هدف قرار دادن عمدي فلسطينيها در مستند «نازا»
محمود فاضلي
مستند «نازا» (NAZA) پس از نخستين نمايش در جشنواره بينالمللي فيلم «ونيز» و دريافت جايزه ويژه هيات داوران، به يكي از خبرسازترين آثار سينمايي سال ۲۰۲۶ تبديل شد. اين مستند 80 دقيقهاي كه توسط فيلمسازان اسراييلي «يووال آبراهام و راشل زور» كارگرداني شده و استفاده ارتش اسراييل از سيستمهاي هوش مصنوعي براي هدف قرار دادن فلسطينيان در غزه را افشا ميكند، در نمايش افتتاحيه خود در هشتاد و سومين جشنواره فيلم ونيز (۲ تا ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۶- ۱۱ تا ۲۱ شهريور) در ايتاليا برگزار شد ، ۲۵ دقيقه تشويق ايستاده دريافت كرد.
مستند «نازا» فيلمي كه با روايتي از درون ساختار نظامي و اطلاعاتي اسراييل از نحوه عمليات جنايتكارانه در جنگ غزه براي هدف قرار دادن غيرنظاميان پرده برميدارد و بازتاب جهاني داشته است. فيلم علاوه بر ارايه تصاوير ويراني و پيامدهاي جنگ غزه، تلاش ميكند سازوكار پشت پرده عمليات نظامي از جمعآوري اطلاعات و شناسايي افراد و ساختمانها تا تعيين هدف و صدور مجوز حمله را بررسي كند. «نازا» براي لحظاتي كوتاه بيننده خود را با خرابهها، والدين داغدار و كودكان كشتهشده روي زمين روبهرو ميكند. اما پسزمينه اصلي فيلم، شهر تلآويو آرام و عادي است، تنها ۴۴ مايل آنسوتر در شمال، جايي كه ترافيك ساعت شلوغي با حالتي رويايي در خيابانها جريان دارد. سازندگان فيلم با ۲۴ افسر و نظامي اسراييلي، بهويژه نيروهاي حاضر در ساختارهاي اطلاعاتي و مرتبط با شناسايي اهداف، گفتوگو كردند. اين مصاحبهها عمدتا بهصورت مخفيانه و شبانه روي پشتبامهاي تلآويو انجام شده و هويت منابع براي حفظ امنيت آنان آشكار نشده است. يكي از مصاحبهشوندگان در اين مستند از حملهاي جنايتكارانه پرده بر ميدارد كه براي هدف قرار دادن يك فلسطيني، با وجود پيشبيني كشته شدن شمار بسيار بالايي از غيرنظاميان، مجوز اجرا دريافت كرد.
اين فيلم كه حاصل نزديك به سه سال تحقيق است، بر شهادت منابع نظامي و اطلاعاتي اسراييلي بنا شده كه به شرط پنهان ماندن هويتشان صحبت كردهاند. صداها و چهرههايشان بهصورت ديجيتالي تغيير داده شده و شبها روي پشتبامهايي در تلآويو فيلمبرداري شدهاند. «نازا» در فاصله كوتاهي از يك مستند تازهاكرانشده به موضوعي جهاني تبديل شد؛ اثري كه هم در محافل سينمايي و هم بهدليل موضوع آن درباره جنگ غزه، از نظر سياسي و رسانهاي در سطح بينالمللي مورد توجه قرار گرفت.
عنوان فيلم يك عبارت اطلاعاتي به زبان عبري به معناي «تلفات جانبي و تبعي» است كه براي نشان دادن شمار غيرنظامياني به كار ميرود كه انتظار ميرود در يك حمله هوايي مشخص كشته شوند. مصاحبهشوندگان درباره سيستم متكي بر هوش مصنوعي موسوم به «لاوندر» صحبت ميكنند كه از شبكه مخابراتي غزه، تماسهاي تلفني، حركات و تعاملات براي شناسايي اهداف ترور استفاده ميكرد. اين مستند نشان ميدهد كه در برخي عملياتها، شمار غيرنظامياني كه احتمال كشته شدن آنها وجود داشته، در روند تصميمگيري مورد محاسبه قرار ميگرفته است. اين مستند به جاي روايت صرف از قربانيان، تلاش ميكند روند عمليات جنايتكارانه رژيم اسراييل در جنگ غزه را از زبان افرادي در داخل ساختار نظامي اين رژيم بررسي كند. آبراهام يكي از اين دو كارگردان تاكيد كرده «اين ارتش در جريان ترور افراد مشخص، غيرنظاميان را به عنوان «تلفات جانبي» به قتل ميرسانده است. ارتش اسراييل هنگام هدف قرار دادن يك فرد مشخص، تمامي افراد حاضر در ساختمان را به قتل ميرسانده و شهادت يك سرباز نيز اين موضوع را مستند كرده است. ما در اين مستند ميگذاريم سربازان و افسران درباره آنچه انجام دادهاند، صحبت كنند. هدف بسيار ساده بود: ميخواستيم با بيشترين جزييات ممكن بشنويم كه سيستمهاي كشتار در غزه چگونه بودند، چگونه كار ميكردند. وقتي آدمها را از پشت يك صفحه نمايش ميكشيد، كار آسانتر ميشود. ماموران اطلاعاتي به تلفنهاي همراه گوش ميدهند و ميدانند خانهاي كه دارند بمباران ميكنند پر از كودك است. ميتوانند صداي گريه نوزادان را بشنوند و با اين حال باز هم دستور حمله ديگري را صادر ميكنند. اميدوارم اين فيلم دولتهاي غربي را وادار كند از حمايت خود از اسراييل دست بردارند و از طريق تحريمها فشار وارد كنند. هدف اصلي سازندگان، آگاه كردن افكار عمومي اسراييل از روايتهاي مطرحشده درباره عمليات نظامي در غزه است.طرح موضوع سياست «تلفات جانبي» براي افكار عمومي اسراييل و نمايش اين فيلم در داخل اسراييل اهميت دارد. بهدليل حملاتي كه عليه من صورت ميگيرد، از بازگشت به اسراييل بيم دارم.» آبراهام و راشل دو تن از چهار كارگردان مستند «هيچ سرزمين ديگري نيست»
(No Other Land) با موضوع تخريب دهكدههاي مسافر «يطا» در كرانه باختري توسط سربازان اسراييلي بودند. اين فيلم در سال ۲۰۲۴ برنده جايزه مخاطبان در بخش پانوراما جشنواره برلين شد و سال بعد برنده جايزه اسكار بهترين فيلم مستند بلند شد. فيلم ياد شده مقاومت فلسطينيان در كرانه باختري اشغالي را به تصوير ميكشيد. آبراهام معتقد است: «سرزمين ديگري نيست» جنايتهاي هولناكي را مستند كرد اما در عين حال به مردم نميخواهم بگويم اميد، اما دستكم نوري براي اميدواري داد. تصادفي نيست كه اين فيلم تماما در تاريكي ميگذرد. ما الان در شهري بسيار تاريك هستيم.»
پس از موفقيت اين فيلم در ونيز، مقامات اسراييل واكنشهاي تندي نشان دادند. ارتش اسراييل اعلام كرد كه «قاطعانه» اتهامات مطرحشده در اين مستند را رد كرده و از استفاده فيلم از شهادتهاي افراد ناشناس انتقاد كرد. وزير فرهنگ اسراييل، هردو كارگردان را هدف حمله خود قرار داد و اعلام كرد براي سلب تابعيت اسراييلي آنها اقدام خواهد كرد. رييس حزب «اسراييل خانه ما» و از چهرههاي مخالف نتانياهو، سازندگان فيلم را مورد حمله قرار داد و مستند «نازا» را اثري عليه اسراييل توصيف كرد.