«اعتماد» گزارش داد
دستاورد شانگهاي
نوشين محجوب | مسعود پزشكيان، رييس‌جمهور كشورمان درحالي براي حضور در نشست سازمان همكاري شانگهاي راهي بيشكك شد كه تبادل آتش تازه ميان ايران و امريكا، پس از حمله ايالات‌متحده به جزيره لارك و پاسخ متقابل و قاطع ايران به مواضع نظامي امريكا در اردن، بار ديگر كانون تنش را از ميدان ديپلماسي به آبراه راهبردي هرمز كشاند. رييس‌جمهور كشورمان در حاشيه اين اجلاس، بر پيگيري راه‌حل مبتني بر گفت‌وگو و تفاهم تاكيد كرد؛ موضعي كه در ميانه تشديد فشارهاي نظامي و تحريمي واشنگتن، بر ضرورت فعال ماندن ظرفيت‌هاي منطقه‌اي و بين‌المللي براي جلوگيري از گسترش بحران دلالت داشت.
فرصتي براي نمايش قدرت ديپلماسي ايران
اجلاس دو روزه سازمان همكاري شانگهاي در بيشكك، بيست و پنجمين نشست اين سازمان، با حضور رهبران ايران، چين، روسيه، هند، پاكستان و ديگر اعضا برگزار شد. ايران از سال ۲۰۲۳ عضو شانگهاي است و نشست امسال در شرايطي برگزار شد كه تحريم‌هاي ثانويه امريكا عليه ايران، به يكي از موضوعات مهم در روابط پكن، مسكو، دهلي‌نو و ديگر بازيگران آسيايي با واشنگتن تبديل شده بود. رسانه‌هاي خارجي اين نشست را فرصتي براي گفت‌وگو ميان كشورهايي ارزيابي كردند كه بر چندجانبه‌گرايي، تقويت تجارت منطقه‌اي و كاهش وابستگي به ساز و كارهاي تحت نفوذ غرب تاكيد دارند. به باور اين گروه، شانگهاي همچنين فرصتي است نمادين براي ايران تا بدين طريق همگرايي‌اش را با بلوك شرق برجسته كرده و نشان دهد كه راهبرد واشنگتن جهت انزواي تهران، راهبردي شكست‌خورده خواهد بود. در همين راستا نيويورك‌تايمز با انتشار يادداشتي درباره اجلاس بيشكك نوشت كه حضور همزمان رهبران ايران، چين و روسيه در شانگهاي، محدوديت‌هاي سياست فشار اقتصادي امريكا را برجسته كرده. اين روزنامه به نقش چين در مناسبات اقتصادي با ايران و روسيه اشاره كرد؛ با اين حال، ميزان و شكل حمايت عملي پكن و ديگر اعضا از همكاري‌هاي اقتصادي با تهران، در شرايط تهديدهاي واشنگتن، همچنان يكي از متغيرهاي مهم پيش‌روي اين كشورهاست. چين پيش‌تر با كارزار تحريمي امريكا مخالفت كرده و اعلام كرده بود از حقوق و منافع مشروع خود دفاع خواهد كرد.
پس‌لرزه‌هاي جدال در هرمز
در سوي ديگر، تنش در تنگه هرمز پس از تجاوز امريكا به بخش‌هايي از جزيره لارك بالا گرفت. وزارت امور خارجه ايران اين حمله را نقض حاكميت و تماميت ارضي ايران دانست و اعلام كرد نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران در چارچوب حق ذاتي دفاع مشروع، مواضع نظامي امريكا در اردن را كه در حمله به ايران نقش داشته‌اند، هدف قرار دادند. سپاه پاسداران نيز با انتشار بيانيه‌اي اعلام كرد در عمليات موشكي و پهپادي، زيرساخت‌هاي فني، مراكز تعمير و نگهداري و محل استقرار جنگنده‌هاي دشمن در پايگاه‌هاي كينگ‌حسين و الازرق هدف قرار گرفت. همزمان رسانه‌هاي امريكايي و اروپايي اين رخداد را نخستين تبادل آتش مستقيم پس از حدود يك ماه توصيف كردند. در مقابل، روايت ادعايي امريكا مبني بر اينكه حمله به لارك با هدف جلوگيري از اقدام ايران در تنگه هرمز انجام شده، ازسوي تهران به شدت رد شد. ادعاهاي واشنگتن درباره كنترل كامل اين آبراه نيز درحالي مطرح شده كه گزارش‌هاي دريايي همچنان از نااطميناني در تردد كشتي‌ها و آسيب‌پذيري مسيرهاي انرژي در منطقه حكايت دارد.
پاسخ تهران به استراتژي تركيبي ترامپ
دونالد ترامپ پس از پاسخ ايران، بار ديگر ايران را به اقدام نظامي تهديد كرد و اسكات بسنت، وزير خزانه‌داري امريكا نيز آشكارا مدعي شد هدف از تحريم‌هاي ثانويه، ايجاد شرايطي براي كشاندن تهران به ميز مذاكره است. اين اظهارات، پيوند فشار نظامي با «عمليات طرد اقتصادي» واشنگتن را روشن‌تر كرد؛ كارزاري كه بر تحريم‌هاي ثانويه، تهديد شركاي تجاري ايران و فشار بر مسيرهاي مالي، انرژي، كشتيراني و حمل و نقل تكيه داشت. برخي ناظران معتقدند راهبرد امريكا تركيبي از فشار اقتصادي، تهديد نظامي و تلاش براي تغيير موازنه در تنگه هرمز است تا ايران را به پذيرش خواسته‌هاي حداكثري واشنگتن وادارد. با اين حال، به نوشته برخي رسانه‌ها تداوم فشار بدون گشايش ديپلماتيك مي‌تواند زمينه‌ساز سناريوهاي تازه تشديد تنش شود، به‌ويژه اگر حملات به خاك ايران يا فشار بر صادرات نفت و شركاي اقتصادي تهران گسترش يابد. در مقابل، تاكيد رييس‌جمهور كشورمان بر گفت‌وگو، پيگيري ديپلماسي در شانگهاي و رايزني با بازيگراني مانند هند، چين و روسيه نشان داد تهران در كنار دفاع از حقوق خود، مسيرهاي سياسي و منطقه‌اي را نيز فعال نگه داشته است، از همين رو پزشكيان در ديدار با نارندرا مودي، نخست‌وزير هند گفت ادامه جنگ نه به سود ايران است نه منطقه و نه جامعه جهاني. او با اشاره به پايبندي ايران به تعهدات خود، امريكا را به نقض تعهداتش متهم كرد و از دهلي‌نو خواست با استفاده از ارتباطات و ظرفيت ديپلماتيك خود، براي بازگرداندن طرف‌ها به مسير گفت‌وگو و توافق كمك كند. در اين ديدار، همكاري‌ها در حوزه حمل و نقلي و دريايي، تحولات تنگه هرمز و بندر چابهار نيز از محورهاي مورد بحث بود؛ موضوعاتي كه جايگاه روابط ايران و هند را در معادلات انرژي، ترانزيت و امنيت دريايي برجسته مي‌كند. همزمان رييس‌جمهوري كشورمان با همتايان چيني و روسي خود در اين نشست ديدار داشت؛ ديدارهايي كه در اين بازه زماني مي‌تواند توازن قدرت به نفع تهران را تغيير داده و موازنه و اهرم بازدارندگي كشورمان را به واسطه هم‌صدايي با قدرت‌هاي جهاني قدرتمندتر كند.