گيلان، استاني كه حياتش به آب گره خورده، فقط با فاضلاب خانگي و صنعتي دست و پنجه نرم نمي‌كند؛ بخشي از نگراني زيست‌محيطي اين استان به پساب بيمارستاني بازمي‌گردد؛ پسابي كه برخلاف فاضلاب معمولي، مي‌تواند حاوي ميكروب‌هاي بيماري‌زا، تركيبات دارويي، مواد شيميايي و ضدعفوني‌كننده‌ها باشد. مساله زماني جدي‌تر مي‌شود كه اين پساب به شبكه فاضلاب، رودخانه‌ها و درنهايت تالاب و درياي خزر راه پيدا كند. سال‌هاست درباره وضعيت تصفيه فاضلاب بيمارستان‌هاي گيلان، كيفيت عملكرد تصفيه‌خانه‌ها و نحوه نظارت بر خروجي آنها هشدارهايي مطرح مي‌شود. در سال‌هاي اخير نيز براي احداث و تكميل تصفيه‌خانه‌هاي بيمارستاني اقداماتي انجام شده، اما پرسش اساسي همچنان پابرجاست: آيا امروز مي‌توان با اطمينان گفت پساب هيچ بيمارستاني در گيلان بدون تصفيه مناسب وارد محيط‌زيست نمي‌شود؟ «اعتماد» در گفت‌وگو با «عظيم احدي‌فر»، كارشناس محيط‌زيست، اين پرسش را دنبال مي‌كند كه وضعيت واقعي پساب بيمارستاني در گيلان چطور است، چه ميزان از مراكز درماني مجهز به تصفيه‌خانه استاندارد هستند و چه سازوكاري براي پايش مستمر كيفيت پساب وجود دارد، چون فاضلاب و پسماند بيمارستاني از آن دسته آلودگي‌هايي است كه اگرچه در پشت ديوار مراكز درماني توليد مي‌شود، اما پيامدهاي آن مي‌تواند تا رودخانه، خاك، تالاب و حتي سلامت عمومي امتداد پيدا كند. اين گفت‌وگو را در ادامه مي‌خوانيد.
ابتدا يك تصوير كلي از وضعيت فاضلاب بيمارستاني در گيلان بدهيد. چند بيمارستان در استان فعال هستند و چه ميزان فاضلاب بيمارستاني توليد مي‌شود؟
مديريت اصولي فاضلاب و پسماندهاي بيمارستاني از اركان حياتي نظام سلامت و حفاظت از محيط‌زيست به‌شمار مي‌رود. فاضلاب بيمارستان‌ها حاوي آلاينده‌هاي متنوع، ميكروارگانيسم‌هاي بيماري‌زا، ويروس‌ها و عناصر راديواكتيو است كه در صورت عدم تصفيه و دفع مناسب، مي‌تواند آسيب‌هاي جدي براي محيط‌زيست و انسان ايجاد كند. اين گزارش به بررسي وضعيت موجود در استان گيلان براساس آخرين داده‌هاي پايش و گزارش‌هاي رسمي مي‌پردازد.
وضعيت تصفيه فاضلاب بيمارستاني و آمار كلي بيمارستان‌ها و سيستم‌هاي تصفيه نيز به شرح زير است: از سال 1400 در استان گيلان از مجموع 34 بيمارستان فعال در استان، همگي داراي سيستم تصفيه فاضلاب يا پيش‌تصفيه فعال هستند كه داراي حدود m3/d 2700 فاضلابند.
كيفيت پساب خروجي اين مجموعه درماني كه ذكر كرديد، چگونه است؟
باتوجه به بررسي انجام گرفته توسط اين اداره كل كيفيت پساب خروجي در بيمارستان‌هاي داراي تصفيه‌خانه در استان، وضعيت مطابقت پارامترهاي فاضلاب با استاندارد سازمان محيط‌زيست را به شرح ذيل مي‌توان خلاصه كرد:
سنجش خروجي تصفيه‌خانه‌هاي موجود نشان مي‌دهد در حدود 17درصد بيمارستان‌هاي مذكور عمدتا در پارامترهاي كليفرم گوارشي، COD، آمونيوم و چند پارامتر ديگر خارج از استاندارد هستند.
اگرچه بسياري از شاخص‌هاي كيفي در محدوده مجاز قرار دارند، اما مقادير بالاي كليفرم گوارشي در پساب بيمارستاني نگران‌كننده‌تر است، زيرا نكته كليدي اين است كه اين شاخص بالا، صرفا به معناي وجود ميكروب‌هاي معمولي نيست، بلكه نشان‌دهنده احتمال بالاي حضور سويه‌هاي بسيار خطرناك و مقاوم است. به عنوان مثال، مطالعات در ايران نشان داده‌اند كه بيش از ۹۰درصد از نمونه‌هاي اشرشياكلي جدا شده از پساب بيمارستان‌ها، به چندين نوع آنتي‌بيوتيك مقاوم (MDR) بوده‌اند.
مواردي كه گفتيد خارج از استاندارد هستند. آيا چالش‌آفرين است؟
ناظر بر سوال بالا، چالش‌هاي اصلي در اين شرايط عبارتند از:
۱. عملكرد نامناسب برخي تصفيه‌خانه‌هاي موجود: تعدادي از بيمارستان‌هاي داراي تصفيه‌خانه از عملكرد مطلوبي برخوردار نيستند.
۲. عدم اصلاح و تكميل شبكه جمع‌آوري و به‌روزرساني فناوري، ضرورت اجراي تصفيه‌خانه با تكنولوژي‌هاي جديد و به‌روزرساني فرآيند تصفيه‌خانه‌هاي موجود.
حجم كلي پسماندهاي بيمارستاني در حال حاضر چقدر است؟
براساس گزارش‌هاي دانشگاه علوم پزشكي، 12 تن در روز از مجموع پسماندهاي مراكز درماني، شامل پسماندهاي عفوني و ويژه مي‌شود.
مهم‌ترين محورهايي كه نياز به بازنگري دارند، كدامند؟
وزارت بهداشت در حال بازنگري ضوابط مديريت پسماندهاي بيمارستاني است. از مهم‌ترين محورهاي اين بازنگري:
٭ تفكيك از مبدا: اصلاح فرآيند جداسازي پسماندها در خود بيمارستان براي كاهش حجم زباله‌هاي عفوني.
٭ ارتقاي روش‌هاي بي‌خطرسازي: ايجاد اختيار براي استفاده از روش‌هاي روز دنيا در مديريت پسماند، فراتر از الزام قبلي مبني بر بي‌خطرسازي صرفا در محل توليد.
٭ حمل و نقل هوشمند: استفاده از فناوري‌هايي نظير GPS و AI براي حمل و نقل پسماندها.
پيشنهادتان را در اين خصوص بفرماييد.
ابتدا وضعيت موجود را توضيح مي‌دهم:
٭ در حوزه فاضلاب، بيمارستان‌هاي گيلان داراي تصفيه‌خانه فعال بوده و كيفيت پساب خروجي حدود ۳۰درصد آنها در پارامترهايي نظير آمونيوم، كلرايد، COD و TSS نيازمند بهبود است.
٭ در حوزه پسماند، استان گيلان نيز همچون ساير نقاط كشور با چالش‌هاي تفكيك از مبدا و مديريت اصولي دفع و امحاي پسماندهاي عفوني مواجه است.
باتوجه به شرايطي كه شرح دادم پيشنهادات زير ضروري به نظر مي‌رسد:
۱. تكميل زيرساخت‌هاي تصفيه فاضلاب براي بيمارستان‌هاي فاقد سيستم، با اولويت بيمارستان‌هاي بزرگ و پرتخت.
۲. به‌روزرساني و ارتقاي فناوري تصفيه‌خانه‌هاي موجود با هدف بهبود حذف كليفرم گوارشي (ناقل بيماري‌ها)، آنيون‌هاي خطرناك و مواد معلق.
۳. از آنجايي‌كه برابر شيوه‌نامه‌هاي WHO و به دليل احتمال آلودگي مجدد و رشد ميكروارگانيسم‌ها در پسماند عفوني بي‌خطر شده (صفحه 107شيوه‌نامه WHO)، تكميل روش‌هاي بي‌خطرسازي غيرسوز پسماندهاي پزشكي منوط به انتقال به لندفيل اصولي شده است (صفحه 110 شيوه‌نامه مذكور) و ازسوي ديگر به دليل عدم وجود لندفيل اصولي در استان گيلان و در اغلب نقاط كشور، ضروري است كه انتخاب شيوه‌هاي جايگزين موثرتر (مانند زباله‌سوز و پيروليز و...) به جاي روش‌هاي ضدعفوني مدنظر قرار گيرد و در حالت حداقلي، مراكز جداگانه‌اي جهت دفن اصولي اين پسماندها (مانند دفن عميق، آهك‌پاشي، گندزدايي دوره‌اي و...) مدنظر قرار گيرد.
۴. اجراي برنامه‌هاي آموزشي براي پرسنل بيمارستان‌ها در زمينه تفكيك صحيح پسماند از مبدا و اصلاح وضعيت نگهداري و امحاء پسماندهاي عفوني و دارويي و شيميايي.
۵. پيگيري براي گنجاندن استان گيلان در فازهاي بعدي طرح مديريت هوشمند پسماند بيمارستاني.
براساس گزارش‌هاي رسمي، ۳۴ بيمارستان فعال استان گيلان، روزانه حدود ۲۷۰۰ مترمكعب فاضلاب توليد مي‌كنند و براي همه آنها سيستم تصفيه يا پيش‌تصفيه فعال گزارش شده است؛ با اين حال، پايش‌ها نشان مي‌دهد بخشي از پساب خروجي همچنان در شاخص‌هايي مانند كليفرم گوارشي، COD، آمونيوم و مواد معلق با استانداردهاي محيط‌زيست فاصله دارد. از سوي ديگر، مراكز درماني استان روزانه حدود ۱۲ تن پسماند عفوني و ويژه توليد مي‌كنند؛ پسماندي كه مديريت آن در شرايطي انجام مي‌شود كه گيلان با كمبود زيرساخت‌هاي استاندارد دفن و دپوي زباله مواجه است. حالا پرسش اين است كه آيا تصفيه و بي‌خطرسازي فعلي، واقعا خطر را از محيط‌زيست دور مي‌كند يا فقط محل آن را تغيير مي‌دهد؟