روايتي از رونمايي «نازنين» داستايفسكي با طراحي‌هاي شهرام كريمي در شيراز
وقتي نقاش با متن تنها مي‌ماند
محمدحسين نيكوپور
دوشنبه، 5 مرداد، كتابفروشي شيرازه فقط ميزبان يك رونمايي كتاب نبود؛ كلمات داستايفسكي در ميان قاب‌هاي طراحي‌شده شهرام كريمي ايستاده بودند تا روايتي ديگر از «نازنين» شكل بگيرد؛ روايتي كه نه تصويرگر داستان بود و نه در كار بازسازي صحنه‌هاي آن، بلكه حاصل مواجهه يك نقاش با متني درباره اضطراب، ترس، تنهايي و انساني گرفتار در جهان ذهن خويش بود. در اين برنامه، نمايش آثار شهرام كريمي با الهام از «نازنين» نوشته فئودور داستايفسكي، همزمان با رونمايي كتابي كه با طراحي‌هاي اين هنرمند و به همت نشر چشمه منتشر شده است، برگزار شد. اين كتاب شامل ۲۵ طراحي است و در ادامه برنامه نيز نمايشگاهي از ۲1 تابلو از طراحي‌هاي كريمي افتتاح شد.
فضاي كتابفروشي شيرازه در اين شب، بيش از آنكه صحنه يك مراسم رسمي باشد، به محل گفت‌وگويي ميان ادبيات و هنرهاي تجسمي تبديل شد؛ جايي كه ابتدا منتقدان درباره جهان داستايفسكي سخن گفتند و سپس خود هنرمند از تجربه مواجهه‌اش با «نازنين» روايت كرد.
داستايفسكي؛ نويسنده‌اي كه قضاوت نمي‌كند
نايب شيرازي، پژوهشگر و نظريه‌پرداز هنر، در آغاز اين نشست درباره جايگاه شهرام كريمي سخن گفت و او را نقاش، طراح، ويديوآرتيست و طراح صحنه‌اي دانست كه حضورش از مرزهاي جغرافيايي ايران فراتر رفته است. شيرازي با تاكيد بر اينكه داستايفسكي در اين اثر به قضاوت اخلاقي شخصيت‌ها نمي‌پردازد، افزود: در اين داستان با نوعي روايت دروني مواجهيم؛ روايت مردي كه در كنار پيكر همسرش ايستاده و در ذهن خود گذشته، خاطرات و رويدادهاي زندگي را مرور مي‌كند. داستان در سال ۱۸۷۶ نوشته شده و از اين منظر، شيوه روايي آن در زمان خود تجربه‌اي متفاوت به شمار مي‌آيد.
او در ادامه سخنان خود به مفهوم «ديدن» و «نگاه كردن» در هنر پرداخت و گفت: ديدن يك امر فيزيولوژيك است و همه انسان‌ها مي‌بينند، اما نگاه كردن مبتني بر انتخاب، تفكر و تأمل است. در هنر، هنرمند صرفا آنچه مي‌بيند بازگو نمي‌كند، بلكه انتخاب مي‌كند، تخيل مي‌كند و از آنچه ديده است، تصويري تازه مي‌سازد.
او با اشاره به ويژگي‌هاي ادبي و روايي داستان «نازنين» اثر فئودور داستايفسكي و با تاكيد برتفاوت تصويرسازي و كنش نقاشانه اظهار كرد: تصويرگر معمولا بر اساس يك متن يا روايت، تصويري را بازنمايي مي‌كند، اما در كنش نقاشانه، هنرمند مي‌تواند از متن عبور كند و به تجربه شخصي خود از آن برسد. از همين منظر، آثار كريمي را نمي‌توان صرفا تصويرسازي براي داستان «نازنين» دانست، بلكه بايد آنها را نوعي كنش نقاشانه و مستقل از متن ادبي تلقي كرد. به گفته شيرازي در اين آثار، بسياري از عناصر كلاسيك بازنمايي همچون سايه‌روشن، عمق‌نمايي و پرسپكتيو خطي به شكل متعارف وجود ندارند، اما تعدد تصاوير و شخصيت‌ها باعث ايجاد نوعي رفت‌وبرگشت چشمي براي مخاطب مي‌شود. اين رفت و برگشت، خود نوعي پرسپكتيو و روايت بصري ايجاد مي‌كند.
وي افزود: در مجموعه آثار كريمي، دو نوع روايت شكل مي‌گيرد؛ نخست روايت‌هاي متعدد تصويري و دوم روايت‌هاي متعدد روايي. در نقطه‌اي كه اين روايت‌هاي تصويري با روايت متن ادبي همگرا مي‌شوند، ارتباط ميان آثار كريمي و «نازنين» شكل مي‌گيرد. از اين منظر، اثر هنري ديگر صرفا وابسته به متن نيست، بلكه هويتي مستقل پيدا مي‌كند. وي در بخش ديگري از سخنان خود با اشاره به تجربه‌هاي هنر معاصر، اين شيوه را با برخي آثار ويدیوآرت مقايسه كرد و گفت: در برخي آثار ويدیويي، چندين نمايشگر همزمان روايت‌هاي متفاوتي را ارائه مي‌كنند؛ مخاطب با نزديك شدن به هر نمايشگر با يك روايت مواجه مي‌شود و با فاصله گرفتن، مجموعه‌اي بزرگ‌تر از روايت‌هاي تصويري را مي‌بيند. در آثار شهرام كريمي نيز نوعي تجربه مشابه در قالب نقاشي شكل مي‌گيرد؛ به اين معنا كه مخاطب با حركت چشم ميان بخش‌هاي مختلف اثر، روايت‌هاي متعدد و درهم‌تنيده‌اي را تجربه مي‌كند. در چنين فرآيندي، فرم به معنا مي‌رسد و تصوير نه به عنوان توضيح متن، بلكه به عنوان يك اثر هنري مستقل شكل مي‌گيرد.
در ادامه نشست شهرام كريمي درباره تجربه شخصي خود از خواندن داستان نيز گفت: «نازنين» را زماني خواندم كه قصد سفر به آلمان داشتم. داستان را در هواپيما خواندم و پس از پايان آن، به جاي اينكه به دنبال بازنمايي مستقيم روايت باشم، احساس و دريافت خود از داستان را نقاشي كردم. او با اشاره به علاقه خود به آثار داستايفسكي، بر رابطه ميان تصوير و كلام تاكيد كرد و گفت: بسياري از كلمات، تصوير مشخصي ندارند و خواننده با وجود درك روايت، الزاما تصويري عيني از آنچه مي‌خواند در ذهن ندارد. تجربه او در سينما نيز بر همين اساس شكل گرفته است؛ يعني تبديل كلام و روايت به تصوير. او در پايان تاكيد كرد: آنچه در اين پروژه براي من اهميت داشت، تبديل صرف يك داستان به تصوير نبود، بلكه تلاش كردم دريافت شخصي خودم از داستان، فرم، خيال و تجربه نقاشانه‌ام را با آن پيوند بزنم. كريمي از نقطه آغاز اين تجربه گفت و به پيشنهادي كه از سوي نشر چشمه براي طراحي تصويري «نازنين» مطرح شد، اشاره كرد.
از شيراز تا جهان
شهرام كريمي، هنرمند متولد شيراز، سال‌هاست در مرز ميان نقاشي، طراحي، اينستاليشن، هنرهاي چندرسانه‌اي، ويديوآرت و طراحي توليد فيلم فعاليت مي‌كند. آثار او در نمايشگاه‌هاي انفرادي و گروهي متعددي در ايران، آلمان، امريكا و ديگر كشورها به نمايش درآمده است. زبان هنري كريمي از پيوند فرهنگ‌هايي شكل گرفته كه در نگاه نخست شايد متضاد به نظر برسند؛ شرق و غرب، سنت و تجربه، نقاشي و رسانه‌هاي جديد. اما در آثار او اين تضادها به زباني شخصي و جهاني تبديل شده‌اند. فعاليت‌هاي سال‌هاي اخير او در حوزه فيلم و ويديوآرت نيز با دريافت جوايز بين‌المللي همراه بوده است.