گروه سياسي| در شرايطي كه تحولات نظامي و ژئوپليتيكي در منطقه خليجفارس و شريان حياتي تنگه هرمز به بالاترين سطح خود رسيده است، دونالد ترامپ، رييسجمهور امريكا با طرح ادعاي وجود «كانالهاي محرمانه و گفتوگوهاي پشتپرده با مقامات ايراني»، تلاش جديدي را براي كنترل شوكهاي وارده به بازار جهاني انرژي و افكار عمومي بينالمللي آغاز كرده است. اين اظهارات اما بلافاصله با واكنش صريح و قاطع مقامات ارشد نظامي و ديپلماتيك ايران روبهرو شد. مقامات ايراني اين ادعاي ترامپ را فانتزيهاي ناشي از بنبست ميداني واشنگتن خواندند. همزمان نيز، تحركات ديپلماسي منطقهاي با محوريت اسلامآباد و دوحه در جريان است و موضع اصولي دستگاه ديپلماسي و نيروهاي مسلح ايران نشان ميدهد كه كليد بازگشايي آبراهههاي راهبردي و فروكش كردن تنشها، صرفا در گرو پايبندي كامل كاخ سفيد به تعهدات يادداشت تفاهم و پايان دادن به سياستهاي غيرقانوني و پيمانشكنيهاي مكرر خواهد بود. پرسش كليدي براي افكار عمومي بينالمللي، منطقهاي و البته ايرانيان اين است كه آيا امكاني براي احياي تفاهمنامه ايران و امريكا وجود دارد؟
احياي يك تفاهم به كما رفته
در عرصه حقوقي و ديپلماتيك، سرنوشت تفاهمنامه ايران و امريكا در هالهاي از ابهام ناشي از عهدشكنيهاي طرف امريكايي قرار گرفته است. اسماعيل بقايي، سخنگوي وزارت امور خارجه در نشست خبري خود با تشريح جزييات مذاكرات و مفاد اسناد تصريح كرد: «ميانجي موضوعات مرتبط با ايران و امريكا، پاكستان است و قطر هم تلاش ميكند. اينكه برخي كشورهاي اروپايي ديدگاههايي را با ما مطرح ميكنند، كاملا طبيعي است، ولي به اين معنا نيست كه ميانجي جديدي داشته باشيم.»
او درباره گزارشهاي رسانهاي پيرامون مهلت ۶۰ روزه افزود: «ما در متن يادداشت تفاهم، موضوعي تحت عنوان مهلت ۶۰ روزه نداريم؛ در توافق پيشبيني شده بود كه طي يك دوره ۶۰ روزه، درباره دو موضوع «رفع تحريم» و «هستهاي» گفتوگو شود و اگر طي اين مدت به نتيجه نرسيديم، زمان تمديد شود.» سخنگوي دستگاه ديپلماسي علت طولاني شدن مذاكرات غيرمستقيم را به خاطر پيچيدگي موضوع، تعداد بازيگران اثرگذار در اين روند و تلاش برخي طرفهاي بدسگالي دانست كه نشان دادهاند هيچوقت به صلح و امنيت منطقه بها نميدهند.
او همچنين با اشاره به نقش قطر خاطرنشان كرد: «مطالبه ايران از قطر، روشن شدن وضعيت خلبانان ايراني است؛ پيگيري ما، منافاتي با رابطه با دوحه ندارد و همزمان قطريها در مباحث مرتبط با امريكا نقشآفريني ميكنند؛ مادامي كه وضعيت خلبانان ايراني روشن نشده، فرض بر اين است كه به اسارت درآمدهاند.» ازسوي ديگر، مديركل حقوقي وزارت امور خارجه وضعيت حقوقي اسناد موجود را تبيين كرده و اظهار داشت: «تفاهمنامه با امريكا در كما است، اما امكان احياي آن وجود دارد. نقض تفاهمنامه، به عنوان يك توافق، به اين معنا نيست كه تفاهمنامه خاتمه يافته يا مرده است.» با اين وجود، صبر راهبردي ايران با محدوديتهاي مشخصي همراه است. خبرگزاري رويترز به نقل از يك مقام ارشد ايراني گزارش داد: «تهران به امريكا چند هفته فرصت داده است تا تفاهمنامه ميان دو كشور را به طور كامل اجرا كند؛ در غير اين صورت تمام نهادهاي ايراني براي تشديد تنش در تنگه هرمز و سراسر منطقه آماده خواهند بود.»
اين مقام ارشد با اشاره به بازتعريف راهبردهاي دفاعي كشور تاكيد كرد: «ايران تصميم گرفته سياست خود را از وضعيت دفاعي به يك راهبرد «كاملا تهاجمي» تغيير دهد؛ زيرا معتقديم ديگر نميتوان براي دستيابي به يك صلح پايدار، صرفا به ميانجيها متكي بود.» در همين راستا، معاون سياسي سپاه پاسداران نيز صراحتا اعلام كرد: «تنگه هرمز زماني باز ميشود كه امريكا به تعهدات خود در يادداشت تفاهم عمل كند.»
تكاپوي ميانجيهاي منطقهاي
سفر اخير «محسن نقوي»، وزير كشور پاكستان، به تهران و ديدارهاي وي با مقامات عاليرتبه ايراني ازجمله وزير كشور، توجه ناظران منطقهاي را به خود جلب كرد.
سخنگوي وزارت امور خارجه در پاسخ به ادعاهاي مطرح شده در رسانههاي غربي مبني بر ارايه طرح جديد ازسوي اسلامآباد يا حامل بودن پيام ويژه، اظهار داشت: «رفتوآمد ميان ايران و پاكستان به عنوان دو كشور همسايه همواره در جريان است. وزير كشور پاكستان به دعوت وزير محترم كشور به تهران سفر كردند كه در جريان آن هم موضوعات دوجانبه و هم مباحث مرتبط با تحولات منطقه مورد بحث و گفتوگو قرار گرفت. پاكستان تلاش ميكند از ظرفيتهاي خود در راستاي ايفاي نقش ميانجيگر استفاده كند؛ اينكه بگوييم پيام خاص و ويژهاي در ميان بوده، خير؛ به آن معنا نيست، بلكه اين سفر در ادامه نقشآفريني پاكستان به عنوان ميانجي صورت گرفت، چراكه آنها نقش مهمي در شكلدهي به تفاهمنامه اسلامآباد ايفا كردند.»
بقايي با انتقاد شديد از رويه غيرمسوولانه كاخ سفيد افزود: «ما واقعا متاسفيم كه براي چندمينبار، پيمانشكني و نقض تعهدات ازسوي امريكا باعث شد نهاد ميانجيگري مورد خدشه قرار گيرد؛ اتفاقي كه پيشتر در رابطه با عمان رخ داد و اكنون نيز در مورد پاكستان شاهد آن هستيم.» رفتار تهاجمي و ادبيات نامتعارف ترامپ عليه ميانجيهاي تاريخي منطقه، ازجمله تهديد به بمباران عمان در صورتي كه «سر راه امريكا قرار گيرد»، نشاندهنده انزواي ديپلماتيك و سرخوردگي واشنگتن از ناكامي در تحميل خواستههاي نامشروع خود است.
پيامدهاي اقتصادي و بحران راهبردي در ساختار حاكميتي امريكا
سياستهاي جنگافروزانه كاخ سفيد نه تنها در مهار اراده جمهوري اسلامي ناكام مانده، بلكه اقتصاد منطقه و جهان را نيز دچار تكانههاي شديد كرده است. براساس گزارش تحليلي پايگاه «ميدل ايست آي»، جنگ عليه ايران صنعت هوانوردي خاورميانه را وارد يك بحران بيسابقه كرده است؛ به طوري كه برآوردها نشان ميدهد شركتهاي هواپيمايي خاورميانه ممكن است از ۷.۲ ميليارد دلار سود خالص سالانه، به ۴.۳ ميليارد دلار زيان خالص سقوط كنند؛ امري كه نشاندهنده فلج شدن زيرساختهاي حملونقل و تجارت بينالمللي در منطقه است. در سطح تحليلهاي بينالمللي و كارشناسي در داخل امريكا نيز اذعان به بنبست ترامپ آشكار شده است. شبكه الجزيره در تحليلي به نقل از «آلن اير»، ديپلمات سابق ارشد امريكايي و عضو پيشين تيم مذاكرهكننده هستهاي، نوشت: «ترامپ در جنگ با ايران در موقعيتي غيرممكن گرفتار شده است. ترامپ نميتواند تنش را تشديد كند، زيرا متوجه شده اگر اين كار را انجام دهد، ايران در واكنش، زيرساختهاي انرژي در خليجفارس را هدف قرار خواهد داد و او در اين مرحله حاضر به پذيرش چنين چيزي نيست.» اير با مقايسه نگاه كاسبكارانه ترامپ با واقعيتهاي عرصه بينالملل خاطرنشان كرد: «ترامپ گزينههاي زيادي پيش رو ندارد، زيرا مذاكرات با ايران يك معامله تجاري نيست. اگر اين يك معامله تجاري بود، ميتوانست اعلام ورشكستگي كند و سراغ چيز ديگري برود، اما اين كار باعث باز شدن تنگه هرمز نميشود؛ بنابراين حتي اگر بخواهد كنار بكشد، نميتواند.»
همزمان با بنبستهاي ژئوپليتيك، شكاف و بحران دروني ساختار سياسي و نظامي ايالاتمتحده نيز رو به فزوني است.
كريس ون هولن، سناتور برجسته دموكرات امريكايي، با انتشار پيامي در شبكه اجتماعي اكس، ترامپ و پيت هگست، وزير دفاع امريكا را به شدت مورد انتقاد قرار داد و نوشت: «بياعتنايي آنها به نيروهاي نظامي امريكا شرمآور است. اين جنگ كشور ما را امنتر نميكند.»
وي با اشاره به وضعيت فرسايشي و نگرانيهاي فزاينده پيرامون سلامت روان پرسنل نظامي حاضر در ناو هواپيمابر «يواساس آبراهام لينكلن» كه مدت ۹ ماه را در دريا سپري كردهاند، تاكيد كرد: «مردان و زنان نيروهاي نظامي ما و خانوادههايشان شايسته وضعيت بهتري هستند ؛ بهترين راه براي حفاظت از آنها، پايان دادن به اين جنگ است.» اين انتقادات در حالي مطرح ميشود كه ارتش امريكا به دليل فرسودگي نيروها ناچار شده ناو «جورج واشنگتن» را از بندر دانانگ ويتنام براي جايگزيني ناو آبراهام لينكلن اعزام كند.