزنامهنگار جسور قرن نوزدهم، با تظاهر به بيماري رواني در يكي از تيمارستانهاي زنان نيويورك بستري شد تا حقيقت آنچه را در پشت ديوار ميگذرد، آشكار كند. آنچه او در اين ده روز تجربه ميكند، روايتي تكاندهنده از خشونت، بيتوجهي، تحقير و بيعدالتي است؛ جايي كه مرز ميان بيماري و سلامت به طرزي هولناك به هم ميريزد. «ده روز در ديوانهخانه» دعوتي به بازانديشي در نظام سلامت، مفهوم سلامت روان، مسووليت نهادهاي مدني و اجتماعي و بهاي گفتن حقيقت دوباره بيانديشد. اين كتاب گزارشي تكاندهنده و واقعي از زبان روزنامهنگار پيشگام امريكايي و شامل روايت ماموريت مخفي او در آسايشگاه رواني جزيره بلكول است. اين گزارش كه از نخستين نمونههاي روزنامهنگاري تحقيقي به شمار ميرود، افكار عمومي را به شدت تحت تاثير قرار داد و به اصلاحات مهمي در نظام سلامت روان امريكا انجاميد. اين كتاب كه نخستينبار در سال ۱۸۷۷منتشر شد، به روايت تحقيقات مخفيانه بلاي در مورد شرايط زندگي و بدرفتاري با زنان مبتلا به مشكلات رواني ميپردازد. بلاي در اين اثر جسورانه، خود را به عنوان يك زن مبتلا به جنون معرفي ميكند تا شرايط واقعي اين آسايشگاه را فاش كند. بلاي در گزارش خود شرايط سخت و غيرقابل تحمل زندگي در موسسه، بدرفتاريها با بيماران و فقدان مراقبتهاي پزشكي را به تفصيل شرح ميدهد. او همچنين به اين نكته مهم اشاره ميكند كه بسياري از بيماراني كه به اشتباه يا به دليل سوءتفاهم اجتماعي به اين موسسات اعزام شدهاند، هيچگونه اختلال رواني واقعي نداشتند. در طول ده روز اقامت خود در پناهگاه، بلاي به مشاهده وضعيت ساير بيماران پرداخته و با آنها ارتباط برقرار ميكند. او متوجه ميشود كه بسياري از اين زنان تنها قرباني فقر و سوءتفاهمهاي اجتماعي هستند. گزارش بلاي نه تنها نقض حقوق بشر را در اين موسسات افشا ميكند، بلكه از بيتوجهي و سهلانگاري جدي در نظام مراقبت از سلامت روان پرده برميدارد. پس از بيرون آمدن و انتشار گزارشش ، موضوع به بحث عمومي و ملي بدل شد كه اصلاحات گستردهاي در سيستم مراقبت از بيماران رواني به دنبال داشت. نلي بلاي با افشاي بيعدالتيهاي موجود در اين موسسات، توجه جامعه و دولتها را به وضعيت بيماران رواني جلب كرده و نقش مهمي در آغاز تغييرات لازم در اين سيستم ايفا كرده است. اين اثر نه تنها يك يادآوري از شجاعت فردي در مقابله با ظلم است، بلكه گواهي بر اهميت روزنامهنگاري تحقيقي و حقوق بشر در دنياي مدرن به شمار ميرود. نلي بلاي اسم مستعار اليزابت جين كوكرين سيمن، روزنامهنگار و صنعتگر و مخترع و خير و نويسنده مشهور امريكايي بود كه به انجام دو كار شهرت دارد: شكستن ركورد سفر به دور دنيا در شبيهسازي رمان ژول ورن و تحقيق حاضر. نلي نخستين زن خبرنگاري بود كه در اوج محدوديت فعاليت زنان در عرصه روزنامهنگاري به عنوان خبرنگار تحقيقي از خود جسارت حرفهاي بيبديلي نشان داد و حاصل كار جسورانه و شجاعانهاش اثر مثبت شايان توجهي بر وضع بيمارستانهاي رواني امريكا و شرايط بيماران بستري در آن گذاشت كه خدمت عظيمي به اين هر دو تلقي ميشود. وي جسورانه دست به كاري زد كه آن هم در اوج محدوديتهاي حرفهاي زنان در سراسر جهان از جمله غرب، زبانزد شد. مطلب خود را با نام مستعار نلي بلاي براي نشريهاي معتبر فرستاد كه مورد توجه واقع شد و وقتي سردبير نشريه دريافت كه نلي بلاي زن است، نتوانست بر موضع خود در مخالفت با فعاليت خبرنگاري زنان پافشاري كند. اليزابت ميدانست كه اگر مسوولان نشريه بفهمند كه زن است، مطلبش را نخواهند خواند. نلي بلاي در سال ۱۸۸۹ سفر مشهوري كه پوشش خبري بسياري يافت، به دور دنيا كرد كه سريعترين سفر دور دنيا تا آن زمان بود كه ركورد خيالي داستان دور دنيا در هشتاد روز نوشته ژول ورن را شكست، چون نلي موفق شد طي ۷۲ روز اين سفر را به اتمام برساند. نلي از جبهههاي جنگ جهاني اول نيز گزارشهايي تهيه كرد و در جنبش مدني زنان امريكا نقش موثري داشت. بلاي در سال ۱۹۲۲ و در ۵۷ سالگي بر اثر ذاتالريه درگذشت.