سازمان همكاري شانگهاي هنوز به يك ساختار منسجم براي شكلدهي نظم جايگزين تبديل نشده، چراكه ميان چين، روسيه و هند درباره الگوي مطلوب نظم بينالمللي اختلافنظر و نوعي واگرايي وجود دارد. به عنوان نمونه چين در مواجهه با تحريمهاي ثانويه اعمالي عليه ايران رويكردي محتاطانه و موازنهگر دارد، درحالي كه روسيه به دليل محدوديتهاي ناشي از تحريمها، همكاري با تهران را ابزاري براي تعديل فشارهاي غرب ميبيند. اين درحالي است كه راهبرد امريكا در قبال ايران بر «تنش كنترل شده» استوار است؛ يعني تركيبي از فشار اقتصادي، محدودسازي ظرفيتهاي عملياتي و اقدامات نظامي محدود. رحمن قهرمانپور، پژوهشگر و تحليلگر روابط بينالملل، در پاسخ به پرسش «اعتماد» مبني بر اينكه سفر رييسجمهور به قرقيزستان در چارچوب اجلاس سران سازمان همكاري شانگهاي چه اهميتي دارد و اين ديدارها تا چه اندازه ميتواند نشانهاي از شكلگيري نظمي جديد در عرصه بينالمللي باشد، گفت: اين سفر در چارچوب ديدارها و اجلاس سران شانگهاي انجام ميشود و «يك ديدار دوجانبه» نيست.او در ادامه افزود: پروتكل و تشريفات اينگونه اجلاسها معمولا به گونهاي است كه رهبران ديدارهاي جمعي دارند. با اين حال ذكر اين نكته لازم است كه با توجه به سفر احتمالي رييسجمهور ايران در سپتامبر به امريكا، احتمال دارد چين در اين زمينه با احتياط عمل كند. با اين حال به باور قهرمانپور امكان برگزاري ديداري چندجانبه ميان رهبران ايران، روسيه، هند و چين وجود دارد. اين ديدارها از منظر بينالمللي حائزاهميتاند و نشان ميدهند چين تا چه اندازه در ساختن «نظم جديد» جدي است. اين كارشناس مسائل بينالملل در ادامه افزود: براي ارزيابي دقيقتر دستاوردهاي احتمالي سفر مقامهاي رسمي ايران به شانگهاي بايد ديد محتواي مذاكرات چيست، چه نوع ديدارهايي انجام ميشود، چه موضوعاتي در دستور كار قرار ميگيرد و متن بيانيه نهايي چه خواهد بود. در اين ميان «رويكرد هند» نيز اهميت ويژهاي دارد، زيرا هند از يكسو متحد استراتژيك امريكا به شمار ميرود و ازسوي ديگر عضو سازمان همكاري شانگهاي است. او در پايان اين بخش خاطرنشان كرد: مجموعه اين متغيرها نشان خواهد داد كه سازمان همكاري شانگهاي تا چه حد در مسير تبديل شدن به يك سازمان بينالمللي اثرگذار در نظم جديد قرار گرفته و فارغ از اختلافنظرهاي دروني، مسير گذشته خود را ادامه ميدهد.
دو روايت از «محور شرق»
قهرمانپور در پاسخ به اين پرسش كه آيا شكلگيري محور ايران، روسيه، چين و كرهشمالي نشانه ظهور يك «محور شرقي» در برابر نظم ليبرال است و سازمان همكاري شانگهاي تا چه اندازه ميتواند در شكلدهي به نظمي جايگزين نقشآفريني كند، گفت: غربيها بر شكلگيري محور ايران، روسيه، چين و كرهشمالي تاكيد دارند و اين بازيگران را مخالفان اصلي نظم ليبرال ميدانند؛ از اين رو، امريكا نيز ميكوشد ائتلافي در برابر آنها شكل دهد. او افزود: برداشت ديگر اين است كه فراتر از اين چهار بازيگر، بلوك قدرت جديدي در آسيا در حال شكلگيري است كه هند نيز بخشي از آن است؛ روندي كه ميتواند نشانه تغيير در نظم بينالمللي موجود باشد. بنابراين، ارزيابي اين وضعيت به زاويه نگاه بازيگران بستگي دارد. اين پژوهشگر روابط بينالملل ادامه داد: روسيه خواهان چندقطبي شدن نظام بينالملل و تضعيف سريعتر نظم ليبرال است، اما چين با احتياط بيشتري به تغيير اين نظم نگاه ميكند، زيرا حفظ آن را عاملي براي جلوگيري از بينظمي، بيثباتي و گسترش نظاميگري ميداند. تفاوت ديدگاه چين و روسيه درباره نظم بينالمللي و چندقطبي شدن از همينجا ناشي ميشود. قهرمانپور در ادامه گفت: هند نيز رويكردي متفاوت دارد؛ رويكردي كه ميان نگاه روسيه و چين و برداشت غرب قرار ميگيرد. دهلينو ضمن تاكيد بر حفظ نظم موجود، در پي تثبيت اصل استقلال راهبردي براي كشورهايي مانند خود است و ميخواهد ديگر بازيگران نيز به آن احترام بگذارند، از همين رو ميتوان جمعبندي كرد كه در درون سازمان همكاري شانگهاي، ديدگاه واحدي درباره نظم بديل و جايگزين نظم ليبرال وجود ندارد. اين اختلاف، همراه با بيميلي چين به ايفاي نقش هژمونيك در شانگهاي، موجب شده است سازمان با سرعت موردانتظار به سمت شكلدهي به نظمي بينالمللي جديد حركت نكند.
رويكرد محتاطانه چين و اهرمهاي روسيه
قهرمانپور در پاسخ به اين پرسش كه چين و روسيه در برابر تحريمهاي امريكا عليه ايران چه رويكردي خواهند داشت و تا چه اندازه ميتوانند در كاهش آثار اين تحريمها به تهران كمك كنند، گفت: نوع مواجهه چين و روسيه با تحريمها اهميت زيادي دارد. چين به دليل جايگاه خود در نظام بينالملل و انتقاد از يكجانبهگرايي امريكا، با تحريمها مخالف است و آنها را غيرقانوني ميداند. با اين حال، ميان سياست اعلامي و سياست عملي اين كشور تفاوت وجود دارد. پكن تا جايي با تحريمهاي امريكا مخالفت ميكند كه اين مخالفت به درگيري مستقيم و علني با واشنگتن منجر نشود. چين در ميانه تلاشها براي حفظ روابط با كشورهاي جنوب جهاني و شركاي خود، نميخواهد روابط تجارياش با امريكا را به خطر بيندازد؛ بنابراين، درقبال ايران نيز احتمالا همين الگو را دنبال خواهد كرد. اين پژوهشگر روابط بينالملل ادامه داد: وضعيت روسيه با چين متفاوت است. روسيه از نظر اقتصادي تحتفشار قرار دارد و جنگ اوكراين، اقتصاد اين كشور را بيش از پيش جنگي كرده است، از همين رو يكي از دلايل تمايل اخير مسكو براي صلح در اوكراين نيز همين فشارهاي اقتصادي است.
قهرمانپور افزود: روسيه، برخلاف چين، توان محدودي براي كمك به ديگر كشورها در مقابله با تحريمها دارد، زيرا خود نيز هدف تحريم است. از اين رو، مسكو بيشتر ميكوشد با همكاري كشورهايي مانند ايران، آثار تحريمها را كاهش دهد و از ظرفيت آنها براي پيشبرد اهداف خود در اوكراين و تقابل با غرب بهره بگيرد.
به باور اين كارشناس روابط بينالملل چين در پي تثبيت جايگاه خود به عنوان قدرتي جهاني است، به همين دليل همزمان به حفظ ارتباط با امريكا و شركاي خود توجه دارد. اما روسيه قدرتي رو به افول است و ميكوشد اين روند را كند، كند. درنتيجه، به دنبال حمايت، همكاري نظامي و ظرفيت كشورهايي مانند ايران و كرهشمالي براي مقابله با تحريمها و پيگيري اهدافش در اوكراين است. اين تحليلگر مسائل بينالملل در پايان تاكيد كرد: دست روسيه براي كمك اقتصادي به ايران بسته است. مسكو هر چند در حوزه تسليحاتي همچنان قدرتي بزرگ محسوب ميشود، اما تحريمها دسترسي آن به تراشهها و تجهيزات الكترونيكي را دشوار كرده و وابستگياش به چين را افزايش داده است.
تداوم تنشها ميان تهران و واشنگتن براي روسيه فرصتساز است
قهرمانپور در پاسخ به اين پرسش كه باتوجه به همصدايي روسيه با ايران در ميانه تنشها و اعمال محدوديتها، حضور رييسجمهور روسيه در نشست چهارجانبه شانگهاي چه اهميتي دارد و اين سازمان در مقطع كنوني چه فضايي براي تهران و مسكو فراهم ميكند، گفت: روسيه از تداوم تنش ميان ايران و امريكا از چند جهت منتفع ميشود. اين كارشناس حوزه بينالملل در ادامه به چرايي اين گزاره پرداخت و گفت: دلايل منفعت مسكو از تداوم تنشها به واسطه چند متغير است. نخست، افزايش قيمت نفت و كاهش محدوديتهاي امريكا بر فروش نفت روسيه ميتواند بخشي از فشار اقتصادي بر مسكو را كاهش دهد و توان آن را براي ادامه جنگ در اوكراين افزايش دهد. دوم، مصرف تسليحات امريكايي در خاورميانه ممكن است ارسال آنها به اوكراين را كاهش دهد. براي نمونه، سامانههاي پاتريوت براي كييف اهميت زيادي دارند، زيرا توان رهگيري موشكهاي روسي و كاهش اثر حملات مسكو را فراهم ميكنند و درنهايت عامل سوم آن است كه روسيه تنش و احتمال جنگ ميان ايران و امريكا را عاملي براي تضعيف سريعتر نظم بينالمللي ليبرال ميداند.
از همين رو نزديكي ايران و روسيه در عين ايجاد فرصت براي همكاري نظامي، ميتواند تهديدهايي نيز داشته باشد. روسيه ميتواند در برخي حوزههاي نظامي به ايران كمك كند، اما نزديكي بيش از اندازه به مسكو ممكن است استقلال عمل تهران را تحتتاثير قرار دهد و ايران را وارد بازيهاي روسيه كند. اين تحليلگر مسائل بينالملل در پايان خاطرنشان كرد: اين وضعيت در سازمان همكاري شانگهاي نيز ديده ميشود. تفاوت نگاه روسيه و چين به نظم بينالمللي و نحوه مواجهه با غرب، يكي از دلايل محدودماندن نقش اين سازمان بوده است.
استقلال راهبردي؛ محور سياست خارجي هند
قهرمانپور در پاسخ به اين پرسش كه با گسترش تحريمها عليه ايران، هند به عنوان يكي از اعضاي سازمان همكاري شانگهاي چه نقشي در ميانه تنش ميان تهران و واشنگتن ايفا ميكند، گفت: سياست اصلي دهلينو بر «استقلال راهبردي» استوار است و هند ميكوشد امريكا، چين و روسيه اين اصل را به رسميت بشناسند. پس از جنگ اوكراين نيز هند با وجود فشارهاي امريكا، خريد نفت از روسيه را افزايش داد.با اين حال، استقلال راهبردي هند به معناي نزديكي نامحدود به ايران نيست. روابط نزديك و رو به گسترش هند و اسراييل، به ويژه همكاريهاي نظامي دوطرف، يكي از عوامل محدود كننده روابط تهران و دهلينو است. نگراني مشترك هند و اسراييل از راديكاليسم نيز به تقويت اين نزديكي كمك كرده است. اين پژوهشگر روابط بينالملل ادامه داد: مساله كشمير و روابط اخير پاكستان با ايران نيز بر مناسبات تهران و دهلينو اثر گذاشته است. هند نميخواهد مساله كشمير جنبه بينالمللي پيدا كند، اما پاكستان همواره به دنبال بينالملليكردن آن بوده است. انتقادهاي تلويحي ايران از سياست هند درباره كشمير نيز تاحدي بر فاصله دو كشور افزوده است. قهرمانپور در ادامه تاكيد كرد: در مجموع، رابطه فزاينده هند و امريكا، نزديكي هند و اسراييل و رويكرد دهلينو به كشمير، همراه با افزايش نقش پاكستان در تنش ميان ايران و امريكا، نزديكي هند به ايران را محدود ميكند. قهرمانپور در بخش ديگري از اين گفتوگو خاطرنشان كرد: توسعه بندر چابهار يكي از مهمترين جلوههاي همكاري ايران و هند بوده است. هند از اين مسير هم به دنبال مهار نسبي حضور چين در بندر گوادر پاكستان بود و هم دسترسي به آسياي مركزي را دنبال ميكرد، اما تشديد تنش ميان ايران و امريكا، پيشبرد اين اهداف را دشوارتر كرده است. اين تحليلگر مسائل بينالملل در پايان گفت: تجربه گذشته نشان ميدهد هند، برخلاف چين و روسيه، آمادگي محدودي براي پرداخت هزينه در مقابله با تحريمها دارد، بنابراين رويكرد دهلينو به تحريمهاي ايران با سياست پكن و مسكو متفاوت خواهد بود.
آسياي ميانه در جدال ميان ايران و امريكا قدرت چانهزني بالايي ندارد
قهرمانپور در پاسخ به اين پرسش كه كشورهاي آسياي مركزي و تركيه در برابر رويارويي اقتصادي و نظامي ايران و امريكا از چه رويكردي پيروي خواهند كرد، گفت: جايگاه كشورهاي آسياي مركزي و تركيه در اين مساله يكسان نيست و بايد آنها را جداگانه بررسي كرد. قزاقستان براي مشاركت در توسعه حملونقل ميان بندر چابهار و آسياي مركزي و ايجاد تاسيساتي در ايران توافق كرده، اما با حمله امريكا به ايران، اين پروژه فعلا به تعويق افتاده است. همزمان، پاكستان نيز مسير خود را براي انتقال كالا به قزاقستان پيشنهاد كرده است. اين پژوهشگر روابط بينالملل ادامه داد: كشورهاي آسياي مركزي با دنبال كردن سياست چندبرداري و گسترش همگرايي منطقهاي، به ايران نيز توجه دارند، اما توان چانهزني بالايي در برابر امريكا ندارند، زيرا به جذب سرمايهگذاري واشنگتن نيازمندند. علاقه امريكا به منابع معدني كمياب منطقه نيز بر اهميت اين رابطه افزوده است. همزمان تجربه تحريمهاي روسيه نشان داد كشورهاي آسياي مركزي، به ويژه قزاقستان و ازبكستان، تمايل چنداني به مقاومت در برابر فشارهاي امريكا ندارند؛ هر چند كشورهايي مانند قرقيزستان به يكي از مسيرهاي دور زدن تحريمهاي روسيه تبديل شدهاند. در موضوع ايران نيز نبايد انتظار مخالفت جدي اين كشورها با تحريمهاي امريكا را داشت. با اين حال اين كارشناس مسائل بينالملل درباره تركيه باور ديگري دارد و در اين باره به «اعتماد» گفت: وضعيت آنكارا متفاوت است. همسايگي با ايران و منافع اقتصادي ناشي از افزايش مبادلات دوجانبه، تركيه را به حفظ تجارت با تهران ترغيب ميكند. آنكارا در گذشته نيز كوشيده تحريمهاي خارج از چارچوب سازمان ملل عليه ايران را اجرا نكند. اين تحليلگر مسائل بينالملل در پايان افزود: با اين حال، تجربه پرونده هالكبانك و رضا ضراب، تركيه را در همكاري با ايران محتاطتر كرده است. بهبود روابط آنكارا با اروپا و امريكا نيز ميتواند مقاومت تركيه در برابر فشارهاي واشنگتن درباره تحريمها را كاهش دهد.
امريكا به دنبال پيروي از الگوي «تنش كنترل شده» است
قهرمانپور در پايان و در پاسخ به سوال «اعتماد» درباره چرايي بالا گرفتن تنشها در هرمز و تبادل آتش ميان ايران و امريكا گفت: به نظر ميرسد واشنگتن بهدنبال جنگي تمامعيار نيست، بلكه الگوي «تنش كنترل شده» را دنبال ميكند؛ الگويي مبتني بر پاسخهاي محدود نظامي، تشديد تحريمها و كنترل مسيرهاي دريايي. او افزود: هدف اين رويكرد، افزايش فشار اقتصادي بر ايران و جلوگيري از اختلال جدي در تردد كشتيها در تنگه هرمز است، زيرا ناامني در اين آبراه بر بازار انرژي و قيمت نفت اثر ميگذارد. امريكا نيز پيشتر هشدار داده بود در صورت حمله ايران به كشتيها يا مينگذاري در تنگه، واكنش نظامي نشان خواهد داد. اين پژوهشگر روابط بينالملل ادامه داد: درباره درگيريهاي اخير، روايتهاي متفاوتي وجود دارد. امريكا حمله به پرتابگرهاي ايراني در جزيره لارك را اقدامي پيشگيرانه در برابر آمادگي براي مينگذاري توصيف ميكند، اما ايران حمله امريكا به مواضع خود را اقدامي تهاجمي ميداند. در چنين شرايطي، احتمال دارد امريكا بار ديگر مواضعي در امتداد سواحل ايران، ازجمله مراكز نظامي، فرماندهي، مخابراتي و اطلاعاتي را هدف قرار دهد؛ مراكزي كه در رصد تردد و كنترل عملياتي در تنگه هرمز نقش دارند. او افزود: كنترل تنگه هرمز تنها به توان نظامي وابسته نيست و به شبكههاي شناسايي، ارتباطي، اطلاعاتي و فرماندهي نيز نياز دارد. بنابراين، اگر امريكا بخواهد توان ايران براي كنترل تردد دريايي در تنگه را كاهش دهد، هدف قراردادن اين زيرساختها ميتواند بخشي از منطق عملياتي آن باشد.