مطهره كشاورز محمديان
فعالان ميراث فرهنگي مي‌گويند در جريان مرمت گراند هتل، سينما شاپور؛ نخستين سالن سينماي مستقل قزوين و يادگار ارباب برزو مهرشاهي، حذف شده است؛ فضايي كه يكي از مهم‌ترين يادگارهاي تاريخ سينماي اين شهر محسوب مي‌شد.
ماجرا از اين قرار است كه چندي پيش انتشار تصاويري از گراند هتل توسط سعيد نجف‌آبادي، هنرمند بومي قزوين، بار ديگر موضوع سرنوشت اين سالن تاريخي را در كانون توجه قرار داد. او با انتشار عكسي از پرده چوبي سينما، از حذف اين بخش ارزشمند در جريان مرمت ابراز تأسف كرد و نوشت:
گراند هتل و گراند سينماي قزوين كه در اواخر قاجار و اوايل پهلوي از تجملي‌ترين مكان‌هاي شهر بود و يكي از آخرين ديدارهاي آيرونسايد و رضاخان پيش از كودتا و فتح تهران در آنجا انجام شد، به انبار ميز و صندلي تبديل شده بود و سال‌هاست كه براي بازسازي درهايش بسته مانده بود. چند سال پيش عكس پرده سينما را گرفتم؛ پرده چوبي مربعي را به‌خاطر داريد؟
او در صفحه مجازي‌اش نوشت: باوجود اينكه مرمت اين مجموعه به اندازه چندين دولت طول كشيد، اميدوار بودم دوباره جان بگيرد؛ همان پرده سينما با لامپ‌هاي نئون دورش، اكران فيلم‌هاي قديمي، شربت سكنجبين، تخمه، خروس‌قندي، آب‌نبات‌قيچي و ليموناد و... اما انتشار تصاوير تازه از روند بازسازي، آن‌هم در ميان حاشيه‌هاي مربوط به مرمت مخفيانه برايم شوك‌آور بود. چيزي كه جگرم را سوزاند اين بود كه در عكس‌هاي جديد، ديگر اثري از صفحه چوبي پرده گراند سينما ديده نمي‌شود؛ پرده گراند سينما كجاست؟
پنجره‌اي كه رو به جهان باز مي‌شد
چراغ‌ها خاموش مي‌شدند، صداي آپارات در سالن مي‌پيچيد و نوار نور از دل دستگاه روي پرده جان مي‌گرفت؛ پرده‌اي كه براي بسياري از قزويني‌ها نخستين پنجره رو به جهان بود. داستان سينما در قزوين با ابتكار ارباب برزو شاهپور پارسي (مهرشاهي) از پيشگامان صنعت هتل‌‌سازي در ايران، آغاز شد. مهرشاهي كه در ميانه سال‌هاي ۱۲۹۹ تا ۱۳۰۰ خورشيدي نخستين هتل مدرن ايران را در بخش باختري ارگ صفوي شهر قزوين ساخته بود در سال ۱۳۱۱ يك دستگاه آپارات خريد و معجزه هنر هفتم را به پايتخت شاه‌طهماسب آورد. نهم اسفند همان سال در خيابان پيغمبريه مجاور گراند هتل «سينما شاپور» - نخستين سالن سينماي مستقل قزوين - با ظرفيت ۵۰۰ تا ۷۰۰ نفر با حضور چهره‌هاي سرشناس شهر افتتاح شد و نخستين فيلمي كه بر پرده اين سالن رفت، «شارلاتان» بود؛ اثري در هفت‌پرده كه آغازگر فصل تازه‌اي در تاريخ فرهنگي قزوين شد. نسخه‌اي از دعوتنامه افتتاح سينما كه در كتاب تاريخ و فرهنگ سينماي قزوين به قلم مهدي نورمحمدي منتشر شده، حال و هواي آن روزها را چنين روايت مي‌كند: «آغاز هر كار ستايش پروردگار است. به خواست پروردگار در روز مربوطه نمايشگاه شاپور گشوده مي‌شود. از آن فرزانه نامدار نيازمندم گام رنجه فرموده و اين بنده ناچيز را سرافراز و سپاسگزار فرمايند. ديده در راه؛ برزوي شاپور مهرشاهي.» اين دعوتنامه امروز يگانه سند افتتاح اولين سينماي قزوين نيست؛ بلكه نشانه‌اي از اشتياق يك شهر براي ورود به دنياي مدرن و تجربه هنري تازه است.
شبي كه «تارزان» به قزوين آمد
براي بسياري از مردم قزوين، پرده سفيد سينما شاپور تنها محل نمايش فيلم نبود؛ نخستين مواجهه آنان با جهان بيرون، سرزمين‌هاي دور، روايت‌هاي تازه و جادوي تصوير بود. برنامه نمايش فيلم‌هاي اين سينما هر هفته در نشريات محلي منتشر مي‌شد. مردم «تارزان» و «عقاب سياه»، «زندگاني حضرت مسيح» آثاري درباره جنگ جهاني اول «آوازه‌خوان ايتاليايي» و... را در همين سالن تماشا كردند. در سال ۱۳۱۲، ارباب برزو دستگاه نمايش فيلم ناطق را خريداري كرد و در ۱۸ بهمن همان سال، نخستين فيلم ناطق در سينما شاپور به نمايش درآمد. فيلم «گرانت» يا «مخبر زبردست» با بليت‌هايي به قيمت يك تا سه ريال روي پرده رفت و قزوين را وارد عصر سينماي ناطق كرد. در آگهي آن روزها آمده بود: «بشارت و مژده به دوستداران سينماي ناطق؛ موسسه سينما شاپور موفق شد بهترين دستگاه ناطق آخرين سيستم را كه با سينماهاي درجه اول تهران رقابت مي‌كند، نصب كند و بهترين فيلم‌هاي ناطق را به معرض نمايش بگذارد.»
فراتر از يك سالن سينما
گراندهتل و سينما شاپور تنها مكاني براي نمايش فيلم نبودند. اين مجموعه در روزگار خود از مدرن‌ترين فضاهاي شهري قزوين به شمار مي‌رفت؛ سالني كه علاوه بر اكران فيلم، ميزبان اجراي نمايش، برنامه‌هاي فرهنگي و رويدادهاي اجتماعي نيز بود.
در سال ۱۳۱۴، مراسمي مرتبط با كشف حجاب نيز با حضور رجال شهر و خانواده‌هايشان در همين سالن برگزار شد؛ رويدادي كه نشان مي‌دهد اين مجموعه، فراتر از يك سينما، يكي از نمادهاي تجدد و تغييرات اجتماعي آن دوران بوده است. سينما شاپور بعدها به «سينما ايران» تغيير نام داد، اما در سال ۱۳۵۵ در آتش سوخت و از همان زمان چراغ اين سالن براي هميشه خاموش شد. با درگذشت ارباب برزو، گراندهتل نيز به تدريج رونق خود را از دست داد، مدتي به شكل مسافرخانه به فعاليت ادامه داد و سرانجام تا پايان دهه ۱۳۶۰ به بنايي متروكه تبديل شد. در سال ۱۳۸۴، گراند هتل قزوين در فهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيد و سازمان ميراث فرهنگي آن را از وراث خريداري كرد. با اين حال، اين بناي تاريخي سال‌ها با پنجره‌هاي شكسته و درهاي فرسوده، خاموش و بي‌صدا ايستاد؛ گويي نظاره‌گر شهري بود كه نخستين روياهاي سينمايي خود را روزگاري بر پرده همين سالن تجربه كرده بود.
پرده گراند سينما كجاست؟
مرمت گراند هتل قزوين همچنان پشت حصارهاي بلند ادامه دارد؛ حصارهايي كه نه تنها امكان مشاهده روند مرمت را از افكار عمومي گرفته، بلكه دسترسي فعالان ميراث فرهنگي و اهالي رسانه به اين بناي تاريخي را نيز محدود كرده است.
چندي پيش نيز مهدي مجابي، عضو شوراي راهبردي و از چهره‌هاي ماندگار ميراث فرهنگي قزوين هم در مصاحبه‌اي گفته بود كه حتي او هم امكان بازديد از گراندهتل و مجموعه دولت‌خانه صفوي را ندارد. در چنين شرايطي انتشار تصاوير تازه‌اي از اين بناي ثبت ملي پرسش‌هاي جديدي را درباره شيوه مرمت و سرنوشت اجزاي تاريخي آن ايجاد كرده است.
باوجود اين ابهام‌ها، تاكنون وزارت ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع‌دستي، اداره كل ميراث فرهنگي استان قزوين توضيحي درباره نحوه مرمت، تغييرات انجام شده و همچنين سرنوشت سينما شاپور ارايه نكرده‌اند. شايد امروز، مهم‌ترين پرسش درباره گراند هتل نه اين باشد كه مرمت آن چه زماني به پايان مي‌رسد، بلكه اين باشد كه وقتي درهاي اين بناي تاريخي دوباره گشوده شود، از آنچه در فهرست ميراث ملي به ثبت رسيده بود، چه چيزهايي هنوز باقي‌مانده است.