«اعتماد» از رایزنی دیپلماتهای ایران گزارش ميدهد
به شرط بازگشت
عباس عراقچي، وزير خارجه كشورمان در نشستي كه به ابتكار عمل مسقط با هدف مديريت تردد كشتيها در تنگه هرمز برگزار شد، حضور يافت تا توافقي را بهسرانجام برساند كه در چارچوبش خطوط قرمز كشورمان درباره تنگه هرمز لحاظ شده؛ اين متغير از اين منظر با اهميت است كه دسترسي انصارالله به بابالمندب، دومين شاهراه حياتي براي انتقال انرژي به عنوان يكي ديگر از كارتهاي برنده تهران محسوب ميشود و ايران را در موضع قدرتمندتري قرار داده است. وزيران خارجه ايران، عمان و شماري از كشورهاي ساحلي خليجفارس روز دوشنبه در صلاله، مركز استان ظفار پادشاهي عمان گردهم آمدند و درباره آينده تردد كشتيها از تنگه هرمز گفتوگو داشتند؛ آبراهي كه با كاهش عبور نفتكشها و تداوم تنشهاي نظامي، بارديگر به مركز نگراني بازار انرژي و دولتهاي منطقهاي و فرامنطقهاي تبديل شده است. عباس عراقچي، وزير امور خارجه ايران در اين نشست درباره نتايج گفتوگوهاي فني و ديپلماتيك تهران و مسقط پيرامون مسيرهاي موقت و ايمن دريانوردي رايزني كرد؛ گفتوگوهايي كه دو كشور، به عنوان دولتهاي ساحلي تنگه، در هفتههاي گذشته دنبال كرده بودند. عراقچي پيش از نشست نيز در تماس تلفني با بدر البوسعيدي، وزير خارجه عمان درباره تحولات منطقه و مسائل مورد اهتمام مشترك به گفتوگو پرداخت. نشست صلاله از منظر كارشناسان از اين منظر با اهميت است كه براي نخستنبار بعد از تجاوز به خاك كشورمان بازيگران حاشيه خليجفارس گرد آمده تا براي عبور از بحران داخلي راهحلي منطقهاي بيابند.
توافق زير سايه شروط ايران
نشست عمان در شرايطي برگزار شد كه تهران و مسقط تلاش كردهاند راهي براي كاستن خطر در يكي از مهمترين گلوگاههاي دريايي جهان پيدا كنند، اما همانگونه كه مقامهاي رسمي كشورمان تاكيد دارند تفاهم ميان دو كشور به معني بازگشايي فوري و كامل تنگه هرمز نيست. در همين راستا عباس عراقچي، رييس دستگاه ديپلماسي كشورمان صراحتا گفت كه شرط بازگشايي تنگه هرمز بازگشت امريكا به تفاهم اسلامآباد است. او در ادامه گفت كه دستور كار نشست دوشنبه مسير دريايي جديد در تنگه هرمز است كه جزييات مرتبط با آن دراختيار بازيگران منطقه قرار گرفته است. اسماعيل بقايي، سخنگوي وزارت امور خارجه پيشتر گفته بود تعيين مسيرهاي موقت و ايمن، به تنهايي به معناي برقراري امنيت كامل و پايدار در هرمز نيست؛ او امنيت پايدار در خطوط دريانوردي را به توقف اقدامات نظامي امريكا و رفع محاصره دريايي ايران پيوند زده است.
جزييات تفاهم احتمالي تهران و مسقط
خبرگزاريهاي مهر و تسنيم نيز به نقل از يك منبع آگاه گزارش دادند تهران و مسقط پس از گفتوگوهاي فني و ديپلماتيك، درباره جزييات مسيرهاي جديد ورود به خليجفارس و خروج از آن تفاهم كردهاند. براساس اين روايت، مسير ورود به خليجفارس به طور كامل و بخشي از مسير خروج از آن در آبهاي سرزميني ايران قرار ميگيرد و تردد در اين مسيرها بر پايه ترتيبات تعيين شده ازسوي كشورمان انجام خواهد شد. حال نشست با ابتكار عمل عمان برگزار شد تا كشورهاي ديگر، ازجمله عراق و دولتهاي ساحلي خليجفارس، از جزييات اين ترتيبات مطلع شوند. همان منبع تاكيد كرد كه بازشدن تنگه به اجراي هفت شرط اعلامي تهران ازسوي امريكا وابسته است.
مسير دشوار اجماع
در عين حال، يك مقام ارشد ايراني به رويترز گفت انتظار نميرود نشست عمان به امضاي توافقي چندجانبه منجر شود. تفاوت ميان «تبيين تفاهم دوجانبه ايران و عمان» و «دستيابي به توافق چندجانبه منطقهاي» اهميت دارد: آنچه در عمان دنبال شد، بيش از آنكه پايان مناقشه بر سر هرمز باشد، تلاشي براي مديريت فوري بحران، اطلاعرساني به همسايگان و فراهم كردن زمينه گفتوگوهاي بعدي به شمار ميرود. بحرين پيشتر اعلام كردكه در نشست مربوط به هرمز شركت نميكند؛ تصميمي كه نشان از دشواري رسيدن به اجماع كامل در ميان دولتهاي خليجفارس دارد. همزمان ادعا شده كه كويت نيز نمايندهاي در صلاله ندارد. امارات ديرهنگام مشاركت خود را اعلام كرده اما عربستان و قطر از اين ابتكار عمل و حضور منطقهاي استقبال كردهاند.
مانور ديپلماتيك ايران در بريكس
همزمان، مسعود پزشكيان، رييسجمهوري كشورمان در دهلينو از تريبون بريكس درباره بحران منطقه سخن گفت. بريكس كه ابتدا با عضويت برزيل، روسيه، هند و چين شكل گرفت و سپس آفريقاي جنوبي به آن پيوست، گروهي از بازيگراني است با اقتصادهاي نوظهور كه با گسترش اعضاي آن، ايران نيز از سال ۲۰۲۴ به آن ملحق شد. اين گروه تلاش ميكند همكاري اقتصادي، سياسي و مالي ميان اعضا را گسترش داده و نقش كشورهاي غيرغربي را در سازوكارهاي جهاني پررنگتر كند.
از همين رو سفر رييسجمهوري كشورمان به اين نشست در چارچوب كنش ديپلماتيك قابل تأمل و بااهميت است. پزشكيان از فرصت بريكس و گردهمايي بازيگران عضو اين نهاد استفاده كرد و بر مقابله با تحريمهاي يكجانبه، تقويت همكاريهاي اقتصادي و مالي ميان اعضا و ضرورت جلوگيري از اخلال در تجارت مشروع كشورها تاكيد كرد. مواضع او با آنچه در عمان دنبال ميشد، در يك نقطه تلاقي داشت؛ امنيت انرژي و تجارت جهاني، در شرايطي كه آبراههاي منطقه زير فشار درگيري قرار گرفتهاند، چراكه به گفته رييسجمهوري ايران مساله ديگر صرفا نظامي نيست. از منظري ديگر اين نشست و حضور مقامهاي رسمي كشورمان در آن بسيار برجسته است، چراكه بريكس فارغ از آنكه شش ماه است تحت تاثير رويارويي امريكا و اسراييل با ايران قرار دارد، توانست براي صدور بيانيه پاياني به اجماع دست يافته و در چارچوب متني كه منتشر شد متغيرهايي چون آزادي دريانوردي تجاري، انتقاد از اقدامات قهرآميز و يك جانبه تعرفهاي و غيرتعرفهاي و محكوميت حمله به تاسيسات غيرنظامي مورد توجه و اجماع اعضا قرار گرفت؛ موضوعي كه دستاورد بزرگي براي ايران محسوب ميشود.
بابالمندب در كنترل انصارالله
با اين حال بحران از هرمز فراتر رفته و به گلوگاه دوم منطقه، بابالمندب، رسيده است. در يمن، تحولات اطراف بندر المخا و جزيره پريم يا ميون، اهميت اين تنگه را افزايش داده؛ آبراهي كه درياي سرخ را به خليج عدن متصل ميكند و راه عبور نفت و كالا ميان اروپا، آسيا و كشورهاي عربي حاشيه خليجفارس است. گزارش منتشر شده در سيانان نشان ميدهد پريم در باريكترين بخش بابالمندب قرار دارد؛ جايي كه فاصله شاخ آفريقا با شبهجزيره عربستان به حدود ۱۹ كيلومتر ميرسد و هر تحول نظامي در اطراف آن ميتواند بر امنيت كشتيراني اثر بگذارد. رسانههاي غربي و مقامهاي وابسته به دولت مستقر يمن گزارش دادهاند انصارالله در روزهاي گذشته بندر المخا و جزيرهاي در محدوده بابالمندب را تصرف كرده است. انصارالله در مواضع خود، عمليات نظامياش را واكنشي به حملات و محاصره عربستان توصيف كرده است. با اين همه، تقليل تحولات يمن به رقابت مستقيم ايران و امريكا، تصوير كاملي به دست نميدهد. برخي پژوهشگران ميگويند انصارالله، در كنار روابط سياسي و نظامي با تهران، انگيزهها و محاسبات داخلي خود را نيز دنبال ميكند؛ ازجمله تلاش براي معرفي دوباره خود به عنوان بازيگري تعيينكننده در معادلات يمن و گفتوگو با عربستان.
چالش تازه پادشاهي
اين تحولات براي عربستان تنها يك مساله امنيتي نيست، بلكه به صادرات نفت و مسيرهاي جايگزين انرژي نيز گره خورده است. خط لوله ۱،۲۰۱ كيلومتري شرق-غرب عربستان، نفت را از تاسيسات شرقي اين كشور به بندر ينبع در درياي سرخ ميرساند و براي رياض راهي مهم جهت كاستن از وابستگي به تنگه هرمز است. عربستان پس از حمله پهپادي از خاك عراق، فعاليت اين خط را بهطور احتياطي متوقف كرده است. مقامهاي سعودي گفتهاند پهپاد از خاك عراق پرتاب شده؛ مسووليت حمله بهطور رسمي پذيرفته نشده و تهران نيز به اتهام مطرحشده ازسوي دونالد ترامپ واكنش رسمي منتشر نكرده است. به اين ترتيب، هر چه اختلال در هرمز، فشار بيشتري بر مسيرهاي درياي سرخ وارد ميكند، ناامني در بابالمندب نيز مسير جايگزين را آسيبپذيرتر ميسازد. دادههاي كپلر كه نيويورك تايمز به آن استناد كرده، نشان ميدهد صادرات نفت عربستان در ماه گذشته به حدود ۳،۲ ميليون بشكه در روز رسيد؛ پايينترين سطح دستكم در ۱۳ سال. آژانس بينالمللي انرژي نيز عرضه نفت خام عربستان در آگوست را حدود ۶ ميليون بشكه در روز اعلام كرد؛ رقمي كه پايينترين سطح آن در بيش از سه دهه توصيف شده است. در پشت نقشه گلوگاههاي دريايي، بحران انساني يمن نيز عميقتر شده است. سازمان ملل برآورد كرده در يك هفته اخير دستكم ۴۶ هزار نفر از خانههاي خود گريختهاند. بيش از ۱۸ ميليون يمني با ناامني حاد غذايي روبهرو هستند و حدود ۲،۲ ميليون كودك دچار سوءتغذيه حادند. تشديد درگيري و اختلال در حملونقل دريايي، در كشوري كه بخش بزرگي از نياز غذايي خود را وارد ميكند، هزينه خوراك و زندگي را براي مردم بالا برده است. فارغ از گزارههايي كه بدانها اشاره شد، حضور رييس دستگاه ديپلماسي كشورمان در نشست عمان، حضور رييسجمهوري ايران در بريكس و تحولات يمن، در ظاهر سه پرونده جداگانهاند، اما همه به يك مساله بازميگردند؛ امنيت تجارت و انرژي در منطقهاي كه همزمان هرمز، بابالمندب و مسيرهاي صادراتي عربستان را در معرض فشار قرار داده است. در چنين فضايي، تفاهمهاي موقت دريايي ميتوانند از شدت خطر بكاهند، اما تا زماني كه تنش نظامي و محاصره اقتصادي ادامه دارد، هيچ مسير جايگزيني امنيت پايدار را تضمين نخواهد كرد.