نگاهي كوتاه به كلاهبرداري مثلثي در جامعه
اميرحسين صفدري
بيشك با افزايش معاملات و مبادلات تجاري در بستر فضاي مجازي توسط كاربران، كلاهبرداريهاي جديد هم افزايش پيدا ميكند، فضاي مجازي اين روزها اگرچه موجب تسهيل و تسريع روابط اقتصادي و تجاري شده است، اما در مقابل زمينه پيدايش شيوههاي جديد ارتكاب جرايم مالي را نيز فراهم كرده است. يكي از شيوههاي نسبتا پيچيده و جديد در اين حوزه كه اين روزها هم شديدا داغ شده است كلاهبرداري مثلثي است؛شيوهاي كه در آن مرتكب جرم با ايجاد ارتباط ميان دو يا چند شخص ثالث و ارايه اطلاعات خلاف واقع، بهگونهاي عمل ميكند كه هر يك از طرفين معامله، شخص ديگري را طرف واقعي و مسوول معامله تصور مينمايد. متاسفانه در اين شيوه، اين مجرمان حرفهاي معمولا خود را به عنوان فروشنده، خريدار يا واسطه معرفي كرده و با بهرهگيري از هويت، اطلاعات حساب بانكي، آگهي يا مشخصات يكي از اشخاص ثالث، اعتماد طرف مقابل را جلب ميكند.
درنتيجه، وجه يا مال ازسوي بزهديده به حساب شخص ثالث واريز ميشود، در حالي كه شخص ثالث نيز ممكن است از وقوع عمليات متقلبانه بياطلاع باشد. همين امر، شناسايي مرتكب واقعي و تعيين مسووليت كيفري اشخاص دخيل را با دشواري مواجه ميسازد؛ به زبان سادهتر كلاهبرداري مثلثي را ميتوان شيوهاي از عمليات متقلبانه دانست كه در آن مرتكب با ايجاد يك رابطه ظاهرا مشروع ميان سه ضلع اصلي، يعني مرتكب، بزهديده و شخص ثالث، حقيقت رابطه معاملاتي را پنهان ميكند.
براي مثال ميتوانم بگويم كه فرض كنيد؛ ميلاد كالايي را در فضاي مجازي براي فروش آگهي كرده است و آرمين با مشاهده آگهي، با ميلاد تماس گرفته و وارد مذاكره ميشود، در همين زمان، مهرداد كه مرتكب اصلي است، خود را به ميلاد خريدار معرفي كرده و به آرمين نيز فروشنده همان كالا معرفي ميكند. سپس مهرداد از آرمين ميخواهد وجه معامله را به حساب ميلاد واريز كند و از ميلاد نيز ميخواهد كالا را دراختيار شخص ديگر يا خود او قرار دهد. در اين وضعيت، ممكن است ميلاد تصور كند وجه ازسوي خريدار واقعي دريافت شده و آرمين نيز تصور كند مبلغ را به فروشنده پرداخت كرده است؛ درحالي كه شخص مهرداد با ايجاد اين ارتباط صوري، قصد تحصيل مال يا منفعت نامشروع را دنبال كرده است.
بنابراين بايد آگاه باشيد و بدانيد كه ويژگي اساسي اين شيوه، ايجاد يك رابطه حقوقي يا اقتصادي ظاهري ميان اشخاصي است كه از ماهيت واقعي ارتباط خود با يكديگر بياطلاع هستند. از منظر حقوق كيفري، صرف وجود يك معامله سهجانبه يا استفاده از واسطه، بهتنهايي موجب تحقق عنوان كلاهبرداري نميشود؛ بلكه بايد عناصر قانوني، مادي و معنوي جرم احراز گردد.
يكي از مهمترين نكات در كلاهبرداري مثلثي، تعيين وضعيت حقوقي و كيفري شخص ثالث است. ممكن است وجه بزهديده به حساب فردي واريز شود كه خود هيچگونه اطلاعي از عمليات متقلبانه نداشته است؛ در چنين شرايطي، صرف دريافت وجه در حساب شخص ثالث، بدون احراز علم، عمد و نقش موثر وي در عمليات مجرمانه، اصولا براي انتساب كلاهبرداري كافي نيست. دادگاه هم بايد بررسي كند كه شخص ثالث از منشا نامشروع وجه اطلاع داشته، با مرتكب تباني كرده، عامدانه امكانات خود را دراختيار وي گذاشته يا اساسا قرباني ديگري از همان عمليات متقلبانه و فريب بوده است.
به بيان ديگر، در حقوق كيفري اصل شخصي بودن مسووليت كيفري اقتضا ميكند كه مسووليت هر فرد برمبناي رفتار و سوءنيت اثبات شده خود او تعيين گردد و نميتوان صرفا به دليل ارتباط مالي يا ظاهري وي با پرونده، مسووليت كيفري را مفروض دانست.
در پروندههاي مربوط به كلاهبرداري مثلثي، ادله الكترونيكي و دادههاي حاصل از مبادلات مجازي ميتواند نقش تعيينكنندهاي در نتيجه پرونده داشته باشد، مثلا پيامكها، مكالمات، سوابق پرداخت، اطلاعات حسابهاي بانكي، دادههاي مربوط به آگهيهاي اينترنتي، شماره تلفنها، نشانيهاي الكترونيكي و ساير دادههاي قابل استناد، حسب مورد ميتوانند در كشف نحوه ارتكاب جرم و شناسايي مرتكب موثر باشند.
به عنوان يك وكيل دادگستري بايد بگويم كه باتوجه به افزايش كاربران فضاي مجازي و پيشرفتهاي قابل توجه هوش مصنوعي كه اصلا قابل انكار نيست هموطنان عزيز خيلي زياد بايد مراقب باشيد تا قرباني كلاهبرداري نشويد؛ آگاه باشد كلاهبرداري مثلثي يكي از شيوههاي پيچيده ارتكاب جرايم مالي در بستر معاملات غيرحضوري و فضاي مجازي است كه اين روزها قربانيهاي زيادي را ميگيرد.
براي جلوگيري از قرباني شدن در كلاهبرداري مثلثي، مهمترين اصل اين است كه هويت طرف معامله و مسير انتقال وجه را با دقت بررسي كنيم. سعي كنيد هميشه وجه را فقط به حساب شخصي واريز كنيد كه طرف واقعي معامله است و نام صاحب حساب را با هويت فروشنده تطبيق دهيد و اگر فروشنده اصرار دارد وجه را به حساب شخص ديگري واريز كنيد، معامله را انجام ندهيد و به او شك كنيد.
قبل از پرداخت، هويت، شماره تماس، مشخصات و سوابق طرف معامله را دقيق بررسي كنيد و به آگهيهاي با قيمت غيرعادي و وسوسهكننده و ارزان در فضاي مجازي هرگز اعتماد نكنيد و از ارسال تصوير كارت بانكي، اطلاعات حساب، رمز، كد تاييد و ساير اطلاعات حساس براي افراد ناشناس اكيدا خودداري كنيد و رسيد پرداخت را به تنهايي دليل معتبر بودن معامله ندانيد و تحويل كالا را با دريافت وجه و هويت طرف مقابل تطبيق دهيد و در معاملات مهم، قرارداد يا رسيد مكتوب و قابل استناد دريافت كنيد تا قرباني كلاهبرداري نشويد.
كلاهبرداري به بهانه مشاهده ابلاغيه الكترونيكي دادگستري
يكي ديگر از پرتكرارترين كلاهبرداريهاي رايج در فضاي مجازي كه اين روزها هم بهشدت در جامعه ما افزايش پيدا كرده است، كلاهبرداري به بهانه مشاهده ابلاغيه الكترونيكي است. متاسفانه مجرمان سايبري با ارسال پيام در اپليكيشنهاي مختلف مثل: ايتا، سروش، واتساپ، روبيكا، تلگرام و... يا با ارسال پيامك به تلفن همراه شما با جعل تارنماهايي مشابه تارنماي ثبتنام الكترونيك قوه قضاييه از كاربران فضاي مجازي كلاهبرداري ميكنند.
اين هكرهاي حرفهاي با ارسال پيامكها حاوي مطالبي مثل: مشاهده ابلاغيه الكترونيكي، حكم جلب شما صادره شده است، عليه شما شكواييه ثبت شده است، دادخواست شما ارجاع شده است و... كاربران فضاي مجازي را ترغيب ميكنند و متاسفانه كاربران از سر كنجكاوي يا استرس روي لينك مورد نظر كليك ميكنند كه در اين مرحله اين مجرمان خطرناك شما را به يك درگاه اينترنتي پرداخت وجه متصل ميكنند و شما با وارد كردن اطلاعات حساب خود قرباني كلاهبرداري اينترنتي ميشويد. به عنوان يك وكيل دادگستري بايد اين نكته مهم را بگويم كه درخصوص مواجهه با پيامكهاي اينچنيني شما بايد بدانيد و آگاه باشيد كه پيامكهاي دريافتي از جانب قوه قضاييه فقط و فقط با سرشماره (adliran) است و هرگز با شماره شخصي يا در فضاي مجازي مثل: ايتا، سروش، واتساپ و... ارسال نميشود و همچنين پيامكهاي ارسالي توسط قوه قضاييه فاقد لينك الكترونيكي ميباشد و شما براي مشاهده ابلاغيه خود در سامانه ثنا هيچ پولي نبايد پرداخت كنيد.
وكيل دادگستري و پژوهشگر